મહાભારત · અધ્યાય 13.246

સાઙ્ખ્યજ્ઞાને નિયુક્તાનાં યથાવત્કીર્તિતં મયા ।
યોગધર્મં પુનઃ કૃત્સ્નં કીર્તયિષ્યામિ તે શૃણુ ॥

સ ચ યોગો દ્વિધા ભિન્નો બ્રહ્મિદેવર્ષિસમ્મતઃ ।
સમાનમુભયત્રાપિ વૃત્તં શાસ્ત્રપ્રચોદિતમ્ ॥

ચ ચાષ્ટગુણમૈશ્વર્યમધિકૃત્ય વિધીયતે ।
સાયુજ્યં સર્વદેવાનાં યોગધર્મં પરં શ્રિતાઃ ॥

જ્ઞાનં સર્વસ્ય યોગસ્ય મૂલમિત્યવધારય ।
વ્રતોપવાસનિયમૈસ્તત્સર્વં ચાપિ બૃંહયેત્ ॥

ઐકાત્મ્યં બુદ્ધિમનસોરિન્દ્રિયાણાં ચ સર્વશઃ ।
આત્મનો વેદિતં પ્રાજ્ઞે જ્ઞાનમેતત્તુ યોગિનામ્ ॥

અર્ચયેદ્બ્રાહ્મણાનગ્નિં દેવતાયતનાનિ ચ ।
વર્જયેદશિવં ભાવં સર્વસત્ત્વમુપાશ્રિતઃ ॥

દાનમધ્યયનં શ્રુદ્ધા વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા । સત્યમાહારશુદ્ધિશ્ચ શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
એતૈશ્ચ વર્ધતે તેજઃ પાપં ચાપ્યવધૂયતે ॥

નિર્ધૂતપાપસ્તેજસ્વી લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ।
અમોધો નિર્મલો દાન્તઃ પશ્ચાદ્યોગં સમાચરેત્ ॥

અવરુધ્યાત્મનઃ પૂર્વં મત્સ્યઘાત ઇવામિષમ્ । એકાન્તે વિજને દેશે સર્વતઃ સંવૃતે શુચૌ ।
કલ્પયેદાસનં તત્ર સ્વાસ્તીર્ણં મૃદુભિઃ કુશૈઃ ॥

ઉપવિશ્યાસને તસ્મિન્નૃજુકાયશિરોધરઃ । અવ્યગ્રઃ સુખમાસીનઃ સ્વાઙ્ગાનિ ન વિકમ્પયેત્ ।
સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્ ॥

મનોઽવસ્થાપનં દેવિ યોગસ્યોપનિષદ્ભવેત્ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન મનોઽવસ્થાપયેત્સદા ॥

ત્વક્છ્રોત્રં ચ તતો જિહ્વા ઘ્રાણં ચક્ષુશ્ચ સંહરેત્ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ સન્ધાય મનસિ સ્થાપયેદ્બુધઃ ॥

સર્વં ચાપોહ્ય સઙ્કલ્પમાત્મનિ સ્થાપયેન્મનઃ ।
યદૈતાન્યવતિષ્ઠન્તે મનઃષષ્ઠાનિ ચાત્મનિ ॥

પ્રાણાપાનૌ તદા તસ્ય યુગપત્તિષ્ઠતો વશે ।
પ્રાણે હિ વશમાપન્ને યોગસિદ્ધિર્ધ્રુવા ભવેત્ ॥

શરીરં ચિન્તયેત્સર્વં વિપાટ્ય ચ સમીપતઃ ।
અન્તર્દેહગતિં ચાપિ પ્રાણાનાં પરિચિન્તયેત્ ॥

તતો મૂર્ધાનમગ્નિં ચ શરીરં પરિપાલયેત્ ।
પ્રાણો મૂર્ધનિ ચ શ્વાસો વર્તમાને વિચેષ્ટતે ॥

સજ્જસ્તુ સર્વભૂતાત્મા પુરુષઃ સ સનાતનઃ ।
મનો બુદ્ધિરહઙ્કારો ભૂતાનિ વિષયાંશ્ચ સઃ ॥

બસ્તિર્મૂલં ગુદં ચૈવ પાવકં ચ સમાશ્રિતઃ ।
વહન્મૂત્રં પુરીષં ચ સદાઽપાનઃ પ્રવર્તતે ॥

અતઃ પ્રવૃત્તિર્દેહષુ કર્મ ચાપાનસંયુતમ્ । ઉદીરયન્સર્વધાતૂનન્ત ઊર્ધ્વં પ્રવર્તતે ।
ઉદાન ઇતિ તં વિદ્યુરધ્યાત્મકુશલા જનાઃ ॥

સન્ધૌસન્ધૌ સ નિર્વિષ્ટઃ સર્વચેષ્ટાપ્રવર્તકઃ ।
શરીરેષુ મનુષ્યાણાં વ્યાન ઇત્યુપદિશ્યતે ॥

ધાતુષ્વગ્નૌ ચ વિતતઃ સમાનોઽગ્નિઃ સમીરણઃ ।
સ એવ સર્વચેષ્ટાનામન્તકાલે નિવર્તકઃ ॥

પ્રાણાનાં સન્નિપાતેષુ સંસર્ગાદ્યઃ પ્રજાયતે ।
ઊષ્મા સોગ્નિરિતિ જ્ઞેયઃ સોન્નં પચતિ દેહિનામ્ ॥

અપાનપ્રાણયોર્મધ્યે વ્યાનોદાનાવુપાશ્રિતૌ ।
સમન્વિતઃ સમાનેન સમ્યક્પચતિ પાવકઃ ॥

શરીરમધ્યે નાભિઃ સ્યાન્નાભ્યામગ્નિઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અગ્નૌ પ્રાણાશ્ચ સંયુક્તાઃ પ્રાણેષ્વાત્મા વ્યવસ્થિતઃ ॥

પક્વાશયસ્ત્વધો નાભેરૂર્ધ્વમામાશયસ્તથા ।
નાભિર્મધ્યે શરીરસ્ય સર્વપ્રાણાશ્ચ સંશ્રિતાઃ ॥

સ્થિતાઃ પ્રાણાદયઃ સર્વે તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્વરાઃ ।
વહન્ત્યન્નરસાન્નાડ્યો દશપ્રાણાગ્નિચોદિતાઃ ॥

યોગિનામેષ માર્ગસ્તુ પઞ્ચસ્વેતેષુ તિષ્ઠતિ ।
જિતશ્રમઃ સમાસીનો મૂર્ધન્યાત્માનમાદધેત્ ॥

મૂર્ધન્યાત્માનમાધાય ભ્રુવોર્મધ્યે મનસ્તથા ।
સન્નિરુધ્ય તતઃ પ્રાણાનાત્માનં ચિન્તયેત્પરમ્ ॥

પ્રાણે ત્વપાનં યુઞ્જીત પ્રાણાંશ્ચાપાનકર્મણિ ।
પ્રાણાપાનગતી રુદ્ધ્વા પ્રાણાયામપરો ભવેત્ ॥

એવમન્તઃ પ્રયુઞ્જીત પઞ્ચ પ્રાણાન્પરસ્પરમ્ ।
વિજને સમ્મિતાહારો મુનસ્તૂષ્ણીં નિરુચ્છ્વસન્ ॥

અશ્રાન્તશ્ચિન્તયેદ્યોગી ઉત્થાય ચ પુનઃપુનઃ ।
તિષ્ઠન્ગચ્છન્સ્વપંસ્ચાપિ યુઞ્જીતૈવમતન્દ્રિતઃ ॥

એવં નિયુઞ્જતસ્તસ્ય યોગિનો યુક્તચેતસઃ ।
પ્રસીદતિ મનઃ ક્ષિપ્રં પ્રસન્ને દૃશ્યતે પરમ્ ॥

વિધૂમ ઇવ દીપ્તોઽગ્નિરાદિત્ય ઇવ રશ્મિવાન્ ।
વૈદ્યુતોઽગ્નિરિવાકાશે પુરુષો દૃશ્યતેઽવ્યયઃ ॥

દૃષ્ટ્વા તદાત્મનો જ્યોતિરૈશ્વર્યાષ્ટગુણૈર્યુતઃ ।
પ્રાપ્નોતિ પરમં સ્થાનં સ્પૃહણીયં સુરૈરપિ ॥

ઇમાન્યોગસ્ય દોષાંશ્ચ દશૈવ પરિચક્ષતે ।
દોષૈર્વિઘ્ને વરારોહે યોગિનાં કવિભિઃ સ્મૃતાઃ ॥

કામઃ ક્રોધો ભયં સ્વપ્નઃ સ્નેહમત્યશનં તથા ।
વૈચિત્યં વ્યાધિરાલસ્યં લોભં ચ દશમં સ્મૃતમ્ ॥

એતૈસ્તેષાં ભવેદ્વિઘ્નો દશભિર્દેવકારિતૈઃ ।
તસ્માદેતાનપાસ્યાદૌ યુઞ્જીત ચ પરં મનઃ ॥

ઇમાનપિ ગુણાનષ્ટૌ યોગસ્ય પરિચક્ષતે ।
ગુણૈસ્તૈરષ્ટભિર્દ્રવ્યમૈશ્વર્યમધિગમ્યતે ॥

અણિમા મહિમા ચૈવ પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યમેવ હિ ।
ઈશિત્વં ચ વશિત્વં ચ યત્ર કામાવસાયિતા ॥

એતાનષ્ટૌ ગુણાન્પ્રાપ્ય કથઞ્ચિદ્યોગિનાં વરાઃ ।
ઈશાઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય દેવાનપ્યતિશેરતે ॥

યોગોસ્તિ નૈવાત્યશિનો ન ચૈકાન્તમનશ્નતઃ ।
ન ચાતિસ્વપ્નશીલસ્ય નાતિજાગતરસ્તથા ॥

યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ ।
યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખહા ॥

અનેનૈવ વિધાનેન સાયુજ્યં તત્પ્રકલ્પ્યતે ।
સાયુજ્યં દેવસાત્કૃત્વા પ્રયુઞ્જીતાત્મભક્તિતઃ ॥

અનન્યમનસા દેવિ નિત્યં તદ્ગતચેતસા ।
સાયુજ્યં પ્રાપ્યતે દેવૈર્યત્નેન મહતા ચિરાત્ ॥

હવિર્ભિરર્ચનૈર્હોમૈઃ પ્રણામૈર્નિત્યચિન્તયા ।
અર્ચયિત્વા યથાશક્તિ સ્વકં દેશં વિશન્તિ તે ॥

સાયુજ્યાનાં વિશિષ્ટં ચ મામકં વૈષ્ણવં તથા ।
માં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે વિષ્ણુ વા શુભલોચને ॥

ઇતિ તે કથિતો દેવિ યોગધર્મઃ સનાતનઃ ।
ન શક્યઃ પ્રષ્ટુમન્યેન યોગધર્મસ્ત્વયા વિના ॥