Mahabharata · Chapter 13.83

arthāśrayādvā kāmādvā varṇānāṃ cāpyaniścayāt /
ajñānādvāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṅkaraḥ //

teṣāmetena vidhinā jātānāṃ varṇasaṅkare /
ko dharmaḥ kāni karmāṇi tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṃ ca kevalam /
asṛjatsa hi yajñārthe pūrvameva prajāpatiḥ //

bhāryāścatasno viprasya dvayorātmā prajāyate /
ānupūrvyāddvayorhīnau mātṛjātyau prasūyataḥ //

paraṃ śavādbrāhmaṇasyaiva putraḥ śūdrāputraṃ pāraśavaṃ tamāhuḥ /
śuśrūṣakaḥ svasya kulasya sa syā- tsvacāritraṃ nityamatho na jahyāt //

sarvānupāyānatha sampradhārya samuddharetsvasya kulasya tantram /
jyeṣṭho yavīyānapi yo dvijasya śuśrūṣayā dānaparāyaṇaḥ syāt //

tisraḥ kṣatriyasambandhāddvayorātmā'sya jāyate /
hīnavarṇāstṛtīyāyāṃ śūdrā ugrā iti smṛtiḥ //

dve cāpi bhārye vaiśyasya dvayorātmā'sva jāyate /
śūdrā śūdrasya cāpyekā śūdrameva prajāyate //

ato'viśiṣṭastvadhamo gurudārapradharṣakaḥ /
brāhyaṃ varṇaṃ janayati cāturvarṇyavigarhitam //

ayājyaṃ kṣatriyo vrātyanka sūtaṃ stotrakriyāparam /
vaiśyo vaidehakaṃ cāpi maudgalyamapavarjitam //

śūdraścaṇḍālamatyugraṃ vadhyaghnaṃ bāhyavāsinam / brāhmaṇyāṃ samprajāyanta ityete kulapāṃsanāḥ /
ete matimatāṃśreṣṭha varṇasaṅkarajāḥ prabho //

bandī tu jāyate vaiśyānmāgadho vākyajīvanaḥ /
śūdrānniṣādo matsyaghnaḥ kṣatriyāyāṃ vyatikramāt //

śūdrādāyogavaścāpi vaiśyāyāṃ grāmyadharmiṇaḥ /
brāhmaṇairapratigrāhyastakṣā svadhanajīvanaḥ //

ete'pi sadṛśānvarṇāñjanayanti svayoniṣu /
mātṛjātyā prasūyante hyavarā hīnayoniṣu //

yathā caturṣu varṇeṣu dvayorātmā'sya jāyate /
ānantaryātprajāyante yathā bāhyā pradhānataḥ //

te cāpi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu /
parasparasya dāreṣu janayanti vigarhitān //

yathā śūdro'pi brāhmaṇyāṃ jantuṃ bāhyaṃ prasūyate /
evaṃ bāhyatarādbāhyaścāturvarṇyātprajāyate //

pratilomaṃ tu vardhante bāhyodbāhyatarātpunaḥ /
hīnāddhīnāḥ prasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva tu //

agamyāgamanāccaiva jāyate varṇasaṅkaraḥ / bāhyānāmanujāyante sairandhryāṃ māgadheṣu ca /
prasādhanopacārajñamadāsaṃ dāsajīvanam //

kṣatrā hyāyogavaṃ sūte vāgurābandhajīvanam /
maireyakaṃ ca vaidehaḥ samprasūte'tha mādhukam //

niṣādo madguraṃ sūte dāsaṃ nāvopajīvinam / mṛtapaṃ cāpi cāṇḍālaḥ śvapākamiti viśrutam

caturo māgadhī sūte krūrānmāyopajīvinaḥ /
māṃsaṃ svādukaraṃ kṣaudraṃ saugandhamiti viśrutam //

vaidehakācca pāpiṣṭhā krūraṃ māyopajīvinam /
niṣādānmadranābhaṃ ca kharayānaprayāyinam //

caṇḍālātpulkasaṃ cāpi kharāśvagajabhojinam /
bhṛtacailapraticchannaṃ bhinnabhājanabhojinam //

āyogavīṣu jāyante hīnavarṇāstu te trayaḥ /
kṣudro vaidehakādandho bahirgrāmapratiśrayaḥ //

kārāvaro niṣādyāṃ tu carmakāraḥ prasūyate /
cāṇḍālātpāṇḍusaupākastvaksāravyavahāravān //

āhiṇkoṃ niṣādena vaidehyāṃ samprasūyate /
caṇḍālena tu saupākaścaṇḍālasamavṛttimān //

niṣādī cāpi caṇḍālātputramantevasāyinam /
śmaśānagocaraṃ sūte bāhyairapi bahiṣkṛtam //

ityete saṅkare jātāḥ pitṛmātṛvyatikramāt /
pracchannānvā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ //

caturṇāmeva varṇānāṃ dharmo nānyasya vidyate /
varṇānāṃ dharmahīneṣu saṅkhyā nāstīha kasyacit //

yadṛcchayopasampannairyajñasādhubahiṣkṛtaiḥ /
bāhyā bāhyaiśca jāyante yathāvṛtti yathāśrayam //

catuṣpathaśmaśānāni śailāṃścānyānvanaspatīn / kārṣṇāyasamalaṅkāraṃ parigṛhya ca nityaśaḥ /
vaseyurete vijñātā vartayantaḥ svakarmabhiḥ //

yuñjanto vā'pyalaṅkārāṃstathopakaraṇāni ca /
gobrāhmaṇāya sāhayyaṃ kurvāṇā vai na saṃśayaḥ //

ānṛśaṃsyamanukrośaḥ satyavākyaṃ tathā kṣamā / svaśarīrairapi trāṇaṃ bāhyānāṃ siddhikāraṇam /
bhavanti manujavyāghra tatra me nāsti saṃśayaḥ //

yathopadeśaṃ parikīrtitāsu naraḥ prajāyeta vicārya buddhimān /
nihīnayonirhi suto'vasādaye- ttitīrṣamāṇaṃ hi yathopalo jale //

avidvāṃsamalaṃ loke vidvāṃsamapi vā punaḥ /
nayanti hyapathaṃ nāryaḥ kāmakrodhavaśānugam //

svabhāvaścaiva nārīṇāṃ narāṇāmiha dūṣaṇam /
atyarthaṃ na prasajjante pramadāsu vipaścitaḥ //
yudhiṣṭhira uvāca /

varṇāpetamavijñāya naraṃ kaluṣayonijam /
āryarūpamivānāryaṃ kathaṃ vidyāmahe vayam //
bhīṣma uvāca /

yonisaṅkaluṣe jātaṃ nānābhāvasamanvitam /
karmabhiḥ sajjanācīrṇairvijñeyāḥ śuddhayonikāḥ //

anāryatvamanācāraḥ krūratvaṃ niṣkriyātmatā /
puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam //

pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātṛjaṃ vā tathobhayam /
na kathañca saṅkīrṇaḥ pravṛtiṃ svāṃ niyacchati //

yathaiva sadṛso rūpe mātāvitrorhi jāyate /
vyāghrabindostathā yoniṃ puruṣaḥ svāṃ niyacchati //

kule srotasi sañcchanne yasya syādyonisaṅkaraḥ /
saṃśrayatyeva tacchīlaṃ naro'lpamathavā bahu //

āryarūpasamācāraṃ carantaṃ kṛtake pathi /
savarṇamanyavarṇaṃ vā svaśīlaṃ sāsti niścaye //

nānāvṛtteṣu bhūteṣu nānākramarateṣu ca /
janmavṛttasamaṃ loke suśliṣṭaṃ na virajyate //

śarīramiha satvena na tasya parikṛṣyate /
jyeṣṭhamadhyāvaraṃ satvaṃ tulyasatvaṃ pramodate //

jyāyāṃsamapi śīlena vihīnaṃ naiva pūjayet /
api śūdraṃ ca dharmajñaṃ sadvṛttamabhipūjayet //

ātmānamākhyāti hi karmabhirnaraḥ suśīlacāritrakulaiḥ śubhāśubhaiḥ /
pranaṣṭamapyātmakulaṃ tathā naraḥ punaḥ prakāśaṃ kurute svakarmataḥ //

yoniṣvetāsu sarvāsu saṅkīrṇāsvitarāsu ca /
yatrātmānaṃ na janayedbudhastāṃ parivarjayet //