Mahabharata · Chapter 13.75

evametanmahābāho nātra mithyā'sti kiñcana /
yathā bravīṣi kauravya nārīṃ prati janādhipa //

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam /
yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena mahātmanā //

pramadāśca yathā sṛṣṭā brahmaṇā bharatarṣabha //
yadarthaṃ tacca te tāta pravakṣyāmi narādhipa //

na hi strībhyaḥ paraṃ putra pāpīyaḥ kiñcidasti vai / agnirhiḥ pramadā dīpto māyāśca mayajā vibho /
kṣuradhārā viṣaṃ sarpo mṛtyurityekataḥ striyaḥ //

prajā imā mahābāho dhārmikya iti naḥ śrutam /
svayaṃ gacchanti devatvaṃ tato devāniyādbhayam //

athābhyāgacchandevāste pitāmahamarindama /
nivedya mānasaṃ cāpi tūṣṇīmāsannadhomukhāḥ //

teṣāmantargataṃ jñātvā devānāṃ sa pitāmahaḥ /
mānavānāṃ pramohārthaṃ kṛtyā nāryo'sṛjatprabhuḥ //

pūrvasarge tu kaunteya sādhvyo nārya ihābhavan / asādhvyastu samutpannāḥ kṛtyāḥ sargātprajāpateḥ

tābhyaḥ kāmānyathākāmaṃ prādāddhi sa pitāmahaḥ /
tāḥ kāmalubdhāḥ pramadāḥ prāmathnanta narānsadā //

krodhaṃ kāmasya deveśaḥ sahāyaṃ cāsṛjatprabhuḥ /
asajjanta prajāḥ sarvāḥ kāmakrodhavaśaṅgatāḥ //

dvijānāṃ ca gurūṇāṃ ca mahāgurunṛpādinām /
kṣaṇastrīsaṅgakāmotthā yātanāho nirantarā //

araktamanasāṃ nityaṃ brahmacaryāmalātmanām / tapodamārcanādhyānayuktānāṃ śuddhiruttamā //

na ca strīṇāṃ kriyāḥ kāściditi dharmo vyavasthitaḥ /
nirindriyā hyaśāstrāśca striyo'nṛtamiti śrutiḥ //

śayyāsanamalaṅkāramannapānamanāryatām /
durvāgbhāvaṃ ratiṃ caiva dadau strībhyaḥ prajāpatiḥ //

na tāsāṃ rakṣaṇaṃ śakyaṃ kartuṃ puṃsāṃ kathañcana /
api visvakṛtā tāta kutastu puruṣairiha //

vācā ca vadhabandhairvā kleśairvā vividhaistathā /
na śakyā rakṣituṃ nāryastā hi nityamasaṃyatāḥ //

idaṃ tu puruṣavyāghra purastācchrutavānaham /
yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena gurustriyāḥ //

ṛṣirāsīnmahābhāgo devaśarmeti viśrutaḥ /
tasya bhāryā rucirnāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi //

tasyā rūpeṇa sammattā devagandharvadānavāḥ /
viśeṣeṇa tu rājendra vṛtrahā pākaśāsanaḥ //

nārīṇāṃ caritajñaśca devaśarmā mahāmatiḥ /
yathāśakti yathossāhaṃ bhāryāṃ tāmabhyarakṣata //

purandaraṃ ca jānaṃśca parastrīkāmacāriṇam /
tasmādyatnena bhāryāyā rakṣaṇaṃ sa cakāra ha //

sa kadācidṛṣistāta yajñaṃ kartumanāstadā /
bhāryāsaṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ kathaṃ syādityacintayat //

rakṣāvidhānaṃ manasā sa sañcintya mahātapāḥ /
āhūya dayitaṃ śiṣyaṃ vipulaṃ prāha bhārgavam //

yajñakāro gamiṣyāmi ruciṃ cemāṃ sureśvaraḥ /
yataḥ prārthayate nityaṃ tāṃ rakṣasva yathābalam //

apramattena te bhāvyaṃ sadā prati purandaram /
sa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhṛgūttama //
bhīṣma uvāca /

ityukto vipulastena tapasvī niyatendriyaḥ /
sadaivogratapā rājannagryarkasadṛśadyutiḥ //

dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti pratyabhāṣata /
punaścedaṃ mahārāja papraccha prasthitaṃ gurum //

kāni rūpāṇi śakrasya bhavantyāgacchato mune /
vapustejaśca kīdṛgvai tanme vyākhyātumarhasi //
bhīṣma uvāca /

tataḥ sa bhagavāṃstasmai vipulāya mahātmane /
ācacakṣe yathātattvaṃ māyāṃ śakrasya bhārata //

bahumāyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥ /
tāṃstānvikurute bhāvānbahūnatha muhurmuhuḥ //

kirīṭī vajradhṛgdhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥ /
bhavatyatha muhūrteni caṇḍālasamadarśanaḥ //

śikhī jaṭī cīravāsāḥ punarbhavati putraka /
bṛhaccharīraśca panaścīravāsāḥ punaḥ kṛśaḥ //

gauraṃ śyāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ vikurute punaḥ /
virūpo rūpavāṃścaiva yuvā vṛddhastathaiva ca //

prājño jaḍaśca mūkaśca hrasvo dīrghastathaiva ca / brāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva vaiśyaḥ śūdrastathaiva ca //

pratilomo'nulomaśca bhavatyatha śatakratuḥ /
śukavāyasarūpī ca haṃsakokilarūpavān //

siṃhavyāghragajānāṃ ca rūpaṃ dhārayate punaḥ /
daivaṃ daityamatho rājñāṃ vapurdhārayate'pi ca //

akṛśo māyubhagrāṅgaḥ śakunirvikṛtastathā /
catuṣpādbahurūpaśca punarbhavati bāliśaḥ //

makṣikāmaśakādīnāṃ vapurdhārayate'pi ca /
na śakyamasya grahaṇaṃ kartuṃ vipula kenacit //

api viśvakṛtā tāta yena sṛṣṭamidaṃ jagat /
punarantarhitaḥ śakro dṛśyate jñānacakṣuṣā //

vāyubhūtaśca sa punardevarājo bhavatyutaḥ / evaṃrūpāṇi satataṃ kurute pākaśāsanaḥ /
tasmādvipula yatnena rakṣemāṃ tanumadhyamām //

yathā ruciṃ navaliheddevendro bhṛgusattama /
kratāvupahite nyastaṃ haviḥ śveva durātmavān //

evamākhyāya sa muniryajñakāro'gamattadā /
devaśarmā mahābhāgastato bharatasattama //

vipulastu vacaḥ śrutvā gurościntāmupeyivān /
rakṣāṃ ca paramāṃ cakre devarājānmahābalāt //

kinnu śakyaṃ mayā kartuṃ gurudārābhirakṣaṇe /
māyāvī hi surendrosau durdharṣaścāpi vīryavān //

nīpidhāyāśramaṃ śakyo rakṣituṃ pākaśāsanaḥ /
uṭajaṃ vā tathā hyasya nānāvidhasarūpatā //

vāyurūpeṇa vā śakro gurupatnīṃ pradharṣayet /
tasmādimāṃ sampraviśya ruciṃ sthāsyehamadya vai //

athavā pauruṣeṇeyaṃ na śakyā rakṣituṃ mayā /
bahurūpo hi bhagavāñchrūyate pākaśāsanaḥ //

sohaṃ yogabalādenāṃ rakṣiṣye pākaśāsanāt /
gātrāṇi gātrairasyāhaṃ sampravekṣye hi rakṣitum //

yadyucchiṣṭāmimāṃ patnīmadya paśyati me guruḥ /
śapsyatyasaṃśayaṃ kopāddivyajñāno mahātapāḥ //

na ceyaṃ rakṣituṃ śakyā yathā'nyā pramadā nṛbhiḥ /
māyāvī hi surendrosāvaho prāptosmi saṃśayam //

avaśyaṃ karaṇīyaṃ hi guroriha hi śāsanam /
yadi tvetadahaṃ kuryāmāścaryaṃ syātkṛtaṃ mayā //

yogenātha praviśyedaṃ gurupatnyāḥ kalevaram /
asaktaḥ padmapatrastho jalabinduryathā calaḥ //

evameva śarīre 'syā nivatsyāmi samāhitaḥ /
nirmuktasya rajorūpānnāparādho bhavenmama //

yathāhi śūnyāṃ pathikaḥ sabhāmadhyāvasetyathi / tathā'dyāvāsayiṣyāmi gurupatnyāḥ kalevaram /
evameva śarīre 'sya nivatsyāmi samāhitaḥ //

ityevaṃ dharmamālokya vedavedāṃśca sarvaśaḥ /
tapaśca vipulaṃ dṛṣṭvā gurorātmana eva ca //

iti niścitya manasā rakṣāṃ prati sa bhārgavaḥ /
anvatiṣṭhatparaṃ yatnaṃ yathā tacchṛṇu pārthiva //

gurupatnīṃ samāsīno vipulaḥ sa mahātapāḥ /
upāsīnāmanindyāṅgī kathārthaiḥ samalobhayat //

netrābhyāṃ netrayorasyā raśmiṃ saṃyojya raśmibhiḥ /
viveśa vipulaḥ kāyamākāśaṃ pavano yathā //

lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca /
aviceṣṭannatiṣṭhadvai chāyevāntargato muniḥ //

tato viṣṭabhya vipulo gurupatnyāḥ kalevaram /
uvāsa rakṣaṇe yukto na ca sā tamabudhyata //

yaṃ kālaṃ nāgato rājangurustasya mahātmanaḥ /
kratuṃ samāpya svagṛhaṃ taṃ kālaṃ so'bhyarakṣata //