Mahabharata · Chapter 13.65

bṛhaspatisamaṃ buddhyā kṣamayā brahmaṇaḥ samam /
parākrame śakrasamamādityasamatejasam //

gāṅgeyamarjunenājau nihataṃ bhūritejasam /
bhrātṛbhiḥ sahito'nyaiśca paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ //

śayānaṃ vīraśayane kālākāṅkṣiṇamacyutam /
ājagmurbharataśreṣṭhaṃ draṣṭukāmā maharṣayaḥ //

atrirvasiṣṭho'tha bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ /
aṅgirā gautamo'gastyaḥ sumatiḥ suyatātmavān //

viśvāmitraḥ sthūlagirāḥ saṃvartaḥ pramatirdamaḥ /
bṛhaspatyuśanovyāsaścyavanaḥ phāśyapo dhruvaḥ //

durvāsā jamadagniśca mārkaṇḍeyo'tha gālavaḥ /
bharadvājo'tha raibhyaścaka yavakrītastritastathā //

sthūlākṣaḥ śabalākṣaśca kaṇvo medhātithiḥ kṛśaḥ /
nāradaḥ parvataścaiva sudhanvā'thaikato dvijaḥ //

nitambhūrbhuvano dhaumyaḥ śatānando'kṛtavraṇaḥ / jāmadagryastathā rāmaḥ kacaścetyevamādayaḥ /
samāgatā mahātmāno bhīṣmaṃ draṣṭuṃ maharṣayaḥ //

teṣāṃ mahātmanāṃ pūjāmāgatānāṃ yudhiṣṭhiraḥ /
bhrātṛbhiḥ sahitaścakre yatāvadanupūrvaśaḥ //

te pūjitāḥ sukhāsīnāḥ kathāśrakrurmaharṣayaḥ /
bhīṣmāśritāḥ sumadhurāḥ sarvendriyamanoharāḥ //

bhīṣmasteṣāṃ kathāḥ śrutvā ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām /
mene diviṣṭhamātmānaṃ tuṣṭyā paramayā yutaḥ //

tataste bhīṣmamāmantrya pāṇḍavāṃśca maharṣayaḥ /
antardhānaṃ gatāḥ sarve sarveṣāmeva paśyatām //

tānṛṣīnsumahābhāgānantardhānagatānapi /
pāṇḍavāstuṣṭuvuḥ sarve praṇemuśca muhurmuhuḥ //

prasannamanasaḥ sarve gāṅgeyaṃ kurusattamam /
upatasthuryathodyantamādityaṃ mantrakovidāḥ //

prabhāvaṃ tapasasteṣāmṛṣīṇāṃ vīkṣya pāṇḍavāḥ /
prakāśanto diśaḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ //

mahābhāgyaṃ paraṃ teṣāmṛṣīṇāmanucintya te /
pāṇḍavāḥ saha bhīṣmeṇa kathāścakrustadāśrayāḥ //

kathānte śirasā pādau spṛṣṭvā bhīṣmasya pāṇḍavaḥ /
dharmyaṃ dharmasutaḥ praśnaṃ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ //

ke deśāḥ ke janapadā āśramāḥ ke ca parvatāḥ /
prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśca jñeyā nadyaḥ pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
śilocchavṛtteḥ saṃvādaṃ siddhasya ca yudhiṣṭhira //

imāṃ kaścitparikramya pṛthivīṃ śailabhūṣaṇām /
asakṛddvipadāṃ śreṣṭhaḥ śreṣṭhasya gṛhamedhinaḥ //

śilavṛttergṛhaṃ prāptaḥ sa tena vidhinā'rcitaḥ /
uvāsa rajanīṃ tatra sumukhaḥ sukhabhāgṛṣiḥ //

śilavṛttistu yatkṛtyaṃ prātastatkṛtavāñśuciḥ /
kṛtakṛtyamupātiṣṭhatsiddhaṃ tamatithiṃ tadā //

tau sametya mahātmānau sukhāsīnau kathāḥ śubhāḥ /
cakraturvedasambaddhāstaccheṣakṛtalakṣaṇāḥ //

śilavṛttiḥ kathānte tu siddhamāmantrya yatnataḥ /
praśnaṃ papraccha medhāvī yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi //
śilavṛttiruvāca /

kedeśāḥ ke janapadāḥ ke'śramāḥ ke ca parvatāḥ /
prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśca jñeyā nadyastaducyatām //
siddha uvāca /

te deśāste janapadāste'śramāste ca parvatāḥ /
yeṣāṃ bhāgīrathī gaṅgā madhyenaiti rāridvarā //

tapasā brahmacaryeṇa yajñaistyāgena vā punaḥ /
gatiṃ tāṃ na labhejjanturgaṅgāṃ saṃsevya yāṃ labhet //

spaṣṭāni yeṣāṃ gāṅgeyaistoyairgātrāṇi dehinām /
nyastāni na punasteṣāṃ tyāgaḥ svargādvidhīyate //

sarvāṇi yeṣāṃ gāṅgeyaistoyaiḥ kāryāṇi dehinām /
gāṃ tyaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te janāḥ //

pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni ye narāḥ /
paścādgaṅgāṃ niṣevante te'pi yāntyuttamāṃ gatim //

yuktāśca pātakaistyaktvā dehaṃ śuddhā bhavanti te / mucyante dehasantyāgādgaṅgāyamunasaṅgame //

snātānāṃ śucibhistoyairgāṅgeyaiḥ prayatātmanām /
vyuṣṭirbhavati yā puṃsāṃ na sā kratuśatairapi //

yāvadasthi manuṣyasya gaṅgātoyeṣu tiṣṭhati /
tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate //

apahatya tamastīvraṃ yathā bhātyudaye raviḥ /
tathā'pahatya pāpmānaṃ bhāti gaṅgājalokṣitaḥ //

visomā iva śarvaryo vipuṣpāstaravo yathā /
tadvaddeśā diśaścaiva hīnā gaṅgājalaiḥ śivaiḥ //

varṇāśramā yathā sarve dharmajñānavivarjitāḥ /
kratavaśca yathā'somāstathā gaṅgāṃ vinā jagat //

yathā hīnaṃ nabho'rkeṇa bhūḥ śailaiḥ khaṃ ca vāyunā /
tathā deśā diśaścaiva gaṅgāhīnā na saṃśayaḥ //

triṣu lokeṣu ye kecitprāṇinaḥ sarva eva te /
tarpyamāṇāḥ parāṃ tṛptiṃ yānti gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ //

anye ca devā munayaḥ pretāni pitṛbhiḥ saha / tarpitāstṛptimāyānti triṣu lokeṣu sarvaśaḥ //

yastu sūryeṇa niṣṭaptaṃ gāṅgeyaṃ pibate jalam /
gavāṃ nirharanirmuktādyāvakāttadviśiṣyate //

indravratasahasraṃ tu yaścoratkāyaśodhanam /
pivedyaścāpi gaṅgāmyaḥ samau syātāṃ na vā samau //

tiṣṭhedyugasahasraṃ tu padenaikena yaḥ pumān /
māsamekaṃ tu gaṅgāyāṃ samau syātāṃ na vā sabhau //

lambate'vākśirā yastu yugānāmayutaṃ pumān /
tiṣṭhedyatheṣṭaṃ yaścāpi gaṅgāyāṃ sa viśiṣyate //

agnau prāstaṃ pradhūyeta yathā tūlaṃ dvijottama /
tathā gaṅgāvagāḍhasya sarvapāpaṃ pradhūyate //

bhūtānāmiha sarveṣāṃ duḥkhopahatacetasām /
gatimanveṣamāṇānāṃ na gaṅgāsadṛśī gatiḥ //

bhavanti nirviṣāḥ sarpā yathā tārkṣyasya darśanāt /
gaṅgāyā darśanātadvatsarvapāpaiḥ pramucyate //

apratiṣṭhāśca ye kecidadharmaśaraṇāśca ye / yeṣāṃ pratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṃ śarma varma ca /

prakṛṣṭairaśubhairgrastānanekaiḥ puruṣādhamān /
patato narake gaṅgā saṃśritānpretya tārayet //

te saṃvibhaktā munibhirnūnaṃ devaiḥ savāsavaiḥ /
ye'bhigacchanti satataṃ gaṅgāṃ matimatāṃvara //

vinayācārahīnāśca aśivāśca narādhamāḥ /
te bhavanti śivā vipra ye vai gaṅgāmupāśritāḥ //

yathā surāṇāmabhṛtaṃ pitṝṇāṃ ca yathā svadhā /
sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgājalaṃ nṛṇām //

upāsate yathā bālā mātaraṃ kṣudhayā'rditāḥ /
śreyaskāmāstathā gaṅgāmupāsantīha dehinaḥ //

svāyambhuvaṃ yathā sthānaṃ sarveṣāṃ śreṣṭhamucyate /
sthānānāṃ saritāṃ śreṣṭhā gaṅgā tadvadihocyate //

upajīvyā yathā dhenurlokānāṃ brāhmameva vā /
haviṣāṃ tu yathā somastaraṇeṣu tathā tviyam //

yathopajīvināṃ dhenurdevādīnāṃ parā smṛtā /
tathopajīvināṃ gaṅgā sarvaprāṇabhṛtāmiha //

devāḥ somārkasaṃsthāni yatā satrādibhirmakhaiḥ /
amṛtānyupajīvanti tathā gaṅgājalaṃ narāḥ //

jāhnavīpulinotthābhiḥ sikatābhiḥ samukṣitam /
ātmānaṃ manyate loko diviṣṭhamiva śobhitam //

jāhnavītīrasambhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā bibharti yaḥ /
bibharti rūpaṃ so'rkasya tamonāśāya nirmalam //

gaṅgormibhiratho digdhaḥ puruṣaṃ pavano yadā /
spṛśyate so'sya pāpmānaṃ sadya evāpakarṣati //

vyasanairabhitaptasya narasya vinaśiṣyataḥ /
gaṅgādarśanajā prītirvyasanānyapakarṣati //

haṃsārāvaiḥ kokaravai ravairanyaiśca pakṣiṇām /
paspardha gaṅgā gandharvānpulinaiśca śiloccayān //

haṃsādibhiḥ subahubhirvividhaiḥ pakṣibhirvṛtām /
gaṅgāṃ gokulasambādāṃ dṛṣṭvā svargo'pi vismṛtaḥ //

na sā prītirdiviṣṭhasya sarvakāmānupāśnataḥ /
sambhavedyā parā prītirgaṅgāyāḥ puline nṛṇām //

vāṅmana karmajairgrastaḥ pāpairapi pumāniha /
vīkṣya gaṅgāṃ bhavenmūto atra me nāsti saṃśayaḥ //

saptāvarānsapta parānpitṝṃstebhyaśca ye pare /
pumāṃstārayate gaṅgāṃ vīkṣya spṛṣṭvā'vagāhya ca //

śrutābhilaṣitā pītā spṛṣṭā dṛṣṭā'vagāhitā /
gaṅgā tārayate nṝṇāmubhau vaṃśau viśeṣataḥ //

tattīragānāṃ tapasā śrāddhapārāyaṇādibhiḥ /
gaṅgādvāraprabhṛtibhistattīrthairna paraṃ nṛṇām //

sāyaṃ prātaḥ smaredgaṅgāṃ nityaṃ snāne tu kīrtayet / tarpaṇe pitṛpūjāsu maraṇe cāpi saṃsmaret //

darśanātsparśanātpānāttathā gaṅgeti kīrtanāt /
punātyupuṇyānpuruṣāñśataśo'tha sahasraśaḥ //

ya icchetsaphalaṃ janma jīvitaṃ śrutameva ca /
sa pitṝṃstarpayedgaṅgāmabhigamya surāṃstathā //

na śrutairna ca vittena karmaṇā na ca tatphalam /
prāpnuyātpuruṣo'tyantaṃ gaṅgāṃ prāpya yadāpnuyāt //

jātyandhairiha tulyāste mṛtaiḥ paṅgubhireva ca /
samarthā ye na paśyanti gaṅgāṃ puṇyajalāṃ śivām //

bhūtabhavyabhaviṣyajñairmaharṣibhirupasthitām /
devaiḥ sendraiśca ko gaṅgāṃ nopaseveta mānavaḥ //

vānaprasthairgṛhasthaiśca yatibhirbrahmacāribhiḥ /
vidyāvadbhiḥ śritāṃ gaṅgāṃ pumānko nāma nāśrayet //

utkāmadbiśca yaḥ prāṇaiḥ prayataḥ śiṣṭasammataḥ /
cintayenmanasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃlabhet //

na bhayebhyo bhayaṃ tasya na pāpebhyo na rājataḥ /
ādehapatanādgaṅgāmupāste yaḥ pumāniha //

gaganādgāṃ patantīṃ vai mahāpuṇyāṃ maheśvaraḥ /
dadhāra śirasā gaṅgāṃ tāmeva divi sevate //

alaṅkṛtāstrayo lokāḥ pathibhirvimalaistribhiḥ / yastu tasyā jalaṃ sevetkratakṛtyaḥ pumānbhavet /

divi jyotiryathā'dityaḥ pitṝṇāṃ caiva candramāḥ /
deveśa yathā nṛṇāṃ gaṅgā ca saritāṃ tathā //

mātrā pitrā sutairdārairvimuktasya dhanena vā /
na bhaveddhi tathā duḥkhaṃ yathā gaṅgā viyogajam //

nāraṇyairneṣṭaviṣayairna sutairna dhanāgamaiḥ /
tathā prasādo bhavati gaṅgāṃ vīkṣya yathā bhavet //

pūrṇaminduṃ yathā dṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ prasīdati /
tathā tripathagāṃ dṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ prasīdati //

tadbhāvastadgatamanāstanniṣṭhastatparāyaṇaḥ /
gaṅgāṃyo'nugato bhaktyāsa tasyāḥ priyatāṃ vrajet //

bhūsthaiḥ khasthairdiviṣṭhaiśca bhūtairuccāvacairapi /
gaṅgā vigāhyā satatametatkāryatamaṃ satām //

viśvalokeṣu puṇyatvādgaṅgāyāḥ prathitaṃ yaśaḥ / durmṛtānanapatyāṃśca sā mṛtānanayaddivam /
yatputrānsagarasyeto bhasmākhyānanayaddivam //

vāyvīritābhiḥ sumanoharābhi- rdrutābhiratyarthasamutthitābhiḥ /
gaṅgormibhirbhānumatībhiriddhāḥ sahasraraśmipratimā bhavanti //

payasvinīṃ ghṛtinīmatyudārāṃ samṛddhinīṃ veginīṃ durvigāhyām /
gaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ gatā dhīraste vibudhaiḥ samatvam //

andhāñcaḍāndravyahīnāṃśca gaṅgā yaśasvinī bṛhatī viśvarūpā /
devaiḥ sendrairmunibhirmānavaiśca niṣevitā sarvakāmairyunakti //

ūrjasvatīṃ madhumatīṃ mahāpuṇyāṃ trivartmagām /
trilokagoptrīṃ ye gaṅgāṃ saṃśritāste divaṃ gatāḥ //

yo vatsyati drakṣyati vā'pi martya- smasmai prayacchanti sukhāni devāḥ /
tadbhāvitāḥ sparśanadarśanena iṣṭāṃ gatiṃ tasya surā diśanti //

dakṣāṃ pṛśniṃ bṛhatīṃ viprakṛṣṭāṃ śivāmṛddhāṃ bhāginīṃ suprasannām /
vibhāvarīṃ sarvabhūtapratiṣṭhāṃ gaṅgāṃ gatā ye tridivaṃ gatāste //

khyātiryasyāḥ khaṃ divaṃ gāṃ ca nityā- mūrdhvaṃ diśo vidiśaścāvatasthe /
tasyā jalaṃ sevya saridvarāyā martyāḥ sarve kutakṛtyā bhavanti //

iyaṃ gaṅgeti niyataṃ pratiṣṭhā guhasya skmasya ca garbhayoṣā /
prātastrivargā ghṛtavahā vipāpmā gaṅgā'vatīrṇā viyato viśvatoyā //

nārāyaṇādakṣayātpūrvajātā viṣṇoḥ pādācchiṃśumārāddhruvācca /
somātsūryānmerurūpācca viṣṇoḥ samāgatā śivamūrdhno himādrim / satyāvatī dravyaparasya varyā divo bhuvaścāpi vīkṣyānurūpā //

sutā'vanīdhrasya harasya bhāryā divo bhuvaścāpi kṛtānurūpā /
bhavyā pṛthivyāṃ bhāginī cāpi rāja- ngaṅgā lokānāṃ pṛṇyadā vai trayāṇām //

madhusravā ghṛtadhārā ghṛtārci- rmahormibhiḥ śobhitā brāhmaṇaiśca /
divaścyutā śirasā'ptā śivena gaṅgā'vanīdhrāttridivasya mātā //

yonirvariṣṭhā virajā vitanvī śayyā'cirā vārivahā yaśodā /
viśvāvatī cākṛtiriṣṭasiddhā gaṅgokṣitānāṃ bhuvanasya panthāḥ //

kṣāntyā mahyā gopane dhāraṇe ca dīptya, kṛśānostapanasya caiva /
tulyā gaṅgā sammatā brāhmaṇānāṃ gṛhasya brahmaṇyatayā ca nityam //

ṛṣiṣṭutāṃ viṣṇupadīṃ purāṇāṃ supuṇyatoyāṃ manasā'pi loke /
sarvātmanā jāhnavīṃ ye pravannā ste brahmaṇaḥ sadanaṃ samprayātāḥ //

lokānimānnayati yā jananīva putrā- nsarvātmanā sarvaguṇopapannā /
tatsthānakaṃ brāhmamabhīpsamānai- rgaṅgā sadaivātmavaśairupāsyā //

na tairjuṣṭāṃ spṛśatīṃ viśvatoyā- mirāvajñāṃ ravetīṃ bhūdharāṇām /
usāṃ pṛṣṭāṃ miṣatīṃ viśvabhojyā- mirāvatīṃ dhāriṇīṃ bhūdharāṇām / śiṣṭāśrayāmamṛtāṃ brahmakāntāṃ ganṅgāṃ śrayedātmavānsiddhikāmaḥ //

prasādya devānsavibhūnsamastā- nbhagīrathastapasogreṇa gaṅgām /
gāmānayattāmabhigamya śaśva- tpuṃsāṃ bhayaṃ neha cāmutra vidyāt //

udāhṛtaḥ sarvathā te guṇānāṃ mayaikadeśaḥ prasamīkṣya bṛddhyā /
śaktirna se kācidihāsti vaktuṃ guṇānsarvānparimātuṃ tathaiva //

meroḥ samudrasya ca sarvayatnaiḥ saṅkhyopalānāmudakasya vā'pi /
śakyaṃ vaktuṃ neha gaṅgājalānāṃ guṇākhyānaṃ parimātuṃ tathaiva //

tasmādetānparayā śraddhayoktā- nguṇānsarvāñjāhnavīyānsadaiva /
bhavedvācā manasā karmaṇā ca bhaktyā yuktaḥ śraddhayā śraddadhānaḥ //

lokānimāṃstrīnyaśasā vitatya siddhiṃ prāpya mahatīṃ tāṃ durāpām /
gaṅgākṛtānacireṇaiva lokā- nyatheṣṭamiṣṭānvihariṣyasi tvam //

tava mama ca guṇairmahānubhāvā juṣatu bhatiṃ satataṃ svadharmayuktaiḥ /
abhimatajanavatsalā hi gaṅgā jagati yunakti sukhaiśca bhaktimantam //
bhīṣma uvāca /

iti paramamatirguṇānaśeṣā- ñśilarataye tripathānuyogarūpān /
bahuvidhamanuśāsya tathyarūpā- ngaganatalaṃ dyutimānviveśa siddhaḥ //

śilavṛttistu siddhasya vākyaiḥ sambodhitastadā /
gaṅgāmupāsya vidhivatsiddhiṃ prāpa sudurlabhām //

tathā tvamapi kaunteya bhaktyā paramayā yutaḥ /
gaṅgāmabhyehi satataṃ prāpsyase siddhimuttamām //
vaiśampāyana uvāca /

śrutvetihāsaṃ bhīṣmoktaṃ gaṅgāyāḥ stavasaṃyutam /
yudhiṣṭhiraḥ parāṃ prītimagacchaddhātṛbhiḥ saha //