મહાભારત · અધ્યાય 13.61

શ્રાદ્ધકાલે ચ દૈવે ચ પિત્ર્યેઽપિ ચ પિતામહ ।
ઇચ્છામીહ ત્વયાઽખ્યાતં વિહિતં યત્સુરર્ષિભિઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

દૈવં પૌર્વાહ્ણિકે કુર્યાદપરાહ્ણે તુ પૈતૃકમ્ ।
મઙ્ગલાચારસમ્પન્નઃ કૃતશૌચઃ પ્રયત્નવાન્ ॥

મનુષ્યાણાં તુ મધ્યાહ્ને પ્રદદ્યાદુપપત્તિભિઃ ।
કાલહીનં તુ યદ્દાનં તં ભાગં રક્ષસાં વિદુઃ ॥

લઙ્ઘિતં ચાવલીઢં ચ લાકપૂર્વં ચ યત્કૃતમ્ ।
રજસ્વલાભિદૃષ્ટં ચ તં ભાગં રક્ષસાં વિદુઃ ॥

અવઘુષ્ટં ચ યદ્ભુક્તમવ્રતેન ચ ભારત ।
પરામૃષ્ટં શુના ચૈવ તં ભાગં રક્ષસાં વિદુઃ ॥

કેશકીટાવપતિતં ક્ષુતં શ્વભિરવેક્ષિતમ્ ।
રુદિતં ચાવધૂતં ચ તં ભાગં રક્ષસાં વિદુઃ ॥

નિરોઙ્કારેણ યદ્ભુક્તં સશસ્ત્રેણ ચ ભારત ।
દુરાત્મના ચ યદ્ભુક્તં તં ભાગં રક્ષસાં વિદુઃ ॥

પરોચ્છિષ્ટં ચ યદ્ભુક્તં પરિભુક્તં ચ યદ્ભવેત્ ।
દૈવે પિત્ર્યે ચ સતતં તં ભાગં રક્ષસાં વિદુઃ ॥

મન્ત્રહીનં ક્રિયાહીનં યચ્છ્રાદ્ધં પરિવિષ્યતે ।
ત્રિભિર્વર્ણૈર્નરશ્રેષ્ઠ તં ભાગં રક્ષસાં વિદુઃ ॥

આજ્યાહુતિં વિના ચૈવ યત્કિઞ્ચિત્પરિવિષ્યતે ।
દુરાચારૈશ્ચ યદ્ભુક્તં તં ભાગં રક્ષસાં વિદુઃ ॥

યે ભાગા રક્ષસાં પ્રાપ્તાસ્ત ઉક્તા ભરતર્ષભ ।
અત ઊર્ધ્વં વિસર્ગસ્ય પરીક્ષાં બ્રાહ્મણે શૃણુ ॥

યાવન્તઃ પતિતા વિપ્રા જડોન્મત્તાસ્તથૈવ ચ ।
દૈવે વાઽપ્યથ પિત્ર્યે વા રાજન્નાર્હન્તિ કેતનમ્ ॥

શ્વિત્રી ક્લીબશ્ચ કુષ્ઠી ચ તતા યક્ષ્મહતશ્ચ યઃ ।
અપસ્મારી ચ યશ્ચાન્ધો રાજન્નાર્હન્તિ કેતનમ્ ॥

ચિકિત્સકા દેવલકા વૃથા નિયમધારિણઃ ।
સોમવિક્રયિણશ્ચૈવ શ્રાદ્ધે નાર્હન્તિ કેતનમ્ ॥

ગાયના નર્તકાશ્ચૈવ પ્લવકા વાદકાસ્તથા ।
કથકા યોધકાશ્ચૈવ રાજન્નાર્હન્તિ કેતનમ્ ॥

હોતારો વૃષલાનાં ચ વૃષલાધ્યાપકાસ્તથા ।
તથા વૃષલશિષ્યાશ્ચ રાજન્નાર્હન્તિ કેતનમ્ ॥

અનુયોક્તા ચ યો વિપ્રો અનુયુક્તશ્ચ ભારત ।
નાર્હતસ્તાવપિ શ્રાદ્ધં બ્રહ્મવિક્રયિણૌ હિ તૌ ॥

અગ્રણીર્યઃ કૃતઃ પૂર્વં વર્ણાવરપરિગ્રહઃ ।
બ્રાહ્મણઃ સર્વવિદ્યોઽપિ રાજન્નાર્હતિ કેતનમ્ ॥

અનગ્નયશ્ચ યે વિપ્રા મૃતનિર્યાતકાશ્ચ યે ।
સ્તેનાશ્ચ પતિતાશ્ચૈવ રાજન્નાર્હન્તિ કેતનમ્ ॥

અપરિજ્ઞાતપૂર્વાશ્ચ ગણપૂર્વાશ્ચ ભારત ।
પુત્રિકાપૂર્વપુત્રાશ્ચ શ્રાદ્ધે નાર્હન્તિ કેતનમ્ ॥

ઋણકર્તા ચ યો રાજન્યશ્ચ વાર્ધુષિકો નરઃ ।
પ્રાણિવિક્રયવૃત્તિશ્ચ રાજન્નાર્હન્તિ કેતનમ્ ॥

સ્ત્રીપૂર્વાઃ કાણ્ડપૃષ્ઠાશ્ચ યાવન્તો ભરતર્ષભ ।
આજપા બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ શ્રાદ્ધે નાર્હન્તિ કેતનમ્ ॥

શ્રાદ્ધે દૈવે ચ નિર્દિષ્ટો બ્રાહ્મણો ભરતર્ષભ ।
દાતુઃ પ્રતિગ્રહીતુશ્ચ શૃણુષ્વાનુગ્રહં પુનઃ ॥

ચીર્ણવ્રતા ગુણૈર્યુક્તા ભવેયુર્યેઽપિ કર્ષકાઃ ।
સાવિત્રીજ્ઞાઃ ક્રિયાવન્તસ્તે રાજન્કેતનક્ષમાઃ ॥

ક્ષાત્રધર્મિણમપ્યાજૌ કેતયેત્કુલજં દ્વિજમ્ ।
ન ત્વેવ વણિજં તાત શ્રાદ્ધે ચ પરિકલ્પયેત્ ॥

અગ્નિહોત્રી ચ યો વિપ્રો ગ્રામવાસી ચ યો ભવેત્ ।
અસ્તેનશ્ચાતિથિજ્ઞશ્ચ સ રાજન્કેતનક્ષમઃ ॥

સાવિત્રીં જપતે યસ્તુ ત્રિકાલં ભરતર્ષભ ।
ભિક્ષાવૃત્તિઃ ક્રિયાવાંશ્ચ સ રાજન્કેતનક્ષમઃ ॥

ઉદિતાસ્તમિતો યશ્ચ તથૈવાસ્તમિતોદિતઃ ।
અહિંસ્રશ્ચાલ્પદોષશ્ચ સ રાજન્કેતનક્ષમઃ ॥

અકલ્કકો હ્યતર્કશ્ચ બ્રાહ્મણો ભરતર્ષભ ।
સંસર્ગ ભૈક્ષ્યવૃત્તિશ્ચ સ રાજન્કેતનક્ષમઃ ॥

અવ્રતી કિતવઃ સ્તેનઃ પ્રાણિવિક્રયિકો વણિક્ ।
સનિષ્કૃતિઃ પુનઃ સોમં પીતવાન્કેતનક્ષમઃ ॥

અર્જયિત્વા ધનં પૂર્વં દારુણૈરપિ કર્મભિઃ ।
ભવેત્સર્વાતિથિઃ પશ્ચાત્સ રાજન્કેતનક્ષમઃ ॥

બ્રહ્મવિક્રયનિર્દિષ્ટં સ્ત્રિયા યચ્ચાર્જિતં ધનમ્ ।
અદેયં પિતૃવિપ્રેભ્યો યચ્ચ ક્લૈબ્યાદુપાર્જિતમ્ ॥

ક્રિયમાણેઽપવર્ગે ચ યો દ્વિજો ભરતર્ષભ ।
ન વ્યાહરતિ યદ્યુક્તં તસ્યાધર્મો ગવાનૃતમ્ ॥

શ્રાદ્ધસ્ય બ્રાહ્મણઃ કાલઃ પ્રાપ્તં દધિ ઘૃતં તથા ।
સોમક્ષયશ્ચ માંસં ચ યદારણ્યં યુધિષ્ઠિર ॥

મુહૂર્તાનાં ત્રયં પૂર્વમહ્નઃ પ્રાતરિતિ સ્મૃતમ્ ।
જપધ્યાનાદિભિસ્તસ્મિન્વિપ્રૈઃ કાર્યં શુભવ્રતમ્ ॥

સઙ્ગવાખ્યં ત્રિભાગં તુ મધ્યાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તકઃ ।
લૌકિકં સઙ્ગવેઽર્ધં ચ સ્નાનાદિ હ્યથ મધ્યમે ॥

ચતુર્થમપરાહ્ણં તુ ત્રિમુહૂર્તં તુ પિત્ર્યકમ્ ।
સાયાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તં ચ મધ્યમં કવિભિઃ સ્મૃતમ્ ॥

ચતુર્થ ત્વપરાહ્ણાખ્યે શ્રાદ્ધં કુર્યાત્સદા નૃપ ॥

પ્રાગુદીચીમુખા વિપ્રાઃ વિશ્વેદેવે ચ દક્ષિણાઃ । શ્રાવિતેષુ સુતૃપ્તેષુ પિણ્ડં દદ્યાત્સદક્ષિણમ્ ॥

શ્રાદ્ધાપવર્ગે વિપ્રસ્ય દાતારો વોસ્ત્વિતીરયેત્ ।
ક્ષત્રિયસ્યાપિ યો બ્રૂયાત્પ્રીયન્તાં પિતરસ્ત્વિતિ ॥

અપવર્ગે તુ વૈશ્યસ્ય શ્રાદ્ધકર્મણિ ભારત ।
અક્ષય્યમભિધાતવ્યં સ્વસ્તિ શૂદ્રસ્ય ભારત ॥

પુણ્યાહવાચનં દૈવં બ્રાહ્મણસ્ય વિધીયતે ।
એતદેવ નિરોઙ્કારં ક્ષત્રિયસ્ય વિધીયતે ॥

વૈશ્યસ્ય દૈવે વક્તવ્યં પ્રીયન્તાં દેવતા ઇતિ ।
ગોર્હિસાયાં ચતુર્ભાગં પૂર્વં વિપ્રાતિકેતિનઃ ॥

વર્ણાવરેષુ ભુઞ્જાનં ક્રમાચ્છૂદ્રે ચતુર્ગુણમ્ ।
નાન્યત્ર બ્રાહ્મણો બ્રૂયાત્પૂર્વં વિપ્રેણ કેતિતઃ ॥

અભોજને ચ દોષઃ સ્યાદ્વર્જયેચ્છૂદ્રકેતનમ્ ।
શૂદ્રાન્નરસપુષ્ટાઙ્ગો દ્વિજો નોર્ધ્વાં ગતિં લભેત્ ॥

અશુચિર્નૈવ ચાશ્નીયાન્નાસ્તિકો માનવર્જિતઃ ।
ન પૂર્વં લઙ્ઘયેલ્લોભાદેકવર્ણોઽપિ પાર્થિવ ॥

વિપ્રાઃ સ્મૃતા ભૂમિદેવા ઉપકુર્વાણવર્જિતાઃ । કર્મણામાનુપૂર્વ્યેણ વિદિપૂર્વં કૃતં શૃણુ ॥

જાતકર્માદિકાઃ સર્વાસ્ત્રિષુ વર્ણેષુ ભારત ।
બ્રહ્મક્ષત્રે હિ મન્ત્રોક્તા વૈશ્યસ્ય ચ યુધિષ્ઠિર ॥

વિપ્રસ્ય રશના મૌઞ્જી મૌર્વી રાજન્યગામિની ।
બાલ્વજી હ્યેવ વૈશ્યસ્ય ધર્મ એષ યુધિષ્ઠિર ॥

પાલાશો દ્વિજદણ્ડઃ સ્યાદશ્વત્થઃ ક્ષત્રિયસ્ય તુ । ઔદુમ્બરશ્ચ વૈશ્યસ્ય ધર્મ એષ યુધિષ્ઠિર ॥

દાતુઃ પ્રતિગ્રહીતુશ્ચ ધર્માધર્માવિમૌ શૃણુ । બ્રાહ્મણસ્યાનૃતેઽધર્મઃ પ્રોક્તઃ પાતકસઞ્જ્ઞિતઃ ।
ચતુર્ગુણઃ ક્ષત્રિયસ્ય વૈશ્યસ્યાષ્ટગુણઃ સ્મૃતઃ ॥

નાન્યત્ર બ્રાહ્મણોઽશ્નીયાત્પૂર્વં વિપ્રેણ કેતિતઃ ।
[યવીયાન્પશુહિંસાયાં તુલ્યધર્મા ભવેત્સ હિ ॥

તથા રાજન્યવૈશ્યાભ્યાં યદ્યશ્નીયાત્તુ કેતિતઃ ।
યવીયાન્પશુહિંસાયાં ભાગાર્ધં સમવાપ્નુયાત્ ॥

દૈવં વા************** પિત્ર્યં યોઽશ્નીયાદ્બ્રાહ્મણાદિષુ.] અસ્નાતો બ્રાહ્મણો રાજંસ્તસ્યાધર્મોઽનૃતં સ્મૃતમ્ ॥

આશૌચો બ્રાહ્મણો રાજન્યોઽશ્નીયાદ્બ્રાહ્મણાદિષુ ।
જ્ઞાનપૂર્વમથો લોભાત્તસ્યાધર્મો ગવાનૃતમ્ ॥

અર્થેનાન્યેન યો લિપ્સેત્કર્માર્થં ચૈવ ભારત ।
આમન્ત્રયતિ રાજેન્દ્ર તસ્યાધર્મોઽનૃતં સ્મૃતમ્ ॥

અવેદવ્રતચારિત્રાસ્ત્રિભિર્વર્ણૈર્યુધિષ્ઠિર ।
મન્ત્રવત્પરિવિષ્યન્તે તસ્યાધર્મો ગવાનૃતમ્ ॥