Mahabharata · Chapter 13.38

kliśyamāneṣu bhūteṣu jātīmaraṇasāgare /
yatprāpya kleśaṃ nāpnoti tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
sanatkumārasya sataḥ saṃvādaṃ nāradasya ca //

sanatkumāro bhagavānbrahmaputro mahāyaśāḥ /
pūrvajātāstrayastasya kathyante brahmavādinaḥ //

sanakaḥ sanandanaścaiva tṛtīyaśca sanātanaḥ /
jātamātrāśca te sarve pratibuddhā iti śrutiḥ //

caturthaścaiva teṣāṃ sa bhagavānyogavittamaḥ /
sanatkumāra iti vai kathayanti maharṣayaḥ //

hairaṇyagarbhaḥ sa munirvasiṣṭhaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ /
ṣaṣṭhaḥ sthāṇuḥ sa bhagavānameyātmā triśūladhṛt //

tato'pare samutpannāḥ pāvakādāruṇe kratau /
manasā svayambhuvo hīme marīcipramukhāstathā //

bhugurmarīceranujo bhṛgorapyaṅgirāstathā /
anujoṅgiraso'thātriḥ pulastyotrestathā'nujaḥ //

pulastyasyānujo vidvānpulaho na mahādyutiḥ /
paṭhyante brahmajā hyete vidvadbiramitaujasaḥ //

sarvametanmahārāja kurvannādigururmahān /
prabhurvibhuranantaśrīrbrahmā lokapitāmahaḥ //

mūrtimanto'mṛtībhūtāstejasā'titaponvitāḥ / sanakaprabhṛtayastatra ye ca prāptāḥ paraṃ padam /
kṛtsnaṃ kṣayamanuprāpya vimuktā mūrtibandhanāt //

sanatkumārastu vibhuryogamāsthāya yogavit /
trīm̐llokānacaracchaśvadairyeṇa pareṇa hi //

rudraścāpyaṣṭaguṇitaṃ yogaṃ prāpto mahāyaśāḥ /
sūkṣmamaṣṭaguṇaṃ rājannitare nṛpasattama //

marīcipramukhāstāta sarve sṛṣṭyarthameva te /
niyuktā rājaśārdūla teṣāṃ sṛṣṭiṃ śṛṇuṣva me //

sapta brahmaṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ /
sarve vedeṣu caivoktāḥ khileṣu ca na saṃśayaḥ //

itihāsapurāṇe ca śrutireṣā sanātanī /
brāhmaṇā varadānetānprāhurvedāntapāragāḥ //

eteṣāṃ pitarastāta putrā ityanucakṣate /
gaṇāḥ sapta mahārāja mūrtayo'mūrtayastathā //

pitṛṇāṃ caiva rājendra putrā devā iti śrutiḥ /
devairvyāptā ime lokā ityevamanuśuśruma //

kṛṣṇadvaipāyanāccaiva devasthānāttathaiva ta /
devalācca naraśreṣṭha kāśyapācca mayā śrutam //

gautamādapi kauṇḍinyādbāradvājāttathaiva ca /
mārkaṇḍeyāttathaivaitadṛṣerdevamatādapi //

pitrā ca mama rājendra śrāddhakāle prabhāṣitam /
paraṃ rahasyaṃ vedāntaṃ priyaṃ hi paramātmanaḥ //

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yanmāṃ pṛcchasi bhārataḥ / tadihaikamanobuddhiḥ śṛṇuṣvāvahito nṛpa /
svāyambhuvasya saṃvādaṃ nāradasya ca dhīmataḥ //

sanatkumāro bhagavāndivyaṃ jajvāla tejasā /
aṅguṣṭhamātro bhūtvā vai vicacāra mahādyutiḥ //

sa kadācinmahābhāgo merupṛṣṭhaṃ samāgamat /
nāradena naraśreṣṭha muninā brahmavādinā //

jijñāsamānāvanyonyaṃ sakāśe brahmaṇastataḥ /
brahma bhāgavatau tāta paramārthārthacintakau //

matimānmatimacchreṣṭhaṃ buddhimānbuddhimattaram /
kṣetravitkṣetravicchreṣṭhaṃ jñānavijjñānamattamam //

sanatkumāraṃ tatvajñaṃ bhagavantamarindama / lokavillokavicchreṣṭhamātmaviccātmavittamam /
sarvavedārthakuśalaṃ sarvaśāstraviśāradam //

sāṅkhyayogaṃ ca yo veda pāṇāvāmalakaṃ yathā /
nārado'tha naraśreṣṭha taṃ papraccha mahādyutiḥ //
nārada uvāca /

trayoviṃśatitatvasya avyaktasya mahāmune /
prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva śrotumicchāmi tatvataḥ //

adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca / kālasaṅkhyāśca sargaṃ ca sraṣṭāraṃ puruṣaṃ prabhum /

yaṃ visvamupajīvanti yena sarvamidaṃ tatam /
yaṃ prāpya na nivartante tadbhavānvaktumarhati //
sanatkumāra uvāca /

yaṃ viśvamupajīvanti yamāhuḥ puruṣaṃ param /
taṃ vai śṛṇu mahābuddhe nārāyaṇamanāmayam //

eṣa nārāyaṇo nāma yaṃ viśvamupajīvati /
eṣa sraṣṭā vidhātā ca bhartā pālayitā prabhuḥ //

prāpyainaṃ na nivartante yatayo'dhyātmacintakāḥ /
etāvadeva vaktavyaṃ mayā nārada pṛcchate //

paraṃ na vedmi tatsargaṃ yāvāṃścāyaṃ yathāpyaham /
śrūyatāmānupūrvyeṇa na ca sargaḥ prayatnataḥ //

yathā kālaparīmāṇaṃ tatvānāmṛṣisattama / adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca /
kālasaṃkhyāṃ ca sargaṃ ca sarvameva mahāmune //

tamasaḥ kurvataḥ sargaṃ tāmaso hyabhidhīyate /
brahmavidbhirdvijairnityaṃ nityamadhyātmacintakaiḥ //

paryāyanāmānyetasya kathayanti manīṣiṇaḥ /
tāni te sampravakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu //

mahārṇavo'rṇavaścaiva salilaṃ ca guṇāstathā / vedāstapāṃsi yajñāśca dharmāśca bhagavānvibhuḥ /
prāṇaḥ sāṃvartakogniśca vyoma kālastathaiva ca //

nāmānyetāni brahmarṣe śarīrasyeśvarasya vai /
kīrtitāni dvijaśreṣṭha mayā śāstrānusārataḥ //

caturyugasahasrāṇi caturyugamarindama /
prāhuḥ kalpasahasraṃ vai brāhmaṇāstatvadarśinaḥ //

daśakalpasahasrāṇi avyayasya mahāniśā /
tathaiva divasaṃ prāhuryogāḥ sāṃkhyāśca tatvataḥ //

niśāsuptotha bhagavānkṣapānte pratyabudhyata /
paścādbuddhvā sasarjāpastāsu vīryamavāsṛjat //

tadaṇḍamabhavaddhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham /
ahankṛtvā tatastasminsasarja prabhurīśvaraḥ //

hiraṇyagarbhaṃ visvātmā brahmāṇāṃ jalavanmunim / bhūtabhavyabhaviṣyasya kartāramanaghaṃ vibhum /
mūrtimantaṃ mahātmānaṃ viśvaśabhuṃ svayambhuvam //

aṇimā laghimā prāptirīśāno jyotiṣāṃ naram /
cakre tirodhāṃ bhagavānetkṛtvā mahāyaśāḥ //

etasyāpi niśāmāhurvedavedāṅgapāragāḥ /
pañcakalpasahasrāṇi aharetāvadeva ca //

sa sargaṃ kuruta brahmā tāmasaścānupūrvyaśaḥ /
sṛjate'haṃ tvahankāraṃ parameṣṭhinamavyayam //

ahaṅkāreṇaiva lokā vyāptāḥ sāhankṛtena vai /
yenāviṣṭāni bhūtāni majjantyavyaktasāgare //

devarṣidānavanarā yakṣagandharvakinnarāḥ /
unmajjanti nimajjanti ūrdhvādhastiryageva ca //

etasyāpi niśāmāhustṛtīyāmatha kurvataḥ /
trīṇi kalpasahasrāṇi aharetāvadeva tu //

ahaṅkārastu sṛjati mahābhūtāni pañca vai /
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam //

eteṣāṃ guṇatatvāni pañca prāhurdvijātayaḥ /
śabde sparśe ca rūpe ca rase gandhe tathaiva ca //

guṇeṣveteṣvabhiratāḥ paṅkalagnā iva dvipāḥ /
nottiṣṭhantyavaśībhūtāḥ saktā avyaktasāgare //

eteṣāmiha vai sarvaṃ caturthamiha kurvataḥ /
caturyugasahasre vai ahorātrāstathaiva ca //

ananta iti vikhyātaḥ pañcamaḥ sarga ucyate /
indriyāṇi daśaikaṃ ca yathāśrutinidarśanāt //

manaḥ sarvamidaṃ tāta viśvaṃ sarvamidaṃ jagat /
na tathānyāni bhūtāni balavanti yathā manaḥ //

etasyāpi ha vai sargaṃ ṣaṣṭhamāhurdvijātayaḥ /
ahaḥ kalpasahasraṃ vai rātriretāvatī tathā //

ūrdhvasrotastu vai sargaṃ saptamaṃ brahmaṇo viduḥ /
aṣṭamaṃ cāpyadhaḥsrotastiryaktu navamaḥ smṛtaḥ //

etāni nava sargāṇi tatvāni ca mahāmune /
caturviṃśatitatvāni tatvasaṃkhyāni te'nagha //

sarvasya prabhavaḥ pūrvamukto nārāyaṇaḥ prabhuḥ / avyayaḥ prabhavaścaiva avyaktasya mahāmune /
pravakṣyāmyaparaṃ tatvaṃ yasya yasyeśvaraśca yaḥ //

adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca / yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tatvato vai nibodha me //