Mahabharata · Chapter 13.82

sarvaśāstravidhānajña rājadharmaviduttama /
atīva saṃśayacchettā bhavānvai prathitaḥ kṣitau //

kaścittu saṃśayo me'sti tanme brūhi pitāmaha /
asyāmāpadi kaṣṭāyāmanyaṃ pṛcchāma kaṃ vayam //
jāte'sminsaṃśaye rājannānyaṃ pṛcchema kañcana //

yathā nareṇa kartavyaṃ dharmamārgānuvartinā /
etatsarvaṃ mahābāho bhavānvyākhyātumarhati //

catasro vihitā bhāryā brāhmaṇasya pitāmaha /
brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratimicchataḥ //

tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṃ kurusattama /
ānupūrvyeṇa kasteṣāṃ pitryaṃ dāyādyamarhati //

kena vā kiṃ tato hāryaṃ pitṛvittātpitāmaha /
etadicchāmi kathitaṃ vibhāgasteṣu kaḥ smṛtaḥ //
bhīṣma uvāca /

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ /
eteṣu vihito dharmo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira //

vaiṣamyādathavā lobhātkāmādvā'pi parantapa /
brāhmaṇasya bhavecchūdrā na tu dṛṣṭā na tu smṛtā //

śūdrāṃ śayanamāropya brāhmaṇi yātyadhogatim /
prāyaścittīyate cāpi vidhidṛṣṭena karmaṇā //

tatra jāteṣvapatyeṣu dviguṇaṃ svādyudhiṣṭhira /
ataste niyamaṃ vitte sampravakṣyāmi bhārata //

lakṣaṇyaṃ govṛṣo yānaṃ yatpradhānatamaṃ bhavet /
brāhmaṇyāstaddharetputra ekāṃśaṃ vai piturdhanāt //

eṣaṃ tu daśadhā kāryaṃ brāhmaṇasvaṃ yudhiṣṭhira /
tatra tenaiva hartavyāścatvāroṃśāḥ piturdhanāt //

triyāyāstu yaḥ putro brāhmaṇaḥ sopyasaṃśayaḥ /
sa tu māturviśeṣeṇa trīnaṃśānhartumarhati //

varṇe tṛtīye jātastu vaiśyāyāṃ brāhmaṇādapi /
dviraṃśastena hartavyo brāhmaṇasvādyudhiṣṭhira //

śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto nityādeyadhanaḥ smṛtaḥ /
alpaṃ cāpi pradātavyaṃ śūdrāputrāya bhārata //

daśadhā pravibhaktasya dhanasyaiva bhavetkramaḥ /
savarṇāsu tu jātānāṃ samānbhāgānprakalpayet //

abrāhmaṇaṃ tu manyante śūdrāputramanaipuṇāt /
triṣu varṇeṣu jāto hi brāhmaṇādbrāhmaṇo bhavet //

smṛtāśca varṇāścatvāraḥ pañcamo nādhigamyate /
harecca daśamaṃ bhāgaṃ śūdrāputraḥ piturdhanāt //

tattu dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati /
avaśyaṃ hi dhanaṃ deyaṃ śūdrāputrāya bhārata //

ānṛśaṃsyaṃ paro dharma iti tasmai pradīyate /
yatratatra samutpannaṃ guṇāyaivopapadyate //

yadyapyeṣa suputraḥ syādaputro yadi vā bhavet /
nādhikaṃ daśamāddadyācchūdrāputrāya bhārata //

smṛta ekaścaturbhāgaḥ kanyābhāgastu dharmataḥ / abhrātṛkā samagrāhā cārdhāsyetyapare viduḥ //

traivārvikādyadā bhaktādadhikaṃ syāddvijasya tu /
yajeta tena dravyeṇa na vṛthā sādhayeddhanam //

trisahasraparo dāyaḥ striyai deyo dhanasya vai /
bhartrā tacca dhanaṃ dattaṃ yathārhaṃ bhoktumarhati //

strīṇāṃ tu patidāyādyamupabhogaphalaṃ smṛtam /
nāpahāraṃ striyaḥ kuryuḥ pitṛvittātkathañcana //

striyāstu yadbhavedvittaṃ pitrā dattaṃ yudhiṣṭhira /
brāhmaṇyāstaddharetkanyā yathā putrastathā'sya sā //

sā hi putrasamā rājanvihitā kurunandana / evameva samuddiṣṭo dharmo vai bharatarṣabha /
evaṃ dharmamanusmṛtya na vṛthā sādhayeddhanam //
yudhiṣṭhira uvāca /

śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto yadyadeyadhanaḥ smṛtaḥ /
kena prativiśeṣeṇa daśamo'pyasya dīyate //

brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇaḥ syānna saṃśayaḥ /
kṣatriyāyāṃ tathaiva syādvaiśyāyāmapi caiva hi //

kasmāttu viṣamaṃ bhāgaṃ bhajerannṛpasattama /
yadā sarve trayo varṇāstvayoktā brāhmaṇā iti //
bhīṣma uvāca /

dārā ityucyate loke nāmnaikena parantapa /
prokteni caiva nāmnā'yaṃ viśeṣaḥ sumahānbhavet //

tisraḥ kṛtvā puro bhāryāḥ paścādvindeta brāhmaṇīm / sā jyeṣṭhā sā ca pūjyā syātsā ca tābhyo garīyasī

snānaṃ prasādhanaṃ bharturdantadhāvanamuñjanam /
havyaṃ kavyaṃ ca yaccānyaddharmayuktaṃ gṛhe bhavet //

na tasyāṃ jātu tiṣṭhantyāmanyā tatkartumarhati /
brāhmaṇītveva kuryādvā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira //

annaṃ pānaṃ ca mālyaṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni ca /
brāhmaṇyaitāni deyāni bhartuḥ sā hi garīyasī //

manunā'bhihitaṃ śāstraṃ yaccāpi kurunandana /
tatrāpyeṣa mahārāja dṛṣṭo dharmaḥ sanātanaḥ //

atha cedanyathā kuryādyadi kāmādyudhiṣṭhira /
yathā brāhmaṇacāṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭastathaiva saḥ //

brāhmaṇyāḥ sadṛśaḥ putraḥ kṣatriyāyāśca yo bhavet /
rājanviśeṣo yastvatra varṇayorubhayorapi //

na tu jātyā samā loke brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet /
brāhmaṇyāḥ prathamaḥ putro bhūyānsyādrājasattama //

bhūyobhūyopi saṃhāryaḥ pitṛvittādyudhiṣṭhira /
yathā na sadṛśī jātu brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet //

kṣatriyāyāstathā vaiśyā na jātu sadṛśī bhavet /
śrīśca rājyaṃ ca kośaśca kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira //

vihitaṃ dṛśyate rājansāgarāntāṃ ca medinīm / kṣatriyo hi svadharmeṇa śriyaṃ prāpnoti bhūyasīm /
rājā daṇḍadharo rājanrakṣā nānyatra kṣatriyāt //

brāhmaṇā hi mahābhāga devānāmapi devatāḥ /
teṣu rājā pravarteta pūjayā vidhipūrvakam //

praṇītamṛṣibhirjñātvā dharmaṃ śāśvatamavyayam /
lupyamānaṃ svadharmeṇa kṣatriyo rakṣati prajāḥ //

dasyubhirhriyamāṇaṃ ca dhanaṃ dārāṃśca sarvaśaḥ /
sarveṣāmeva varṇānāṃ trātā bhavati pārthivaḥ //

bhūyānsyātkṣatriyāputro vaiśyāputrānna saṃśayaḥ /
bhūyastenāpi hartavyaṃ pitṛvittādyudhiṣṭhira //
yudhiṣṭhira uvāca /

uktaṃ te vidhivadrājanbrāhmaṇasya pitāmaha /
itareṣāṃ tu varṇānāṃ kathaṃ vai niyamo bhavet //
bhīṣma uvāca /

kṣatriyasyāpi bhārye dve vihite kurunandana /
tṛtīyā ca bhavecchūdrā na tu dṛṣṭā na tu smūtā //

eṣa eva kramo hi syātkṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira /
aṣṭadhā tu bhavetkāryaṃ kṣatriyasvaṃ janādhipa //

kṣatriyāyā haretputraścaturoṃśānpiturdhanāt /
yuddhāvahārikaṃ yacca pituḥ svātsa harettu tat //

vaiśyāputrastu bhāgāṃstrīñśūdrāputrastathāṣṭamam / ekaiva hi bhavedbhāryā vaiśyasya kurunandana /

dvitīyā tu bhavecchūdrā na tu dṛṣṭā na tu smṛtā // vaiśyasya vartamānasya vaiśyāyāṃ bharatarṣabha /

śūdrāyāṃ cāpi kaunteya tayorviniyamaḥ smṛtaḥ // pañcadhā tu bhavetkāryaṃ vaiśyasvaṃ bharatarṣabha /

tayorapatye vakṣyāmi vibhāgaṃ ca janādhipa // vaiśyāputreṇa hartavyāścatvāroṃśāḥ piturdhanāt /

pañcamastu smṛtoḥ bhāgaḥ śūdrāputrāya bhārata // sopi dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati /

trimirvarṇaiḥ sadā jātaḥ śūdro deyadhano bhavet //

śūdrasya syātsavarṇaiva bhāryā nānyā kathañcana /
samabhāgāśca putrāḥ syuryadi putraśataṃ bhavet //

jātānāṃ samavarṇāyāḥ putrāṇāmaviśeṣataḥ /
sarveṣāmeva varṇānāṃ samabhāgo dhanātsmṛtaḥ //

jyeṣṭhasya bhāgo jyeṣṭhaḥ syādekāṃśo yaḥ pradhānataḥ /
eṣa dāyavidhiḥ pārtha pūrvamuktaḥ svayambhuvā //

samavarṇāsu jātānāṃ viśeṣo'styaparo nṛpa /
vivāhavaiśiṣṭyakṛtaḥ pūrvapūrvo viśiṣyate //

harejjyeṣṭhaḥ pradhānāṃśamekabhāryāsuteṣvapi /
madhyamo madhyamaṃ caiva kanīyāṃstu kanīyasam //

evaṃ jātiṣu sarvāsu savarṇaḥ śreṣṭhatāṃ gataḥ /
maharṣirapi caitadvai mārīcaḥ kāśyapo'bravīt //