Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 13.245

13.245.1

sāṅkhyajñānaṃ pravakṣyāmi yathāvatte śucismite /
yajjñātvā na punarmartyaḥ saṃsāreṣu pravartate //

13.245.2

jñānenaiva vimuktāste sāṅkhyāḥ sannyāsakovidāḥ / śarīraṃ tu tapo ghoraṃ sāṅkhyāḥ prāhurnirarthakam /

13.245.3

pañcaviṃśatikaṃ jñānaṃ teṣāṃ jñānamiti smṛtam /
mūlaprakṛtiravyaktamavyaktājjāyate mahān //

13.245.4

mahato'bhūdahaṅkārastasmāttanmātrapañcakam /
indriyāṇi daśaikaṃ ca tanmātrebhyo bhavantyuta //

13.245.5

tebhyo bhūtāni pañcāsya śarīraṃ yaiḥ pravartate / iti kṣetrasya sankṣepaṃ caturviṃśatiriṣyate /
pañcaviṃśatityāhuḥ puruṣeṇeha saṅkhyayā //

13.245.6

satvaṃ rajastamaśceti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ /
taiḥ sṛjatyakhilaṃ lokaṃ prakṛtiḥ svātmakairguṇaiḥ //

13.245.7

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ sanghātaścetanā dhṛtiḥ /
vikārāḥ prakṛteścaite veditavyā manīṣibhiḥ //

13.245.8

lakṣaṇaṃ cāpi sarveṣāṃ vikalpaṃ cāditaḥ pṛthak /
vistareṇaiva vakṣyāmi tasya vyākhyāmahaṃ śṛṇu //

13.245.9

nityamekamaṇu vyāpi kriyāhīnamahetukam /
agrāhyamindriyaiḥ sarvairetadavyaktalakṣaṇam //

13.245.10

avyaktaṃ prakṛtirmūlaṃ pradhānaṃ yoniravyayam /
avyaktasyaiva nāmāni śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ //

13.245.11

tatsūkṣmatvādanirdeśyaṃ tatsadityabhidhīyate /
tanmūlaṃ ca jagatsarvaṃ tanmūlā sṛṣṭiriṣyate //

13.245.12

satvādayaḥ prakṛtijā guṇāstānprabravīmyaham //

13.245.13

sukhaṃ tuṣṭiḥ prakāśaśca trayaste sātvikā guṇāḥ / rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ stambhaśca rajaso guṇāḥ /
aprakāśo bhayaṃ mohastandrī ca tamaso guṇāḥ //

13.245.14

śraddhā praharṣo vijñānamasammoho dayā dhṛtiḥ /
satve pravṛtte vardhante viparīte viparyayaḥ //

13.245.15

kāmakrodhau manastāpo lobho mohastathāmṛṣā /
pravṛddhe parivardhante rajasyetāni sarvaśaḥ //

13.245.16

viṣādaḥ saṃśayo mohastandrī nidrā bhayaṃ tathā /
tamasyetāni vardhante pravṛddhe hetvahetukam //

13.245.17

evamanyonyametāni vardhante ca punaḥpunaḥ /
hīyante ca tathā nityamabhibhūtāni bhūriśaḥ //

13.245.18

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāyena manasā'pi vā /
vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā //

13.245.19

yadā santāpasaṃyuktaṃ cittakṣobhakaraṃ bhavet /
vartate raja ityeva tadā tadabhicintayet //

13.245.20

yadā sammohasaṃyuktaṃ yadviṣādakaraṃ bhavet /
apratārkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet //

13.245.21

samāsātsātviko dharmaḥ samāsādrājasaṃ dhanam /
samāsāttāmasaḥ kāmastrivarge triguṇāḥ kramāt //

13.245.22

brahmādidevasṛṣṭiryā sātvikīti prakīrtyate /
rājasī mānavī sṛṣṭistiryagyonistu tāmisī //

13.245.23

ūrdhvaṃ gacchanti satvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ /
jaghanyaguṇavṛtactisthā adho gacchanti tāmasāḥ //

13.245.24

devamānuṣatiryakṣu yadbhūtaṃ sacarācaram /
ādiprabhṛti saṃyuktaṃ vyāptamebhistribhirguṇaiḥ //

13.245.25

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mahadādīni liṅgataḥ /
vijñānaṃ ca vivekaśca mahato lakṣaṇaṃ bhavet //

13.245.26

mahānbuddhirmatiḥ prajñā nāmāni mahato viduḥ /
ahaṅkāraḥ sa vijñeyo lakṣaṇena samāsataḥ //

13.245.27

ahaṅkāreṇa bhūtānāṃ sargo nānāvidho bhavet /
ahaṅkāranivṛttirhi nirvāṇāyopapadyate //

13.245.28

khaṃ vāyuragniḥ salilaṃ pṛthivī ceti pañcamī /
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau //

13.245.29

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasambhavam /
sparśavatprāṇināṃ ceṣṭā pavanasya guṇāḥ smṛtāḥ //

13.245.30

rūpaṃ pākokṣiṇī jyotiścatvārastejaso guṇāḥ /
rasaḥ snehastathā jihvā śaityaṃ ca jalajā guṇāḥ //

13.245.31

gandho ghrāṇaṃ śarīraṃ ca pṛthivyāste guṇāstrayaḥ /
iti sarvaguṇā devi vikhyātāḥ pāñcabhautikāḥ //

13.245.32

guṇānpūrvasyapūrvasya prāpnuvantyuttarāṇi tu /
tasmānnaikaguṇāśceha dṛśyante būtasṛṣṭayaḥ //

13.245.33

upalabhyāpsu ye gandhaṃ kecidbrūyuranaipuṇāḥ /
apāṃ gandhaguṇaṃ prājñā necchanti kamalekṣaṇe //

13.245.34

tadgandhatvamapāṃ nāsti pṛthivyā eva tadguṇaḥ / bhūmirgandhe rase sneho jyotiścakṣuṣi saṃsthitam /
prāṇāpānāśrayoḥ vāyuḥ kheṣvākāśaḥ śarīriṇāṃ

13.245.35

keśāsthinakhadantatvakpāṇipādaśirāṃsi ca /
pṛṣṭhodarakaṭigrīvāḥ sarvaṃ bhūmyātmakaṃ smṛtam //

13.245.36

yatkiñcidapi kāye'smindhātudoṣamalāśritam /
tatsarvaṃ bhautikaṃ viddhi dehairevāsya svāmikam //

13.245.37

buddhīndriyāṇi karṇatvakcakṣurjihvā'tha nāsikā /
karmendriyāṇi vākpāṇipādau meḍhraṃ gudastathā //

13.245.38

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ /
buddhīndriyārthāñjānīyādbhūtebhyastvabhiniḥsṛtān //

13.245.39

vākyaṃ kriyā gatiḥ prītirutsargaśceti pañcadhā /
karmendriyārthāñjānīyātte ca bhūtodbhavā matāḥ //

13.245.40

indriyāṇāṃ tu sarveṣāmīśvaraṃ mana ucyate /
prārthanālakṣaṇaṃ tacca indriyaṃ tu manaḥ smṛtam //

13.245.41

niyuṅkte ca sadā tāni bhūtāni manasā saha /
niyame ca visarge ca manasaḥ kāraṇaṃ prabhuḥ //

13.245.42

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā dhṛtiḥ /
bhūtābhūtavikāraśca śarīramiti saṃsmṛtam //

13.245.43

śarīrācca paro dehī śarīraṃ ca vyapāśritaḥ /
śarīriṇaḥ śarīrasya so'ntaraṃ vetti vai muniḥ //

13.245.44

rasaḥ sparśasca gandhaśca rūpaṃ śabdavivarjitam / aśarīraṃ śarīreṣu didṛkṣeta nirindriyam /

13.245.45

avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣvamaramāśritam /
yaḥ paśyetparamātmānaṃ bandhanaiḥ sa vimucyate //

13.245.46

naivāyaṃ cakṣuṣāṃ grāhyo nāparairindriyairapi /
manasaiva pradīptena mahānātmā pradṛśyate //

13.245.47

sa hi sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca /
vasatyeko mahāvīryo nānābhāvasamanvitaḥ //

13.245.48

naiva cordhvaṃ na tiryakca nādhastānna kadācana /
indriyairiva buddhyā vā na dṛśyeta kadācana //

13.245.49

navadvāraṃ puraṃ gatvā sthito'sau niyato vaśī /
īśvaraḥ sarvalokeṣu sthāvarasya carasya ca //

13.245.50

tamevāhuraṇubhyo'ṇuṃ tu mahadbhyo mahattaram /
bahudhā sarvabhūtāni vyāpya tiṣṭhati śāśvatam //

13.245.51

kṣetrajñamekataḥ kṛtvā sarvaṃ kṣetramathaikataḥ /
evaṃ sa vimṛśejjñānī saṃyataḥ satataṃ hṛdi //

13.245.52

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān /
akartā lepako nityo madhyasthaḥ sarvakarmaṇām //

13.245.53

kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate /
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate //

13.245.54

ajayyo'yamacintyo'yamavyakto'yaṃ sanātanaḥ /
dehī tejomayo dehi tiṣṭhatītyapare viduḥ //

13.245.55

jñānamūṣmā ca vāyuśca śarīre jīvasañjñakaḥ /
ityete niścitā buddhyā tatraite buddhicintakāḥ //

13.245.56

apare sarvalokāṃśca vyāpya tiṣṭhantamīśvaram /
bruvate kecidatraiva tilatailavadāsthitam //

13.245.57

apare nāstikā mūḍhā hīnatvātsthūlalakṣaṇaiḥ /
nāstyātmeti viniścityāprajñāste nirayālayāḥ //

13.245.58

evaṃ nānāvidhā naiva vimṛśanti maheśvaram //
umovāca /

13.245.59

bhagavanbrāhmaṇo loke nityamakṣaramavyayam /
astyātmā sarvabhūteṣu hetustatra sudurgamaḥ //
maheśvara uvāca /

13.245.60

ṛṣibhiścāpi devaiśca vyaktameṣa na dṛśyate /
dṛṣṭvā tu taṃ mahātmānaṃ punastu na nivartate //

13.245.61

tasmāttaddarśanādeva vindate paramāṃ gatim / iti te kathito devi sāṅkhyadharmaḥ sanātanaḥ /
kapilādibhirācāryaiḥ sevitaḥ paramarṣibhiḥ //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc