મહાભારત · અધ્યાય 13.84

બ્રૂહિ તાત કુરુશ્રેષ્ઠ વર્ણાનાં ત્વં પૃથક્ પૃથક્ ।
કીદૃશ્યાં કીદૃશાશ્ચાપિ પુત્રાઃ કસ્ય ચ કે ચ તે ॥

વિપ્રવાદાઃ સુબહવઃ શ્રૂયન્તે પુત્રકારિણામ્ ।
અત્ર નો મુહ્યતાં રાજન્સંશયં છેત્તુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

આત્મા પુત્રસ્તુ વિજ્ઞેયઃ પ્રથમો બહુધા પરે ॥

સ્વે ક્ષેત્રે સંસ્કૃતે યસ્તુ પુત્રમુત્પાદયેત્સ્વયમ્ ।
તમૌરસં વિજાનીયાત્પુત્રં પ્રથમકલ્પિતમ્ ॥

અગ્નિં પ્રજાપતિં ચેષ્ટ્વા વરાય પ્રતિપાદિતા ।
પુત્રિકા સ્યાદ્દુહિતરિ સઙ્કલ્પે વાઽપિ વા સુતઃ ॥

તલ્પે જાતઃ પ્રમીતસ્ય ક્લીબસ્ય પતિતસ્ય વા ।
સ્વધર્મેણ નિયુક્તો યઃ સ પુત્રઃ ક્ષેત્રજઃ સ્મૃતઃ ॥

માતા પિતા ચ દદ્યાતાં યમદ્ભિઃ પુત્રમાપદિ ।
સદૃશપ્રીતિસંયુક્તો વિજ્ઞેયો દત્રિમઃ સુતઃ ॥

સદૃશં તુ પ્રકુર્યાદ્યં ગુણદોષવિચક્ષણમ્ ।
પુત્રં પુત્રગુણૈર્યુક્તં વિજ્ઞેયઃ સ તુ કૃત્રિમઃ ॥

ઉત્પદ્યતે યસ્ય ગૂઢં ન ચ જ્ઞાયેત કસ્યચિત્ ।
સ ભવેદ્ગૂઢજો નામ તસ્ય સ્યાદ્યસ્ય તલ્પતઃ ॥

માતાપિતૃભ્યામુત્સૃષ્ટસ્તયોરન્યતરેણ વા ।
યં પુત્રં પ્રતિગૃહ્ણીયાદપવિદ્ધઃ સ ઉચ્યતે ॥

પિતૃવેશ્મનિ કન્યા તુ યં પુત્રં જનયેદ્રહઃ ।
તં કાનીનં વદન્નામ્ના વોઢુઃ કન્યાસમુદ્ભવે ॥

યા ગર્ભિણી સંસ્ક્રિયતે જ્ઞાતાઽજ્ઞાતાપિ વા સતી ।
વોઢુઃ સ ગર્ભો ભવતિ સહોઢ ઇતિ ઉચ્યતે ॥

ક્રીણીયાદ્યસ્ત્વપર્યાર્થં માતાપિત્રોર્યમન્તિકાત્ ।
સ ક્રીતકઃ સુતસ્તસ્ય સદૃશોઽસદૃશોપિ વા ॥

યા પત્યા વા પરિત્યક્તા વિધવા વા સ્વકેચ્છયા ।
ઉત્પાદયતિ પુનર્ભૂત્વા સ પૌનર્ભવ ઉચ્યતે ॥

સા ચેદક્ષતયોનિઃ સ્યાદ્ગતપ્રત્યાઙ્ગતાઽપિ વા ।
પૌનર્ભવેન ભર્ત્રા સા પુનસંસ્કારમર્હતિ ॥

માતાપિતૃહનો યઃ સ્યાત્ત્યક્તો વા સ્યાદકારણમ્ ।
આત્માનં સ્પર્શયેદ્યસ્તુ સ્વયન્દત્તસ્તુ સ સ્મૃતઃ ॥

યં બ્રાહ્મણસ્તુ શૂદ્રાયાં કામાદુત્પાદયેત્સુતમ્ ।
સ પાવયન્નેવ શવસ્તસ્માત્પારશવઃ સ્મૃતઃ ॥

દાસ્યાં વા દાસદાસ્યાં વા યઃ શૂદ્રસ્ય સુતો ભવેત્ ।
સોઽનુજ્ઞાતો હરેદંશમિતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ॥

ક્ષેત્રજાદીન્સુતાનેતાનેકાદશ યથોદિતાન્ ।
પુત્રપ્રતિનિધીનાહુઃ ક્રિયાલોપાન્મનીષિણઃ ॥

પ્રાતૄણામેકજાતાનામેકશ્ચેત્પુત્રવાન્ભવેત્ ।
સર્વાંસ્તાંસ્તેન પુત્રેણ પુત્રિણો મનુરબ્રવીત્ ॥

સર્વાસામેકપત્નીનામેકા ચેત્પુત્રિણી ભવેત્ ।
સર્વાસ્તાસ્તેન પુત્રેણ પ્રાહ પુત્રવતીર્મનુઃ ॥

આત્મા પુત્રશ્ચ વિજ્ઞેયસ્તસ્યાનન્તરજશ્ચ યઃ ।
નિરુક્તજશ્ચ વિજ્ઞેયઃ સુતઃ પ્રસૃતજસ્તથા ॥

પતિતસ્ય તુ ભાર્યાયા ભર્ત્રા સુસમવેતયા ।
તથા દત્તકૃતૌ પુત્રાવધ્યૂઢશ્ચ તથાઽપરઃ ॥

ષડપધ્વંસજાશ્ચાપિ કાનીનાપસદાસ્તથા ।
ઇત્યેતે વૈ સમાખ્યાતાસ્તાન્વિજાનીહિ ભારત ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ષડપધ્વંસજાઃ કે સ્યુઃ કે વાઽપ્યપસદાસ્તથા ।
એતત્સર્વં યથાતત્ત્વં વ્યાખ્યાતું મે ત્વમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ત્રિષુ વર્ણેષુ યે પુત્રા બ્રાહ્મણસ્ય યુધિષ્ઠિર ।
વર્ણયોશ્ચ દ્વયોઃ સ્યાતાં યૌ રાજન્યસ્ય ભારત ॥

એકો દ્વિવર્ણ એવાથ તથાઽત્રૈવોપલક્ષિતઃ ।
ષડપધ્વંસજાસ્તે હિ તથૈવાપસદાઞ્શૃણુ ॥

ચાણ્ડાલો વ્રાત્યવર્ણૌ તુ બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રિયાસુ ચ ।
વૈશ્યાયાં ચૈવ શૂદ્રસ્ય લક્ષ્યાસ્તેઽપસદાસ્ત્રયઃ ॥

માગધો વામકશ્ચૈવ દ્વૌ વૈશ્યસ્યોપલક્ષિતૌ ।
બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રિયાયાં ચ ક્ષત્રિયસ્યૈક એવ તુ ॥

બ્રાહ્મણ્યાં લક્ષ્યતે સૂત ઇત્યેતેઽપસદાઃ સ્મૃતાઃ ।
પુત્રા હ્યેતે ન શક્યન્તે મિથ્યા કર્તું નરાધિપ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ક્ષેત્રજં કેચિદેવાહુઃ સુતં કેચિત્તુ શુક્રજમ્ ।
તુલ્યાવેતૌ સુતૌ કસ્ય તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રેતજો વા ભવેત્પુત્રઃ પુત્રો વા ક્ષત્રેજો ભવેત્ ।
અધ્યૂઢઃ સમયં ભિત્ત્વેત્યેતદેવ નિબોધ મે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

રેતજં વિદ્મ વૈ પુત્રં ક્ષત્રેજસ્યાગમઃ કથમ્ ।
અધ્યૂઢં વિદ્મ વૈ પુત્રં ભિત્ત્વા તુ સમયં કથમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

આત્મજં પુત્રમુત્પાદ્ય યસ્ત્યજેત્કારણાન્તરે ।
ન તત્ર કારણં રેતઃ સ ક્ષેત્રસ્વામિનો ભવેત્ ॥

પુત્રકામો હિ પુત્રાર્થે યાં વૃણીતે વિશામ્પતે ।
તત્ર ક્ષેત્રં પ્રમાણં સ્યાન્ન વૈ તત્રાત્મજઃ સુતઃ ॥

અન્યત્ર ક્ષેત્રજઃ પુત્રો લક્ષ્યતે ભરતર્ષભ ।
ન હ્યાત્મા શક્યતે હન્તું દૃષ્ટાન્તોપગતો હ્યસૌ ॥

ક્વચિચ્ચ કુતકઃ પુત્રઃ સઙ્ગ્રહાદેવ લક્ષ્યતે ।
ન તત્ર રેતઃ ક્ષેત્રં વા પ્રમાણં સ્યાદ્યુધિષ્ઠિર ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કીદૃશઃ કૃતકઃ પુત્રઃ સઙ્ગ્રહાદેવ લક્ષ્યતે ।
શુક્રં ક્ષેત્રં પ્રમાણં વા યત્ર લક્ષ્યં ન ભારત ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

માતાપિતૃભ્યાં યસ્ત્યક્તઃ પથિ યસ્તં પ્રકલ્પયેત્ ।
ન ચાસ્ય માતાપિતરૌ જ્ઞાયેતાં સ હિ કૃત્રિમઃ ॥

અસ્વામિકસ્ય સ્વામિત્વં યસ્મિન્સમ્પ્રતિલક્ષ્યતે ।
યો વર્ણઃ પોષયેત્તં ચ તદ્વર્ણસ્તસ્ય જાયતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કથમસ્ય પ્રયોક્તવ્યઃ સંસ્કારઃ કસ્ય વા કથમ્ ।
દેયા કન્યા કથં ચેતિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

આત્મવત્તસ્ય કુર્વીત સંસ્કારં સ્વામિવત્તથા ।
ત્યક્તો માતાપિતૃભ્યાં યઃ સવર્ણં પ્રતિપદ્યતે ॥

તદ્ગોત્રબન્ધુજં તસ્ય કુર્યાત્સંસ્કારમચ્યુત ।
અથ દેયા તુ કન્યા સ્યાત્તદ્વર્ણસ્ય યુધિષ્ઠિર ॥

સંસ્કર્તું વર્ણગોત્રં ચ માતૃવર્ણવિનિશ્ચયે ।
કાનીનાધ્યૂઢજૌ વાઽપિ વિજ્ઞેયૌ પુત્રકિલ્બિષૌ ॥

કાનીનાધ્યૂઢજૌ વાઽપિ વિજ્ઞેયૌ પુત્રકિલ્બિષૌ ॥ તાવપિ સ્વાવિવ સુતૌ સંસ્કાર્યાવિતિ નિશ્ચયઃ ।

ક્ષેત્રજો વાઽપ્યપસદો યેઽધ્યૂઢાસ્તેષુ ચાપ્યુત ॥ આત્મવદ્વૈ પ્રયુઞ્જીરન્સંસ્કારાન્બ્રાહ્મણાદયઃ ।

સ્વં જન્મે માતૃગોત્રેણ સંસ્કારં બ્રાહ્મણાદયઃ ॥ ધર્મશાસ્ત્રેષુ વર્ણાનાં નિશ્ચયોઽયં પદૃશ્યતે ।

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥