મહાભારત · અધ્યાય 13.83

અર્થાશ્રયાદ્વા કામાદ્વા વર્ણાનાં ચાપ્યનિશ્ચયાત્ ।
અજ્ઞાનાદ્વાપિ વર્ણાનાં જાયતે વર્ણસઙ્કરઃ ॥

તેષામેતેન વિધિના જાતાનાં વર્ણસઙ્કરે ।
કો ધર્મઃ કાનિ કર્માણિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય કર્માણિ ચાતુર્વર્ણ્યં ચ કેવલમ્ ।
અસૃજત્સ હિ યજ્ઞાર્થે પૂર્વમેવ પ્રજાપતિઃ ॥

ભાર્યાશ્ચતસ્નો વિપ્રસ્ય દ્વયોરાત્મા પ્રજાયતે ।
આનુપૂર્વ્યાદ્દ્વયોર્હીનૌ માતૃજાત્યૌ પ્રસૂયતઃ ॥

પરં શવાદ્બ્રાહ્મણસ્યૈવ પુત્રઃ શૂદ્રાપુત્રં પારશવં તમાહુઃ ।
શુશ્રૂષકઃ સ્વસ્ય કુલસ્ય સ સ્યા- ત્સ્વચારિત્રં નિત્યમથો ન જહ્યાત્ ॥

સર્વાનુપાયાનથ સમ્પ્રધાર્ય સમુદ્ધરેત્સ્વસ્ય કુલસ્ય તન્ત્રમ્ ।
જ્યેષ્ઠો યવીયાનપિ યો દ્વિજસ્ય શુશ્રૂષયા દાનપરાયણઃ સ્યાત્ ॥

તિસ્રઃ ક્ષત્રિયસમ્બન્ધાદ્દ્વયોરાત્માઽસ્ય જાયતે ।
હીનવર્ણાસ્તૃતીયાયાં શૂદ્રા ઉગ્રા ઇતિ સ્મૃતિઃ ॥

દ્વે ચાપિ ભાર્યે વૈશ્યસ્ય દ્વયોરાત્માઽસ્વ જાયતે ।
શૂદ્રા શૂદ્રસ્ય ચાપ્યેકા શૂદ્રમેવ પ્રજાયતે ॥

અતોઽવિશિષ્ટસ્ત્વધમો ગુરુદારપ્રધર્ષકઃ ।
બ્રાહ્યં વર્ણં જનયતિ ચાતુર્વર્ણ્યવિગર્હિતમ્ ॥

અયાજ્યં ક્ષત્રિયો વ્રાત્યન્ક સૂતં સ્તોત્રક્રિયાપરમ્ ।
વૈશ્યો વૈદેહકં ચાપિ મૌદ્ગલ્યમપવર્જિતમ્ ॥

શૂદ્રશ્ચણ્ડાલમત્યુગ્રં વધ્યઘ્નં બાહ્યવાસિનમ્ । બ્રાહ્મણ્યાં સમ્પ્રજાયન્ત ઇત્યેતે કુલપાંસનાઃ ।
એતે મતિમતાંશ્રેષ્ઠ વર્ણસઙ્કરજાઃ પ્રભો ॥

બન્દી તુ જાયતે વૈશ્યાન્માગધો વાક્યજીવનઃ ।
શૂદ્રાન્નિષાદો મત્સ્યઘ્નઃ ક્ષત્રિયાયાં વ્યતિક્રમાત્ ॥

શૂદ્રાદાયોગવશ્ચાપિ વૈશ્યાયાં ગ્રામ્યધર્મિણઃ ।
બ્રાહ્મણૈરપ્રતિગ્રાહ્યસ્તક્ષા સ્વધનજીવનઃ ॥

એતેઽપિ સદૃશાન્વર્ણાઞ્જનયન્તિ સ્વયોનિષુ ।
માતૃજાત્યા પ્રસૂયન્તે હ્યવરા હીનયોનિષુ ॥

યથા ચતુર્ષુ વર્ણેષુ દ્વયોરાત્માઽસ્ય જાયતે ।
આનન્તર્યાત્પ્રજાયન્તે યથા બાહ્યા પ્રધાનતઃ ॥

તે ચાપિ સદૃશં વર્ણં જનયન્તિ સ્વયોનિષુ ।
પરસ્પરસ્ય દારેષુ જનયન્તિ વિગર્હિતાન્ ॥

યથા શૂદ્રોઽપિ બ્રાહ્મણ્યાં જન્તું બાહ્યં પ્રસૂયતે ।
એવં બાહ્યતરાદ્બાહ્યશ્ચાતુર્વર્ણ્યાત્પ્રજાયતે ॥

પ્રતિલોમં તુ વર્ધન્તે બાહ્યોદ્બાહ્યતરાત્પુનઃ ।
હીનાદ્ધીનાઃ પ્રસૂયન્તે વર્ણાઃ પઞ્ચદશૈવ તુ ॥

અગમ્યાગમનાચ્ચૈવ જાયતે વર્ણસઙ્કરઃ । બાહ્યાનામનુજાયન્તે સૈરન્ધ્ર્યાં માગધેષુ ચ ।
પ્રસાધનોપચારજ્ઞમદાસં દાસજીવનમ્ ॥

ક્ષત્રા હ્યાયોગવં સૂતે વાગુરાબન્ધજીવનમ્ ।
મૈરેયકં ચ વૈદેહઃ સમ્પ્રસૂતેઽથ માધુકમ્ ॥

નિષાદો મદ્ગુરં સૂતે દાસં નાવોપજીવિનમ્ । મૃતપં ચાપિ ચાણ્ડાલઃ શ્વપાકમિતિ વિશ્રુતમ્

ચતુરો માગધી સૂતે ક્રૂરાન્માયોપજીવિનઃ ।
માંસં સ્વાદુકરં ક્ષૌદ્રં સૌગન્ધમિતિ વિશ્રુતમ્ ॥

વૈદેહકાચ્ચ પાપિષ્ઠા ક્રૂરં માયોપજીવિનમ્ ।
નિષાદાન્મદ્રનાભં ચ ખરયાનપ્રયાયિનમ્ ॥

ચણ્ડાલાત્પુલ્કસં ચાપિ ખરાશ્વગજભોજિનમ્ ।
ભૃતચૈલપ્રતિચ્છન્નં ભિન્નભાજનભોજિનમ્ ॥

આયોગવીષુ જાયન્તે હીનવર્ણાસ્તુ તે ત્રયઃ ।
ક્ષુદ્રો વૈદેહકાદન્ધો બહિર્ગ્રામપ્રતિશ્રયઃ ॥

કારાવરો નિષાદ્યાં તુ ચર્મકારઃ પ્રસૂયતે ।
ચાણ્ડાલાત્પાણ્ડુસૌપાકસ્ત્વક્સારવ્યવહારવાન્ ॥

આહિણ્કોં નિષાદેન વૈદેહ્યાં સમ્પ્રસૂયતે ।
ચણ્ડાલેન તુ સૌપાકશ્ચણ્ડાલસમવૃત્તિમાન્ ॥

નિષાદી ચાપિ ચણ્ડાલાત્પુત્રમન્તેવસાયિનમ્ ।
શ્મશાનગોચરં સૂતે બાહ્યૈરપિ બહિષ્કૃતમ્ ॥

ઇત્યેતે સઙ્કરે જાતાઃ પિતૃમાતૃવ્યતિક્રમાત્ ।
પ્રચ્છન્નાન્વા પ્રકાશા વા વેદિતવ્યાઃ સ્વકર્મભિઃ ॥

ચતુર્ણામેવ વર્ણાનાં ધર્મો નાન્યસ્ય વિદ્યતે ।
વર્ણાનાં ધર્મહીનેષુ સઙ્ખ્યા નાસ્તીહ કસ્યચિત્ ॥

યદૃચ્છયોપસમ્પન્નૈર્યજ્ઞસાધુબહિષ્કૃતૈઃ ।
બાહ્યા બાહ્યૈશ્ચ જાયન્તે યથાવૃત્તિ યથાશ્રયમ્ ॥

ચતુષ્પથશ્મશાનાનિ શૈલાંશ્ચાન્યાન્વનસ્પતીન્ । કાર્ષ્ણાયસમલઙ્કારં પરિગૃહ્ય ચ નિત્યશઃ ।
વસેયુરેતે વિજ્ઞાતા વર્તયન્તઃ સ્વકર્મભિઃ ॥

યુઞ્જન્તો વાઽપ્યલઙ્કારાંસ્તથોપકરણાનિ ચ ।
ગોબ્રાહ્મણાય સાહય્યં કુર્વાણા વૈ ન સંશયઃ ॥

આનૃશંસ્યમનુક્રોશઃ સત્યવાક્યં તથા ક્ષમા । સ્વશરીરૈરપિ ત્રાણં બાહ્યાનાં સિદ્ધિકારણમ્ ।
ભવન્તિ મનુજવ્યાઘ્ર તત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ ॥

યથોપદેશં પરિકીર્તિતાસુ નરઃ પ્રજાયેત વિચાર્ય બુદ્ધિમાન્ ।
નિહીનયોનિર્હિ સુતોઽવસાદયે- ત્તિતીર્ષમાણં હિ યથોપલો જલે ॥

અવિદ્વાંસમલં લોકે વિદ્વાંસમપિ વા પુનઃ ।
નયન્તિ હ્યપથં નાર્યઃ કામક્રોધવશાનુગમ્ ॥

સ્વભાવશ્ચૈવ નારીણાં નરાણામિહ દૂષણમ્ ।
અત્યર્થં ન પ્રસજ્જન્તે પ્રમદાસુ વિપશ્ચિતઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

વર્ણાપેતમવિજ્ઞાય નરં કલુષયોનિજમ્ ।
આર્યરૂપમિવાનાર્યં કથં વિદ્યામહે વયમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યોનિસઙ્કલુષે જાતં નાનાભાવસમન્વિતમ્ ।
કર્મભિઃ સજ્જનાચીર્ણૈર્વિજ્ઞેયાઃ શુદ્ધયોનિકાઃ ॥

અનાર્યત્વમનાચારઃ ક્રૂરત્વં નિષ્ક્રિયાત્મતા ।
પુરુષં વ્યઞ્જયન્તીહ લોકે કલુષયોનિજમ્ ॥

પિત્ર્યં વા ભજતે શીલં માતૃજં વા તથોભયમ્ ।
ન કથઞ્ચ સઙ્કીર્ણઃ પ્રવૃતિં સ્વાં નિયચ્છતિ ॥

યથૈવ સદૃસો રૂપે માતાવિત્રોર્હિ જાયતે ।
વ્યાઘ્રબિન્દોસ્તથા યોનિં પુરુષઃ સ્વાં નિયચ્છતિ ॥

કુલે સ્રોતસિ સઞ્ચ્છન્ને યસ્ય સ્યાદ્યોનિસઙ્કરઃ ।
સંશ્રયત્યેવ તચ્છીલં નરોઽલ્પમથવા બહુ ॥

આર્યરૂપસમાચારં ચરન્તં કૃતકે પથિ ।
સવર્ણમન્યવર્ણં વા સ્વશીલં સાસ્તિ નિશ્ચયે ॥

નાનાવૃત્તેષુ ભૂતેષુ નાનાક્રમરતેષુ ચ ।
જન્મવૃત્તસમં લોકે સુશ્લિષ્ટં ન વિરજ્યતે ॥

શરીરમિહ સત્વેન ન તસ્ય પરિકૃષ્યતે ।
જ્યેષ્ઠમધ્યાવરં સત્વં તુલ્યસત્વં પ્રમોદતે ॥

જ્યાયાંસમપિ શીલેન વિહીનં નૈવ પૂજયેત્ ।
અપિ શૂદ્રં ચ ધર્મજ્ઞં સદ્વૃત્તમભિપૂજયેત્ ॥

આત્માનમાખ્યાતિ હિ કર્મભિર્નરઃ સુશીલચારિત્રકુલૈઃ શુભાશુભૈઃ ।
પ્રનષ્ટમપ્યાત્મકુલં તથા નરઃ પુનઃ પ્રકાશં કુરુતે સ્વકર્મતઃ ॥

યોનિષ્વેતાસુ સર્વાસુ સઙ્કીર્ણાસ્વિતરાસુ ચ ।
યત્રાત્માનં ન જનયેદ્બુધસ્તાં પરિવર્જયેત્ ॥