Mahabharata · Chapter 13.244

anudvignamaterjantorasminsaṃsāramaṇḍale / śokavyādhijarāduḥkhairnirvāṇaṃ nopapadyate // tasmādudvegajananaṃ mano'vasthānapaṃ tathā / jñānaṃ te sampravakṣyāmi tanmūlamamṛtaṃ hi vai //

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca /
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam //

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte /
aho duḥkhamiti dhyāyañśokasya padamāvrajet //

dravyeṣu samatīteṣu ye śubhāstānna cintayet /
tānanādriyamāṇasya śokabandhaḥ praṇaśyati //

samprayogādaniṣṭasya viprayogātpriyasya ca /
mānuṣā mānasairduḥkhaiḥ saṃyujyante'lpabuddhayaḥ //

mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocati /
santāpena ca yujyeta taccāsya na nivartate //

utpannamiha mānuṣye garbhaprabhṛti mānavam /
vividhānyupavartante duḥkhāni ca sukhāni ca //

tayorekataro mārgo yadyenamabhisannamet /
sukhaṃ prāpya na saṃhṛṣyenna duḥkhaṃ prāpya sañjvaret //

doṣadarśī bhavettatra yatra snehaḥ pravartate /
aniṣṭenānvitaṃ paśyedyathā kṣipraṃ virajyate //

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau /
sametya ca vyapeyātāṃ tadvajjñātisamāgamaḥ //

adarśanādāpatitāḥ punaścādarśanaṃ gatāḥ /
snehastatra na kartavyo viprayogo hi tairdhruvam //

kuṭumbaputradārāṃśca śarīraṃ dhanasañcayam /
aiśvaryaṃ svastitā ceti na muhyettatra paṇḍitaḥ //

sukhamekāntato nāsti śakrasyāpi triviṣṭape /
tatrāpi sumahadduḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham //

sukhasyāntaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham /
kṣayā nicayāḥ sarve patanāntāḥ samucchrayāḥ //

saṃyogā *********** maraṇāntaṃ ca jīvitam / ucchrayāṃśca nipātāśca dṛṣṭyā pratyakṣatastrayam /
anityamasukhaṃ ceti vyavasyetsarvameva ca //

arthānāmārjane duḥkhamārjitānāṃ tu rakṣaṇe /
nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhigarthaṃ duḥkhabhājanam //

arthavantaṃ naraṃ nityaṃ pañcābhighnanti śatravaḥ /
rājā coraśca dāyādā bhūtāni kṣaya eva ca //

arthameva hyanarthasya mūlamityavadhāraya /
na hyanarthāḥ prabādhante naramartavivarjitam //

arthaprāptirmahadduḥkhamākiñcinyaṃ paraṃ sukham /
upadraveṣu cārthānāṃ duḥkhaṃ hi niyataṃ bhavet //

dhanalobhena tṛṣṇāyā na tṛptirupalabhyate /
labdhāśrayo vivardheta samiddha iva pāvakaḥ //

jitvā'pi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ catuḥsāgaramekhalām /
sāgarāṇāṃ punaḥ pāraṃ jetumicchatyasaṃśayam //

alaṃ parigraheṇeha doṣavānhi parigrahaḥ /
kośakāraḥ krimirdevi badhyate hi parigrahāt //

eko'pi pṛthivīṃ kṛtsnāmekacchatrāṃ praśāsti ca /
ekasminneva rāṣṭre tu sa cāpi nivasennṛpaḥ //

tasminrāṣṭre'pi nagaramekamevādhitiṣṭhati /
nagare'pi gṛhaṃ caikaṃ bhavettasya niveśanam //

eka eva pratiṣṭhaḥ syādāvāsastadgṛhe'pi ca /
āvāse śayanaṃ caikaṃ niśi yatra pralīyate //

śayanasyārdhamevāsya striyāścārdhaṃ vidhīyate /
tadanena prasaṅgena svalpenaiva hi yujyate //

sarvaṃ mameti sammūḍho balaṃ paśyati bāliśaḥ /
evaṃ sarvopayogeṣu svalpamasya prayojanam //

taṇḍulaprasthamātreṇa yātrā syātsarvadehinām /
tato bhūyastaro yogo duḥkhāya tapanāya ca //

nāsti tṛṣṇāsamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham /
sarvānkāmānparityajya brahmabhūyāya kalpate //

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ /
yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham //

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati /
haviṣā kuṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate //

alābhenaiva kāmānāṃ śokaṃ tyajati paṇḍitaḥ / āyāsaviṭapastīvraḥ kāmāgniḥ karṣaṇāraṇiḥ /
indriyārthaiśca sammohya dahatyakuśalaṃ janam //

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ /
nālamekasya paryāptamiti paśyanna muhyati //

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham /
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām //

indriyāṇīndriyārtheṣu naiva dhīro niyojayet /
manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya nityamātmani yojayeta //

indriyāṇāṃ visargeṇa doṣamṛcchatyasaṃśayam /
sanniyamya nu tānyeva tataḥ siddhimavāpnuyāt //

ṣaṇṇāmātmani yuktānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati /
na ca pāpairna cānarthaiḥ saṃyujyeta vicakṣaṇaḥ //

apramattaḥ sadā rakṣedindriyāṇi vicakṣaṇaḥ /
arakṣiteṣu teṣvāśu naro narakameti hi //

hṛdi kāmamayaścitro mohasañcayasambhavaḥ /
ajñānarūḍhamūlastu vivitsāpariṣecanaḥ //

roṣalobhamahāskandhaḥ purā duṣkṛtasāravān /
āyāsaviṭapastīvraśokapuṣpo bhayāṅkuraḥ //

nānāsaṅkalpapatrāḍhyaḥ pramādātparivardhitaḥ /
mahatībhiḥ pipāsābhiḥ samantātpariveṣṭitaḥ //

saṃrohatyakṛtaprajñe pādapaḥ kāmasambhavaḥ /
naiva rohati tatvajñe rūḍho vā chidyate punaḥ //

kṛcchropāyeṣvanityeṣu niḥsāreṣu phaleṣu ca /
duḥkhādiṣu duranteṣu kāmayogeṣu kā ratiḥ //

indriyeṣu ca jīryatsu cchidyamāne tatā'yuṣi /
purastācca sthite mṛtyau kiṃ sukhaṃ paśyatāsukhe //

vyādhibhiḥ pīḍyamānasya nityaṃ śārīramānasaiḥ /
narasyākṛtakṛtyasya kiṃ sukhaṃ maraṇe sati //

sañcinvānaṃ tamevārthaṃ kāmānāmavitṛptakam /
vyāghraḥ paśumivāraṇye mṛtyurādāya gacchati //

janmamṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ /
saṃsāre pacyamānastu pāpānnodvijate janaḥ //
umovāca /

kenopāyena martyānāṃ nivartyete jarāntakau /
yadyasti bhagavanmahyametadācakṣva māciram //

tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā /
rasāyanaprayogairvā kenātyeti jarāntakau //
maheśvara uvāca /

naitadasti mahābhāge jarāmṛtyunivartanam /
sarvalokeṣu jānīhi mokṣādanyatra bhāmini //

na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā'pi vā /
maraṇaṃ nātitarate vinā muktyā śarīriṇaḥ //

aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca /
na taranti jarāmṛtyū nirvāṇādhigamādvinā //

aisvaryaṃ dhanadhānyaṃ ca vidyālābhastapastathā /
rasāyanaprayogādvai na taranti jarāntakau //

dānayajñatapaḥśīlarasāyanavido'pi vā /
svādhyāyaniratā vā'pi na taranti jarāntakau //

devadānavagandharvakinnaroragarākṣasān /
svavaśe kurute kālo na kālasyāstyagocaraḥ //

na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ kṣapāḥ /
sreyaṃ prapadyate dhyānamajasraṃ dhruvamavyayam //

sravanti na nivartante srotāṃsi saritāmiva /
āyurādāya martyānāmahorātreṣu santatam //

jīvitaṃ sarvabhūtānāmakṣayaḥ kṣapayannasau /
ādityo hyastamabhyeti punaḥ punarudeti ca //

yasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ bhavet /
gādhodake matsya iva kinnu tasya kumāratā //

maraṇaṃ hi śarīrasya niyataṃ dhruvameva ca /
tiṣṭhannapi kṣaṇaṃ sarvaḥ kālasyaiti vaśaṃ punaḥ //

na mriyeranna jīryeranyadi syuḥ sarvadehinaḥ /
na cāniṣṭaṃ pravarteta śoko vā prāṇinaṃ kvacit //

apramattaḥ pramatteṣu kālo bhūteṣu tiṣṭhati /
apramattasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate //

śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam /
kopi tadveda yatrāsau mṛtyunā nābhivīkṣitaḥ //

varṣāsvidaṃ kariṣyāmi idaṃ grīṣmavasantayoḥ /
iti bālaścintayati antarāyaṃ na budhyati //

idaṃ me syādidaṃ me syādityevaṃ manasā narāḥ /
anavāpteṣu kāmeṣu hriyante maraṇaṃ prati //

kālapāśena baddhānāmahanyahani jīryatām /
kā śraddhā prāṇināṃ mārge viṣame bhramatāṃ sadā //

yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanimittaṃ hi jīvitam /
phalānāmiva pakvānāṃ sadā hi patanādbhayam //

martyasya kiṃ dhanairdāraiḥ putrairbhogaiḥ priyairapi / ekāhnā sarvamutsṛjya mṛtyostu vaśamanviyāt /

jāyāmānāṃśca samprekṣya mriyamāṇāṃstathaiva ca /
na saṃvegosti cetpuṃsaḥ kāṣṭhalosamo hi saḥ //

vināśino hyadhruvajīvitasya kiṃ bandhubhirmitraparigrahaiśca /
vihāya yadgacchati sarvamevaṃ kṣaṇena gatvā na nivartate ca //

evaṃ cintayato nityaṃ sarvārthānāmanityatām /
udvego jāyate śīghraṃ nirvāṇasya purassaraḥ //

tenodvegena cāpyasya vimarśo jāyate punaḥ /
vimarśo nāma vairāgyaṃ sarvadravyeṣu jāyate //

vairāgyeṇa parāṃ śāntiṃ labhante mānavāḥ śubhe /
mokṣasyopaniṣaddivyaṃ vairāgyamiti niścitam //

etatte kathitaṃ devi vairāgyotpādanaṃ vacaḥ /
evaṃ sañcintya sañcintya mucyante hi mumukṣavaḥ //