Mahabharata · Chapter 13.246
sāṅkhyajñāne niyuktānāṃ yathāvatkīrtitaṃ mayā /
yogadharmaṃ punaḥ kṛtsnaṃ kīrtayiṣyāmi te śṛṇu //
sa ca yogo dvidhā bhinno brahmidevarṣisammataḥ /
samānamubhayatrāpi vṛttaṃ śāstrapracoditam //
ca cāṣṭaguṇamaiśvaryamadhikṛtya vidhīyate /
sāyujyaṃ sarvadevānāṃ yogadharmaṃ paraṃ śritāḥ //
jñānaṃ sarvasya yogasya mūlamityavadhāraya /
vratopavāsaniyamaistatsarvaṃ cāpi bṛṃhayet //
aikātmyaṃ buddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ /
ātmano veditaṃ prājñe jñānametattu yoginām //
arcayedbrāhmaṇānagniṃ devatāyatanāni ca /
varjayedaśivaṃ bhāvaṃ sarvasattvamupāśritaḥ //
dānamadhyayanaṃ śruddhā vratāni niyamāstathā / satyamāhāraśuddhiśca śaucamindriyanigrahaḥ /
etaiśca vardhate tejaḥ pāpaṃ cāpyavadhūyate //
nirdhūtapāpastejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ /
amodho nirmalo dāntaḥ paścādyogaṃ samācaret //
avarudhyātmanaḥ pūrvaṃ matsyaghāta ivāmiṣam / ekānte vijane deśe sarvataḥ saṃvṛte śucau /
kalpayedāsanaṃ tatra svāstīrṇaṃ mṛdubhiḥ kuśaiḥ //
upaviśyāsane tasminnṛjukāyaśirodharaḥ / avyagraḥ sukhamāsīnaḥ svāṅgāni na vikampayet /
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan //
mano'vasthāpanaṃ devi yogasyopaniṣadbhavet /
tasmātsarvaprayatnena mano'vasthāpayetsadā //
tvakchrotraṃ ca tato jihvā ghrāṇaṃ cakṣuśca saṃharet /
pañcendriyāṇi sandhāya manasi sthāpayedbudhaḥ //
sarvaṃ cāpohya saṅkalpamātmani sthāpayenmanaḥ /
yadaitānyavatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani //
prāṇāpānau tadā tasya yugapattiṣṭhato vaśe /
prāṇe hi vaśamāpanne yogasiddhirdhruvā bhavet //
śarīraṃ cintayetsarvaṃ vipāṭya ca samīpataḥ /
antardehagatiṃ cāpi prāṇānāṃ paricintayet //
tato mūrdhānamagniṃ ca śarīraṃ paripālayet /
prāṇo mūrdhani ca śvāso vartamāne viceṣṭate //
sajjastu sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ /
mano buddhirahaṅkāro bhūtāni viṣayāṃśca saḥ //
bastirmūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ /
vahanmūtraṃ purīṣaṃ ca sadā'pānaḥ pravartate //
ataḥ pravṛttirdehaṣu karma cāpānasaṃyutam / udīrayansarvadhātūnanta ūrdhvaṃ pravartate /
udāna iti taṃ vidyuradhyātmakuśalā janāḥ //
sandhausandhau sa nirviṣṭaḥ sarvaceṣṭāpravartakaḥ /
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate //
dhātuṣvagnau ca vitataḥ samāno'gniḥ samīraṇaḥ /
sa eva sarvaceṣṭānāmantakāle nivartakaḥ //
prāṇānāṃ sannipāteṣu saṃsargādyaḥ prajāyate /
ūṣmā sogniriti jñeyaḥ sonnaṃ pacati dehinām //
apānaprāṇayormadhye vyānodānāvupāśritau /
samanvitaḥ samānena samyakpacati pāvakaḥ //
śarīramadhye nābhiḥ syānnābhyāmagniḥ pratiṣṭhitaḥ /
agnau prāṇāśca saṃyuktāḥ prāṇeṣvātmā vyavasthitaḥ //
pakvāśayastvadho nābherūrdhvamāmāśayastathā /
nābhirmadhye śarīrasya sarvaprāṇāśca saṃśritāḥ //
sthitāḥ prāṇādayaḥ sarve tiryagūrdhvamadhaśvarāḥ /
vahantyannarasānnāḍyo daśaprāṇāgnicoditāḥ //
yogināmeṣa mārgastu pañcasveteṣu tiṣṭhati /
jitaśramaḥ samāsīno mūrdhanyātmānamādadhet //
mūrdhanyātmānamādhāya bhruvormadhye manastathā /
sannirudhya tataḥ prāṇānātmānaṃ cintayetparam //
prāṇe tvapānaṃ yuñjīta prāṇāṃścāpānakarmaṇi /
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparo bhavet //
evamantaḥ prayuñjīta pañca prāṇānparasparam /
vijane sammitāhāro munastūṣṇīṃ nirucchvasan //
aśrāntaścintayedyogī utthāya ca punaḥpunaḥ /
tiṣṭhangacchansvapaṃscāpi yuñjītaivamatandritaḥ //
evaṃ niyuñjatastasya yogino yuktacetasaḥ /
prasīdati manaḥ kṣipraṃ prasanne dṛśyate param //
vidhūma iva dīpto'gnirāditya iva raśmivān /
vaidyuto'gnirivākāśe puruṣo dṛśyate'vyayaḥ //
dṛṣṭvā tadātmano jyotiraiśvaryāṣṭaguṇairyutaḥ /
prāpnoti paramaṃ sthānaṃ spṛhaṇīyaṃ surairapi //
imānyogasya doṣāṃśca daśaiva paricakṣate /
doṣairvighne varārohe yogināṃ kavibhiḥ smṛtāḥ //
kāmaḥ krodho bhayaṃ svapnaḥ snehamatyaśanaṃ tathā /
vaicityaṃ vyādhirālasyaṃ lobhaṃ ca daśamaṃ smṛtam //
etaisteṣāṃ bhavedvighno daśabhirdevakāritaiḥ /
tasmādetānapāsyādau yuñjīta ca paraṃ manaḥ //
imānapi guṇānaṣṭau yogasya paricakṣate /
guṇaistairaṣṭabhirdravyamaiśvaryamadhigamyate //
aṇimā mahimā caiva prāptiḥ prākāmyameva hi /
īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatra kāmāvasāyitā //
etānaṣṭau guṇānprāpya kathañcidyogināṃ varāḥ /
īśāḥ sarvasya lokasya devānapyatiśerate //
yogosti naivātyaśino na caikāntamanaśnataḥ /
na cātisvapnaśīlasya nātijāgatarastathā //
yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu /
yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā //
anenaiva vidhānena sāyujyaṃ tatprakalpyate /
sāyujyaṃ devasātkṛtvā prayuñjītātmabhaktitaḥ //
ananyamanasā devi nityaṃ tadgatacetasā /
sāyujyaṃ prāpyate devairyatnena mahatā cirāt //
havirbhirarcanairhomaiḥ praṇāmairnityacintayā /
arcayitvā yathāśakti svakaṃ deśaṃ viśanti te //
sāyujyānāṃ viśiṣṭaṃ ca māmakaṃ vaiṣṇavaṃ tathā /
māṃ prāpya na nivartante viṣṇu vā śubhalocane //
iti te kathito devi yogadharmaḥ sanātanaḥ /
na śakyaḥ praṣṭumanyena yogadharmastvayā vinā //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0