મહાભારત · અધ્યાય 13.38

ક્લિશ્યમાનેષુ ભૂતેષુ જાતીમરણસાગરે ।
યત્પ્રાપ્ય ક્લેશં નાપ્નોતિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
સનત્કુમારસ્ય સતઃ સંવાદં નારદસ્ય ચ ॥

સનત્કુમારો ભગવાન્બ્રહ્મપુત્રો મહાયશાઃ ।
પૂર્વજાતાસ્ત્રયસ્તસ્ય કથ્યન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

સનકઃ સનન્દનશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ ।
જાતમાત્રાશ્ચ તે સર્વે પ્રતિબુદ્ધા ઇતિ શ્રુતિઃ ॥

ચતુર્થશ્ચૈવ તેષાં સ ભગવાન્યોગવિત્તમઃ ।
સનત્કુમાર ઇતિ વૈ કથયન્તિ મહર્ષયઃ ॥

હૈરણ્યગર્ભઃ સ મુનિર્વસિષ્ઠઃ પઞ્ચમઃ સ્મૃતઃ ।
ષષ્ઠઃ સ્થાણુઃ સ ભગવાનમેયાત્મા ત્રિશૂલધૃત્ ॥

તતોઽપરે સમુત્પન્નાઃ પાવકાદારુણે ક્રતૌ ।
મનસા સ્વયમ્ભુવો હીમે મરીચિપ્રમુખાસ્તથા ॥

ભુગુર્મરીચેરનુજો ભૃગોરપ્યઙ્ગિરાસ્તથા ।
અનુજોઙ્ગિરસોઽથાત્રિઃ પુલસ્ત્યોત્રેસ્તથાઽનુજઃ ॥

પુલસ્ત્યસ્યાનુજો વિદ્વાન્પુલહો ન મહાદ્યુતિઃ ।
પઠ્યન્તે બ્રહ્મજા હ્યેતે વિદ્વદ્બિરમિતૌજસઃ ॥

સર્વમેતન્મહારાજ કુર્વન્નાદિગુરુર્મહાન્ ।
પ્રભુર્વિભુરનન્તશ્રીર્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥

મૂર્તિમન્તોઽમૃતીભૂતાસ્તેજસાઽતિતપોન્વિતાઃ । સનકપ્રભૃતયસ્તત્ર યે ચ પ્રાપ્તાઃ પરં પદમ્ ।
કૃત્સ્નં ક્ષયમનુપ્રાપ્ય વિમુક્તા મૂર્તિબન્ધનાત્ ॥

સનત્કુમારસ્તુ વિભુર્યોગમાસ્થાય યોગવિત્ ।
ત્રીઁલ્લોકાનચરચ્છશ્વદૈર્યેણ પરેણ હિ ॥

રુદ્રશ્ચાપ્યષ્ટગુણિતં યોગં પ્રાપ્તો મહાયશાઃ ।
સૂક્ષ્મમષ્ટગુણં રાજન્નિતરે નૃપસત્તમ ॥

મરીચિપ્રમુખાસ્તાત સર્વે સૃષ્ટ્યર્થમેવ તે ।
નિયુક્તા રાજશાર્દૂલ તેષાં સૃષ્ટિં શૃણુષ્વ મે ॥

સપ્ત બ્રહ્મણ ઇત્યેતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ ।
સર્વે વેદેષુ ચૈવોક્તાઃ ખિલેષુ ચ ન સંશયઃ ॥

ઇતિહાસપુરાણે ચ શ્રુતિરેષા સનાતની ।
બ્રાહ્મણા વરદાનેતાન્પ્રાહુર્વેદાન્તપારગાઃ ॥

એતેષાં પિતરસ્તાત પુત્રા ઇત્યનુચક્ષતે ।
ગણાઃ સપ્ત મહારાજ મૂર્તયોઽમૂર્તયસ્તથા ॥

પિતૃણાં ચૈવ રાજેન્દ્ર પુત્રા દેવા ઇતિ શ્રુતિઃ ।
દેવૈર્વ્યાપ્તા ઇમે લોકા ઇત્યેવમનુશુશ્રુમ ॥

કૃષ્ણદ્વૈપાયનાચ્ચૈવ દેવસ્થાનાત્તથૈવ ત ।
દેવલાચ્ચ નરશ્રેષ્ઠ કાશ્યપાચ્ચ મયા શ્રુતમ્ ॥

ગૌતમાદપિ કૌણ્ડિન્યાદ્બારદ્વાજાત્તથૈવ ચ ।
માર્કણ્ડેયાત્તથૈવૈતદૃષેર્દેવમતાદપિ ॥

પિત્રા ચ મમ રાજેન્દ્ર શ્રાદ્ધકાલે પ્રભાષિતમ્ ।
પરં રહસ્યં વેદાન્તં પ્રિયં હિ પરમાત્મનઃ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યન્માં પૃચ્છસિ ભારતઃ । તદિહૈકમનોબુદ્ધિઃ શૃણુષ્વાવહિતો નૃપ ।
સ્વાયમ્ભુવસ્ય સંવાદં નારદસ્ય ચ ધીમતઃ ॥

સનત્કુમારો ભગવાન્દિવ્યં જજ્વાલ તેજસા ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રો ભૂત્વા વૈ વિચચાર મહાદ્યુતિઃ ॥

સ કદાચિન્મહાભાગો મેરુપૃષ્ઠં સમાગમત્ ।
નારદેન નરશ્રેષ્ઠ મુનિના બ્રહ્મવાદિના ॥

જિજ્ઞાસમાનાવન્યોન્યં સકાશે બ્રહ્મણસ્તતઃ ।
બ્રહ્મ ભાગવતૌ તાત પરમાર્થાર્થચિન્તકૌ ॥

મતિમાન્મતિમચ્છ્રેષ્ઠં બુદ્ધિમાન્બુદ્ધિમત્તરમ્ ।
ક્ષેત્રવિત્ક્ષેત્રવિચ્છ્રેષ્ઠં જ્ઞાનવિજ્જ્ઞાનમત્તમમ્ ॥

સનત્કુમારં તત્વજ્ઞં ભગવન્તમરિન્દમ । લોકવિલ્લોકવિચ્છ્રેષ્ઠમાત્મવિચ્ચાત્મવિત્તમમ્ ।
સર્વવેદાર્થકુશલં સર્વશાસ્ત્રવિશારદમ્ ॥

સાઙ્ખ્યયોગં ચ યો વેદ પાણાવામલકં યથા ।
નારદોઽથ નરશ્રેષ્ઠ તં પપ્રચ્છ મહાદ્યુતિઃ ॥
નારદ ઉવાચ ।

ત્રયોવિંશતિતત્વસ્ય અવ્યક્તસ્ય મહામુને ।
પ્રભવં ચાપ્યયં ચૈવ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતઃ ॥

અધ્યાત્મમધિભૂતં ચ અધિદૈવં તથૈવ ચ । કાલસઙ્ખ્યાશ્ચ સર્ગં ચ સ્રષ્ટારં પુરુષં પ્રભુમ્ ।

યં વિસ્વમુપજીવન્તિ યેન સર્વમિદં તતમ્ ।
યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ ।

યં વિશ્વમુપજીવન્તિ યમાહુઃ પુરુષં પરમ્ ।
તં વૈ શૃણુ મહાબુદ્ધે નારાયણમનામયમ્ ॥

એષ નારાયણો નામ યં વિશ્વમુપજીવતિ ।
એષ સ્રષ્ટા વિધાતા ચ ભર્તા પાલયિતા પ્રભુઃ ॥

પ્રાપ્યૈનં ન નિવર્તન્તે યતયોઽધ્યાત્મચિન્તકાઃ ।
એતાવદેવ વક્તવ્યં મયા નારદ પૃચ્છતે ॥

પરં ન વેદ્મિ તત્સર્ગં યાવાંશ્ચાયં યથાપ્યહમ્ ।
શ્રૂયતામાનુપૂર્વ્યેણ ન ચ સર્ગઃ પ્રયત્નતઃ ॥

યથા કાલપરીમાણં તત્વાનામૃષિસત્તમ । અધ્યાત્મમધિભૂતં ચ અધિદૈવં તથૈવ ચ ।
કાલસંખ્યાં ચ સર્ગં ચ સર્વમેવ મહામુને ॥

તમસઃ કુર્વતઃ સર્ગં તામસો હ્યભિધીયતે ।
બ્રહ્મવિદ્ભિર્દ્વિજૈર્નિત્યં નિત્યમધ્યાત્મચિન્તકૈઃ ॥

પર્યાયનામાન્યેતસ્ય કથયન્તિ મનીષિણઃ ।
તાનિ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ તદિહૈકમનાઃ શૃણુ ॥

મહાર્ણવોઽર્ણવશ્ચૈવ સલિલં ચ ગુણાસ્તથા । વેદાસ્તપાંસિ યજ્ઞાશ્ચ ધર્માશ્ચ ભગવાન્વિભુઃ ।
પ્રાણઃ સાંવર્તકોગ્નિશ્ચ વ્યોમ કાલસ્તથૈવ ચ ॥

નામાન્યેતાનિ બ્રહ્મર્ષે શરીરસ્યેશ્વરસ્ય વૈ ।
કીર્તિતાનિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મયા શાસ્ત્રાનુસારતઃ ॥

ચતુર્યુગસહસ્રાણિ ચતુર્યુગમરિન્દમ ।
પ્રાહુઃ કલ્પસહસ્રં વૈ બ્રાહ્મણાસ્તત્વદર્શિનઃ ॥

દશકલ્પસહસ્રાણિ અવ્યયસ્ય મહાનિશા ।
તથૈવ દિવસં પ્રાહુર્યોગાઃ સાંખ્યાશ્ચ તત્વતઃ ॥

નિશાસુપ્તોથ ભગવાન્ક્ષપાન્તે પ્રત્યબુધ્યત ।
પશ્ચાદ્બુદ્ધ્વા સસર્જાપસ્તાસુ વીર્યમવાસૃજત્ ॥

તદણ્ડમભવદ્ધૈમં સહસ્રાંશુસમપ્રભમ્ ।
અહન્કૃત્વા તતસ્તસ્મિન્સસર્જ પ્રભુરીશ્વરઃ ॥

હિરણ્યગર્ભં વિસ્વાત્મા બ્રહ્માણાં જલવન્મુનિમ્ । ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્ય કર્તારમનઘં વિભુમ્ ।
મૂર્તિમન્તં મહાત્માનં વિશ્વશભું સ્વયમ્ભુવમ્ ॥

અણિમા લઘિમા પ્રાપ્તિરીશાનો જ્યોતિષાં નરમ્ ।
ચક્રે તિરોધાં ભગવાનેત્કૃત્વા મહાયશાઃ ॥

એતસ્યાપિ નિશામાહુર્વેદવેદાઙ્ગપારગાઃ ।
પઞ્ચકલ્પસહસ્રાણિ અહરેતાવદેવ ચ ॥

સ સર્ગં કુરુત બ્રહ્મા તામસશ્ચાનુપૂર્વ્યશઃ ।
સૃજતેઽહં ત્વહન્કારં પરમેષ્ઠિનમવ્યયમ્ ॥

અહઙ્કારેણૈવ લોકા વ્યાપ્તાઃ સાહન્કૃતેન વૈ ।
યેનાવિષ્ટાનિ ભૂતાનિ મજ્જન્ત્યવ્યક્તસાગરે ॥

દેવર્ષિદાનવનરા યક્ષગન્ધર્વકિન્નરાઃ ।
ઉન્મજ્જન્તિ નિમજ્જન્તિ ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગેવ ચ ॥

એતસ્યાપિ નિશામાહુસ્તૃતીયામથ કુર્વતઃ ।
ત્રીણિ કલ્પસહસ્રાણિ અહરેતાવદેવ તુ ॥

અહઙ્કારસ્તુ સૃજતિ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ વૈ ।
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ॥

એતેષાં ગુણતત્વાનિ પઞ્ચ પ્રાહુર્દ્વિજાતયઃ ।
શબ્દે સ્પર્શે ચ રૂપે ચ રસે ગન્ધે તથૈવ ચ ॥

ગુણેષ્વેતેષ્વભિરતાઃ પઙ્કલગ્ના ઇવ દ્વિપાઃ ।
નોત્તિષ્ઠન્ત્યવશીભૂતાઃ સક્તા અવ્યક્તસાગરે ॥

એતેષામિહ વૈ સર્વં ચતુર્થમિહ કુર્વતઃ ।
ચતુર્યુગસહસ્રે વૈ અહોરાત્રાસ્તથૈવ ચ ॥

અનન્ત ઇતિ વિખ્યાતઃ પઞ્ચમઃ સર્ગ ઉચ્યતે ।
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ યથાશ્રુતિનિદર્શનાત્ ॥

મનઃ સર્વમિદં તાત વિશ્વં સર્વમિદં જગત્ ।
ન તથાન્યાનિ ભૂતાનિ બલવન્તિ યથા મનઃ ॥

એતસ્યાપિ હ વૈ સર્ગં ષષ્ઠમાહુર્દ્વિજાતયઃ ।
અહઃ કલ્પસહસ્રં વૈ રાત્રિરેતાવતી તથા ॥

ઊર્ધ્વસ્રોતસ્તુ વૈ સર્ગં સપ્તમં બ્રહ્મણો વિદુઃ ।
અષ્ટમં ચાપ્યધઃસ્રોતસ્તિર્યક્તુ નવમઃ સ્મૃતઃ ॥

એતાનિ નવ સર્ગાણિ તત્વાનિ ચ મહામુને ।
ચતુર્વિંશતિતત્વાનિ તત્વસંખ્યાનિ તેઽનઘ ॥

સર્વસ્ય પ્રભવઃ પૂર્વમુક્તો નારાયણઃ પ્રભુઃ । અવ્યયઃ પ્રભવશ્ચૈવ અવ્યક્તસ્ય મહામુને ।
પ્રવક્ષ્યામ્યપરં તત્વં યસ્ય યસ્યેશ્વરશ્ચ યઃ ॥

અધ્યાત્મમધિભૂતં ચ અધિદૈવં તથૈવ ચ । યથાશ્રુતં યથાદૃષ્ટં તત્વતો વૈ નિબોધ મે ॥