મહાભારત · અધ્યાય 13.75

એવમેતન્મહાબાહો નાત્ર મિથ્યાઽસ્તિ કિઞ્ચન ।
યથા બ્રવીષિ કૌરવ્ય નારીં પ્રતિ જનાધિપ ॥

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યથા રક્ષા કૃતા પૂર્વં વિપુલેન મહાત્મના ॥

પ્રમદાશ્ચ યથા સૃષ્ટા બ્રહ્મણા ભરતર્ષભ ॥
યદર્થં તચ્ચ તે તાત પ્રવક્ષ્યામિ નરાધિપ ॥

ન હિ સ્ત્રીભ્યઃ પરં પુત્ર પાપીયઃ કિઞ્ચિદસ્તિ વૈ । અગ્નિર્હિઃ પ્રમદા દીપ્તો માયાશ્ચ મયજા વિભો ।
ક્ષુરધારા વિષં સર્પો મૃત્યુરિત્યેકતઃ સ્ત્રિયઃ ॥

પ્રજા ઇમા મહાબાહો ધાર્મિક્ય ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
સ્વયં ગચ્છન્તિ દેવત્વં તતો દેવાનિયાદ્ભયમ્ ॥

અથાભ્યાગચ્છન્દેવાસ્તે પિતામહમરિન્દમ ।
નિવેદ્ય માનસં ચાપિ તૂષ્ણીમાસન્નધોમુખાઃ ॥

તેષામન્તર્ગતં જ્ઞાત્વા દેવાનાં સ પિતામહઃ ।
માનવાનાં પ્રમોહાર્થં કૃત્યા નાર્યોઽસૃજત્પ્રભુઃ ॥

પૂર્વસર્ગે તુ કૌન્તેય સાધ્વ્યો નાર્ય ઇહાભવન્ । અસાધ્વ્યસ્તુ સમુત્પન્નાઃ કૃત્યાઃ સર્ગાત્પ્રજાપતેઃ

તાભ્યઃ કામાન્યથાકામં પ્રાદાદ્ધિ સ પિતામહઃ ।
તાઃ કામલુબ્ધાઃ પ્રમદાઃ પ્રામથ્નન્ત નરાન્સદા ॥

ક્રોધં કામસ્ય દેવેશઃ સહાયં ચાસૃજત્પ્રભુઃ ।
અસજ્જન્ત પ્રજાઃ સર્વાઃ કામક્રોધવશઙ્ગતાઃ ॥

દ્વિજાનાં ચ ગુરૂણાં ચ મહાગુરુનૃપાદિનામ્ ।
ક્ષણસ્ત્રીસઙ્ગકામોત્થા યાતનાહો નિરન્તરા ॥

અરક્તમનસાં નિત્યં બ્રહ્મચર્યામલાત્મનામ્ । તપોદમાર્ચનાધ્યાનયુક્તાનાં શુદ્ધિરુત્તમા ॥

ન ચ સ્ત્રીણાં ક્રિયાઃ કાશ્ચિદિતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ।
નિરિન્દ્રિયા હ્યશાસ્ત્રાશ્ચ સ્ત્રિયોઽનૃતમિતિ શ્રુતિઃ ॥

શય્યાસનમલઙ્કારમન્નપાનમનાર્યતામ્ ।
દુર્વાગ્ભાવં રતિં ચૈવ દદૌ સ્ત્રીભ્યઃ પ્રજાપતિઃ ॥

ન તાસાં રક્ષણં શક્યં કર્તું પુંસાં કથઞ્ચન ।
અપિ વિસ્વકૃતા તાત કુતસ્તુ પુરુષૈરિહ ॥

વાચા ચ વધબન્ધૈર્વા ક્લેશૈર્વા વિવિધૈસ્તથા ।
ન શક્યા રક્ષિતું નાર્યસ્તા હિ નિત્યમસંયતાઃ ॥

ઇદં તુ પુરુષવ્યાઘ્ર પુરસ્તાચ્છ્રુતવાનહમ્ ।
યથા રક્ષા કૃતા પૂર્વં વિપુલેન ગુરુસ્ત્રિયાઃ ॥

ઋષિરાસીન્મહાભાગો દેવશર્મેતિ વિશ્રુતઃ ।
તસ્ય ભાર્યા રુચિર્નામ રૂપેણાસદૃશી ભુવિ ॥

તસ્યા રૂપેણ સમ્મત્તા દેવગન્ધર્વદાનવાઃ ।
વિશેષેણ તુ રાજેન્દ્ર વૃત્રહા પાકશાસનઃ ॥

નારીણાં ચરિતજ્ઞશ્ચ દેવશર્મા મહામતિઃ ।
યથાશક્તિ યથોસ્સાહં ભાર્યાં તામભ્યરક્ષત ॥

પુરન્દરં ચ જાનંશ્ચ પરસ્ત્રીકામચારિણમ્ ।
તસ્માદ્યત્નેન ભાર્યાયા રક્ષણં સ ચકાર હ ॥

સ કદાચિદૃષિસ્તાત યજ્ઞં કર્તુમનાસ્તદા ।
ભાર્યાસંરક્ષણં કાર્યં કથં સ્યાદિત્યચિન્તયત્ ॥

રક્ષાવિધાનં મનસા સ સઞ્ચિન્ત્ય મહાતપાઃ ।
આહૂય દયિતં શિષ્યં વિપુલં પ્રાહ ભાર્ગવમ્ ॥

યજ્ઞકારો ગમિષ્યામિ રુચિં ચેમાં સુરેશ્વરઃ ।
યતઃ પ્રાર્થયતે નિત્યં તાં રક્ષસ્વ યથાબલમ્ ॥

અપ્રમત્તેન તે ભાવ્યં સદા પ્રતિ પુરન્દરમ્ ।
સ હિ રૂપાણિ કુરુતે વિવિધાનિ ભૃગૂત્તમ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તો વિપુલસ્તેન તપસ્વી નિયતેન્દ્રિયઃ ।
સદૈવોગ્રતપા રાજન્નગ્ર્યર્કસદૃશદ્યુતિઃ ॥

ધર્મજ્ઞઃ સત્યવાદી ચ તથેતિ પ્રત્યભાષત ।
પુનશ્ચેદં મહારાજ પપ્રચ્છ પ્રસ્થિતં ગુરુમ્ ॥

કાનિ રૂપાણિ શક્રસ્ય ભવન્ત્યાગચ્છતો મુને ।
વપુસ્તેજશ્ચ કીદૃગ્વૈ તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતઃ સ ભગવાંસ્તસ્મૈ વિપુલાય મહાત્મને ।
આચચક્ષે યથાતત્ત્વં માયાં શક્રસ્ય ભારત ॥

બહુમાયઃ સ વિપ્રર્ષે બલહા પાકશાસનઃ ।
તાંસ્તાન્વિકુરુતે ભાવાન્બહૂનથ મુહુર્મુહુઃ ॥

કિરીટી વજ્રધૃગ્ધન્વી મુકુટી બદ્ધકુણ્ડલઃ ।
ભવત્યથ મુહૂર્તેનિ ચણ્ડાલસમદર્શનઃ ॥

શિખી જટી ચીરવાસાઃ પુનર્ભવતિ પુત્રક ।
બૃહચ્છરીરશ્ચ પનશ્ચીરવાસાઃ પુનઃ કૃશઃ ॥

ગૌરં શ્યામં ચ કૃષ્ણં ચ વર્ણં વિકુરુતે પુનઃ ।
વિરૂપો રૂપવાંશ્ચૈવ યુવા વૃદ્ધસ્તથૈવ ચ ॥

પ્રાજ્ઞો જડશ્ચ મૂકશ્ચ હ્રસ્વો દીર્ઘસ્તથૈવ ચ । બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયશ્ચૈવ વૈશ્યઃ શૂદ્રસ્તથૈવ ચ ॥

પ્રતિલોમોઽનુલોમશ્ચ ભવત્યથ શતક્રતુઃ ।
શુકવાયસરૂપી ચ હંસકોકિલરૂપવાન્ ॥

સિંહવ્યાઘ્રગજાનાં ચ રૂપં ધારયતે પુનઃ ।
દૈવં દૈત્યમથો રાજ્ઞાં વપુર્ધારયતેઽપિ ચ ॥

અકૃશો માયુભગ્રાઙ્ગઃ શકુનિર્વિકૃતસ્તથા ।
ચતુષ્પાદ્બહુરૂપશ્ચ પુનર્ભવતિ બાલિશઃ ॥

મક્ષિકામશકાદીનાં વપુર્ધારયતેઽપિ ચ ।
ન શક્યમસ્ય ગ્રહણં કર્તું વિપુલ કેનચિત્ ॥

અપિ વિશ્વકૃતા તાત યેન સૃષ્ટમિદં જગત્ ।
પુનરન્તર્હિતઃ શક્રો દૃશ્યતે જ્ઞાનચક્ષુષા ॥

વાયુભૂતશ્ચ સ પુનર્દેવરાજો ભવત્યુતઃ । એવંરૂપાણિ સતતં કુરુતે પાકશાસનઃ ।
તસ્માદ્વિપુલ યત્નેન રક્ષેમાં તનુમધ્યમામ્ ॥

યથા રુચિં નવલિહેદ્દેવેન્દ્રો ભૃગુસત્તમ ।
ક્રતાવુપહિતે ન્યસ્તં હવિઃ શ્વેવ દુરાત્મવાન્ ॥

એવમાખ્યાય સ મુનિર્યજ્ઞકારોઽગમત્તદા ।
દેવશર્મા મહાભાગસ્તતો ભરતસત્તમ ॥

વિપુલસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા ગુરોશ્ચિન્તામુપેયિવાન્ ।
રક્ષાં ચ પરમાં ચક્રે દેવરાજાન્મહાબલાત્ ॥

કિન્નુ શક્યં મયા કર્તું ગુરુદારાભિરક્ષણે ।
માયાવી હિ સુરેન્દ્રોસૌ દુર્ધર્ષશ્ચાપિ વીર્યવાન્ ॥

નીપિધાયાશ્રમં શક્યો રક્ષિતું પાકશાસનઃ ।
ઉટજં વા તથા હ્યસ્ય નાનાવિધસરૂપતા ॥

વાયુરૂપેણ વા શક્રો ગુરુપત્નીં પ્રધર્ષયેત્ ।
તસ્માદિમાં સમ્પ્રવિશ્ય રુચિં સ્થાસ્યેહમદ્ય વૈ ॥

અથવા પૌરુષેણેયં ન શક્યા રક્ષિતું મયા ।
બહુરૂપો હિ ભગવાઞ્છ્રૂયતે પાકશાસનઃ ॥

સોહં યોગબલાદેનાં રક્ષિષ્યે પાકશાસનાત્ ।
ગાત્રાણિ ગાત્રૈરસ્યાહં સમ્પ્રવેક્ષ્યે હિ રક્ષિતુમ્ ॥

યદ્યુચ્છિષ્ટામિમાં પત્નીમદ્ય પશ્યતિ મે ગુરુઃ ।
શપ્સ્યત્યસંશયં કોપાદ્દિવ્યજ્ઞાનો મહાતપાઃ ॥

ન ચેયં રક્ષિતું શક્યા યથાઽન્યા પ્રમદા નૃભિઃ ।
માયાવી હિ સુરેન્દ્રોસાવહો પ્રાપ્તોસ્મિ સંશયમ્ ॥

અવશ્યં કરણીયં હિ ગુરોરિહ હિ શાસનમ્ ।
યદિ ત્વેતદહં કુર્યામાશ્ચર્યં સ્યાત્કૃતં મયા ॥

યોગેનાથ પ્રવિશ્યેદં ગુરુપત્ન્યાઃ કલેવરમ્ ।
અસક્તઃ પદ્મપત્રસ્થો જલબિન્દુર્યથા ચલઃ ॥

એવમેવ શરીરે ઽસ્યા નિવત્સ્યામિ સમાહિતઃ ।
નિર્મુક્તસ્ય રજોરૂપાન્નાપરાધો ભવેન્મમ ॥

યથાહિ શૂન્યાં પથિકઃ સભામધ્યાવસેત્યથિ । તથાઽદ્યાવાસયિષ્યામિ ગુરુપત્ન્યાઃ કલેવરમ્ ।
એવમેવ શરીરે ઽસ્ય નિવત્સ્યામિ સમાહિતઃ ॥

ઇત્યેવં ધર્મમાલોક્ય વેદવેદાંશ્ચ સર્વશઃ ।
તપશ્ચ વિપુલં દૃષ્ટ્વા ગુરોરાત્મન એવ ચ ॥

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા રક્ષાં પ્રતિ સ ભાર્ગવઃ ।
અન્વતિષ્ઠત્પરં યત્નં યથા તચ્છૃણુ પાર્થિવ ॥

ગુરુપત્નીં સમાસીનો વિપુલઃ સ મહાતપાઃ ।
ઉપાસીનામનિન્દ્યાઙ્ગી કથાર્થૈઃ સમલોભયત્ ॥

નેત્રાભ્યાં નેત્રયોરસ્યા રશ્મિં સંયોજ્ય રશ્મિભિઃ ।
વિવેશ વિપુલઃ કાયમાકાશં પવનો યથા ॥

લક્ષણં લક્ષણેનૈવ વદનં વદનેન ચ ।
અવિચેષ્ટન્નતિષ્ઠદ્વૈ છાયેવાન્તર્ગતો મુનિઃ ॥

તતો વિષ્ટભ્ય વિપુલો ગુરુપત્ન્યાઃ કલેવરમ્ ।
ઉવાસ રક્ષણે યુક્તો ન ચ સા તમબુધ્યત ॥

યં કાલં નાગતો રાજન્ગુરુસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
ક્રતું સમાપ્ય સ્વગૃહં તં કાલં સોઽભ્યરક્ષત ॥