Mahabharata · Chapter 13.245
sāṅkhyajñānaṃ pravakṣyāmi yathāvatte śucismite /
yajjñātvā na punarmartyaḥ saṃsāreṣu pravartate //
jñānenaiva vimuktāste sāṅkhyāḥ sannyāsakovidāḥ / śarīraṃ tu tapo ghoraṃ sāṅkhyāḥ prāhurnirarthakam /
pañcaviṃśatikaṃ jñānaṃ teṣāṃ jñānamiti smṛtam /
mūlaprakṛtiravyaktamavyaktājjāyate mahān //
mahato'bhūdahaṅkārastasmāttanmātrapañcakam /
indriyāṇi daśaikaṃ ca tanmātrebhyo bhavantyuta //
tebhyo bhūtāni pañcāsya śarīraṃ yaiḥ pravartate / iti kṣetrasya sankṣepaṃ caturviṃśatiriṣyate /
pañcaviṃśatityāhuḥ puruṣeṇeha saṅkhyayā //
satvaṃ rajastamaśceti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ /
taiḥ sṛjatyakhilaṃ lokaṃ prakṛtiḥ svātmakairguṇaiḥ //
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ sanghātaścetanā dhṛtiḥ /
vikārāḥ prakṛteścaite veditavyā manīṣibhiḥ //
lakṣaṇaṃ cāpi sarveṣāṃ vikalpaṃ cāditaḥ pṛthak /
vistareṇaiva vakṣyāmi tasya vyākhyāmahaṃ śṛṇu //
nityamekamaṇu vyāpi kriyāhīnamahetukam /
agrāhyamindriyaiḥ sarvairetadavyaktalakṣaṇam //
avyaktaṃ prakṛtirmūlaṃ pradhānaṃ yoniravyayam /
avyaktasyaiva nāmāni śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ //
tatsūkṣmatvādanirdeśyaṃ tatsadityabhidhīyate /
tanmūlaṃ ca jagatsarvaṃ tanmūlā sṛṣṭiriṣyate //
satvādayaḥ prakṛtijā guṇāstānprabravīmyaham //
sukhaṃ tuṣṭiḥ prakāśaśca trayaste sātvikā guṇāḥ / rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ stambhaśca rajaso guṇāḥ /
aprakāśo bhayaṃ mohastandrī ca tamaso guṇāḥ //
śraddhā praharṣo vijñānamasammoho dayā dhṛtiḥ /
satve pravṛtte vardhante viparīte viparyayaḥ //
kāmakrodhau manastāpo lobho mohastathāmṛṣā /
pravṛddhe parivardhante rajasyetāni sarvaśaḥ //
viṣādaḥ saṃśayo mohastandrī nidrā bhayaṃ tathā /
tamasyetāni vardhante pravṛddhe hetvahetukam //
evamanyonyametāni vardhante ca punaḥpunaḥ /
hīyante ca tathā nityamabhibhūtāni bhūriśaḥ //
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāyena manasā'pi vā /
vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā //
yadā santāpasaṃyuktaṃ cittakṣobhakaraṃ bhavet /
vartate raja ityeva tadā tadabhicintayet //
yadā sammohasaṃyuktaṃ yadviṣādakaraṃ bhavet /
apratārkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet //
samāsātsātviko dharmaḥ samāsādrājasaṃ dhanam /
samāsāttāmasaḥ kāmastrivarge triguṇāḥ kramāt //
brahmādidevasṛṣṭiryā sātvikīti prakīrtyate /
rājasī mānavī sṛṣṭistiryagyonistu tāmisī //
ūrdhvaṃ gacchanti satvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ /
jaghanyaguṇavṛtactisthā adho gacchanti tāmasāḥ //
devamānuṣatiryakṣu yadbhūtaṃ sacarācaram /
ādiprabhṛti saṃyuktaṃ vyāptamebhistribhirguṇaiḥ //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mahadādīni liṅgataḥ /
vijñānaṃ ca vivekaśca mahato lakṣaṇaṃ bhavet //
mahānbuddhirmatiḥ prajñā nāmāni mahato viduḥ /
ahaṅkāraḥ sa vijñeyo lakṣaṇena samāsataḥ //
ahaṅkāreṇa bhūtānāṃ sargo nānāvidho bhavet /
ahaṅkāranivṛttirhi nirvāṇāyopapadyate //
khaṃ vāyuragniḥ salilaṃ pṛthivī ceti pañcamī /
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau //
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasambhavam /
sparśavatprāṇināṃ ceṣṭā pavanasya guṇāḥ smṛtāḥ //
rūpaṃ pākokṣiṇī jyotiścatvārastejaso guṇāḥ /
rasaḥ snehastathā jihvā śaityaṃ ca jalajā guṇāḥ //
gandho ghrāṇaṃ śarīraṃ ca pṛthivyāste guṇāstrayaḥ /
iti sarvaguṇā devi vikhyātāḥ pāñcabhautikāḥ //
guṇānpūrvasyapūrvasya prāpnuvantyuttarāṇi tu /
tasmānnaikaguṇāśceha dṛśyante būtasṛṣṭayaḥ //
upalabhyāpsu ye gandhaṃ kecidbrūyuranaipuṇāḥ /
apāṃ gandhaguṇaṃ prājñā necchanti kamalekṣaṇe //
tadgandhatvamapāṃ nāsti pṛthivyā eva tadguṇaḥ / bhūmirgandhe rase sneho jyotiścakṣuṣi saṃsthitam /
prāṇāpānāśrayoḥ vāyuḥ kheṣvākāśaḥ śarīriṇāṃ
keśāsthinakhadantatvakpāṇipādaśirāṃsi ca /
pṛṣṭhodarakaṭigrīvāḥ sarvaṃ bhūmyātmakaṃ smṛtam //
yatkiñcidapi kāye'smindhātudoṣamalāśritam /
tatsarvaṃ bhautikaṃ viddhi dehairevāsya svāmikam //
buddhīndriyāṇi karṇatvakcakṣurjihvā'tha nāsikā /
karmendriyāṇi vākpāṇipādau meḍhraṃ gudastathā //
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ /
buddhīndriyārthāñjānīyādbhūtebhyastvabhiniḥsṛtān //
vākyaṃ kriyā gatiḥ prītirutsargaśceti pañcadhā /
karmendriyārthāñjānīyātte ca bhūtodbhavā matāḥ //
indriyāṇāṃ tu sarveṣāmīśvaraṃ mana ucyate /
prārthanālakṣaṇaṃ tacca indriyaṃ tu manaḥ smṛtam //
niyuṅkte ca sadā tāni bhūtāni manasā saha /
niyame ca visarge ca manasaḥ kāraṇaṃ prabhuḥ //
indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā dhṛtiḥ /
bhūtābhūtavikāraśca śarīramiti saṃsmṛtam //
śarīrācca paro dehī śarīraṃ ca vyapāśritaḥ /
śarīriṇaḥ śarīrasya so'ntaraṃ vetti vai muniḥ //
rasaḥ sparśasca gandhaśca rūpaṃ śabdavivarjitam / aśarīraṃ śarīreṣu didṛkṣeta nirindriyam /
avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣvamaramāśritam /
yaḥ paśyetparamātmānaṃ bandhanaiḥ sa vimucyate //
naivāyaṃ cakṣuṣāṃ grāhyo nāparairindriyairapi /
manasaiva pradīptena mahānātmā pradṛśyate //
sa hi sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca /
vasatyeko mahāvīryo nānābhāvasamanvitaḥ //
naiva cordhvaṃ na tiryakca nādhastānna kadācana /
indriyairiva buddhyā vā na dṛśyeta kadācana //
navadvāraṃ puraṃ gatvā sthito'sau niyato vaśī /
īśvaraḥ sarvalokeṣu sthāvarasya carasya ca //
tamevāhuraṇubhyo'ṇuṃ tu mahadbhyo mahattaram /
bahudhā sarvabhūtāni vyāpya tiṣṭhati śāśvatam //
kṣetrajñamekataḥ kṛtvā sarvaṃ kṣetramathaikataḥ /
evaṃ sa vimṛśejjñānī saṃyataḥ satataṃ hṛdi //
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān /
akartā lepako nityo madhyasthaḥ sarvakarmaṇām //
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate /
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate //
ajayyo'yamacintyo'yamavyakto'yaṃ sanātanaḥ /
dehī tejomayo dehi tiṣṭhatītyapare viduḥ //
jñānamūṣmā ca vāyuśca śarīre jīvasañjñakaḥ /
ityete niścitā buddhyā tatraite buddhicintakāḥ //
apare sarvalokāṃśca vyāpya tiṣṭhantamīśvaram /
bruvate kecidatraiva tilatailavadāsthitam //
apare nāstikā mūḍhā hīnatvātsthūlalakṣaṇaiḥ /
nāstyātmeti viniścityāprajñāste nirayālayāḥ //
evaṃ nānāvidhā naiva vimṛśanti maheśvaram //
umovāca /
bhagavanbrāhmaṇo loke nityamakṣaramavyayam /
astyātmā sarvabhūteṣu hetustatra sudurgamaḥ //
maheśvara uvāca /
ṛṣibhiścāpi devaiśca vyaktameṣa na dṛśyate /
dṛṣṭvā tu taṃ mahātmānaṃ punastu na nivartate //
tasmāttaddarśanādeva vindate paramāṃ gatim / iti te kathito devi sāṅkhyadharmaḥ sanātanaḥ /
kapilādibhirācāryaiḥ sevitaḥ paramarṣibhiḥ //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0