Mahabharata · Chapter 13.61

śrāddhakāle ca daive ca pitrye'pi ca pitāmaha /
icchāmīha tvayā'khyātaṃ vihitaṃ yatsurarṣibhiḥ //
bhīṣma uvāca /

daivaṃ paurvāhṇike kuryādaparāhṇe tu paitṛkam /
maṅgalācārasampannaḥ kṛtaśaucaḥ prayatnavān //

manuṣyāṇāṃ tu madhyāhne pradadyādupapattibhiḥ /
kālahīnaṃ tu yaddānaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ //

laṅghitaṃ cāvalīḍhaṃ ca lākapūrvaṃ ca yatkṛtam /
rajasvalābhidṛṣṭaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ //

avaghuṣṭaṃ ca yadbhuktamavratena ca bhārata /
parāmṛṣṭaṃ śunā caiva taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ //

keśakīṭāvapatitaṃ kṣutaṃ śvabhiravekṣitam /
ruditaṃ cāvadhūtaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ //

niroṅkāreṇa yadbhuktaṃ saśastreṇa ca bhārata /
durātmanā ca yadbhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ //

parocchiṣṭaṃ ca yadbhuktaṃ paribhuktaṃ ca yadbhavet /
daive pitrye ca satataṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ //

mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ yacchrāddhaṃ pariviṣyate /
tribhirvarṇairnaraśreṣṭha taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ //

ājyāhutiṃ vinā caiva yatkiñcitpariviṣyate /
durācāraiśca yadbhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ //

ye bhāgā rakṣasāṃ prāptāsta uktā bharatarṣabha /
ata ūrdhvaṃ visargasya parīkṣāṃ brāhmaṇe śṛṇu //

yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattāstathaiva ca /
daive vā'pyatha pitrye vā rājannārhanti ketanam //

śvitrī klībaśca kuṣṭhī ca tatā yakṣmahataśca yaḥ /
apasmārī ca yaścāndho rājannārhanti ketanam //

cikitsakā devalakā vṛthā niyamadhāriṇaḥ /
somavikrayiṇaścaiva śrāddhe nārhanti ketanam //

gāyanā nartakāścaiva plavakā vādakāstathā /
kathakā yodhakāścaiva rājannārhanti ketanam //

hotāro vṛṣalānāṃ ca vṛṣalādhyāpakāstathā /
tathā vṛṣalaśiṣyāśca rājannārhanti ketanam //

anuyoktā ca yo vipro anuyuktaśca bhārata /
nārhatastāvapi śrāddhaṃ brahmavikrayiṇau hi tau //

agraṇīryaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ varṇāvaraparigrahaḥ /
brāhmaṇaḥ sarvavidyo'pi rājannārhati ketanam //

anagnayaśca ye viprā mṛtaniryātakāśca ye /
stenāśca patitāścaiva rājannārhanti ketanam //

aparijñātapūrvāśca gaṇapūrvāśca bhārata /
putrikāpūrvaputrāśca śrāddhe nārhanti ketanam //

ṛṇakartā ca yo rājanyaśca vārdhuṣiko naraḥ /
prāṇivikrayavṛttiśca rājannārhanti ketanam //

strīpūrvāḥ kāṇḍapṛṣṭhāśca yāvanto bharatarṣabha /
ājapā brāhmaṇāścaiva śrāddhe nārhanti ketanam //

śrāddhe daive ca nirdiṣṭo brāhmaṇo bharatarṣabha /
dātuḥ pratigrahītuśca śṛṇuṣvānugrahaṃ punaḥ //

cīrṇavratā guṇairyuktā bhaveyurye'pi karṣakāḥ /
sāvitrījñāḥ kriyāvantaste rājanketanakṣamāḥ //

kṣātradharmiṇamapyājau ketayetkulajaṃ dvijam /
na tveva vaṇijaṃ tāta śrāddhe ca parikalpayet //

agnihotrī ca yo vipro grāmavāsī ca yo bhavet /
astenaścātithijñaśca sa rājanketanakṣamaḥ //

sāvitrīṃ japate yastu trikālaṃ bharatarṣabha /
bhikṣāvṛttiḥ kriyāvāṃśca sa rājanketanakṣamaḥ //

uditāstamito yaśca tathaivāstamitoditaḥ /
ahiṃsraścālpadoṣaśca sa rājanketanakṣamaḥ //

akalkako hyatarkaśca brāhmaṇo bharatarṣabha /
saṃsarga bhaikṣyavṛttiśca sa rājanketanakṣamaḥ //

avratī kitavaḥ stenaḥ prāṇivikrayiko vaṇik /
saniṣkṛtiḥ punaḥ somaṃ pītavānketanakṣamaḥ //

arjayitvā dhanaṃ pūrvaṃ dāruṇairapi karmabhiḥ /
bhavetsarvātithiḥ paścātsa rājanketanakṣamaḥ //

brahmavikrayanirdiṣṭaṃ striyā yaccārjitaṃ dhanam /
adeyaṃ pitṛviprebhyo yacca klaibyādupārjitam //

kriyamāṇe'pavarge ca yo dvijo bharatarṣabha /
na vyāharati yadyuktaṃ tasyādharmo gavānṛtam //

śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāptaṃ dadhi ghṛtaṃ tathā /
somakṣayaśca māṃsaṃ ca yadāraṇyaṃ yudhiṣṭhira //

muhūrtānāṃ trayaṃ pūrvamahnaḥ prātariti smṛtam /
japadhyānādibhistasminvipraiḥ kāryaṃ śubhavratam //

saṅgavākhyaṃ tribhāgaṃ tu madhyāhnastrimuhūrtakaḥ /
laukikaṃ saṅgave'rdhaṃ ca snānādi hyatha madhyame //

caturthamaparāhṇaṃ tu trimuhūrtaṃ tu pitryakam /
sāyāhnastrimuhūrtaṃ ca madhyamaṃ kavibhiḥ smṛtam //

caturtha tvaparāhṇākhye śrāddhaṃ kuryātsadā nṛpa //

prāgudīcīmukhā viprāḥ viśvedeve ca dakṣiṇāḥ / śrāviteṣu sutṛpteṣu piṇḍaṃ dadyātsadakṣiṇam //

śrāddhāpavarge viprasya dātāro vostvitīrayet /
kṣatriyasyāpi yo brūyātprīyantāṃ pitarastviti //

apavarge tu vaiśyasya śrāddhakarmaṇi bhārata /
akṣayyamabhidhātavyaṃ svasti śūdrasya bhārata //

puṇyāhavācanaṃ daivaṃ brāhmaṇasya vidhīyate /
etadeva niroṅkāraṃ kṣatriyasya vidhīyate //

vaiśyasya daive vaktavyaṃ prīyantāṃ devatā iti /
gorhisāyāṃ caturbhāgaṃ pūrvaṃ viprātiketinaḥ //

varṇāvareṣu bhuñjānaṃ kramācchūdre caturguṇam /
nānyatra brāhmaṇo brūyātpūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ //

abhojane ca doṣaḥ syādvarjayecchūdraketanam /
śūdrānnarasapuṣṭāṅgo dvijo nordhvāṃ gatiṃ labhet //

aśucirnaiva cāśnīyānnāstiko mānavarjitaḥ /
na pūrvaṃ laṅghayellobhādekavarṇo'pi pārthiva //

viprāḥ smṛtā bhūmidevā upakurvāṇavarjitāḥ / karmaṇāmānupūrvyeṇa vidipūrvaṃ kṛtaṃ śṛṇu //

jātakarmādikāḥ sarvāstriṣu varṇeṣu bhārata /
brahmakṣatre hi mantroktā vaiśyasya ca yudhiṣṭhira //

viprasya raśanā mauñjī maurvī rājanyagāminī /
bālvajī hyeva vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira //

pālāśo dvijadaṇḍaḥ syādaśvatthaḥ kṣatriyasya tu / audumbaraśca vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira //

dātuḥ pratigrahītuśca dharmādharmāvimau śṛṇu / brāhmaṇasyānṛte'dharmaḥ proktaḥ pātakasañjñitaḥ /
caturguṇaḥ kṣatriyasya vaiśyasyāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ //

nānyatra brāhmaṇo'śnīyātpūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ /
[yavīyānpaśuhiṃsāyāṃ tulyadharmā bhavetsa hi //

tathā rājanyavaiśyābhyāṃ yadyaśnīyāttu ketitaḥ /
yavīyānpaśuhiṃsāyāṃ bhāgārdhaṃ samavāpnuyāt //

daivaṃ vā************** pitryaṃ yo'śnīyādbrāhmaṇādiṣu.] asnāto brāhmaṇo rājaṃstasyādharmo'nṛtaṃ smṛtam //

āśauco brāhmaṇo rājanyo'śnīyādbrāhmaṇādiṣu /
jñānapūrvamatho lobhāttasyādharmo gavānṛtam //

arthenānyena yo lipsetkarmārthaṃ caiva bhārata /
āmantrayati rājendra tasyādharmo'nṛtaṃ smṛtam //

avedavratacāritrāstribhirvarṇairyudhiṣṭhira /
mantravatpariviṣyante tasyādharmo gavānṛtam //