મહાભારત · અધ્યાય 13.245

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવત્તે શુચિસ્મિતે ।
યજ્જ્ઞાત્વા ન પુનર્મર્ત્યઃ સંસારેષુ પ્રવર્તતે ॥

જ્ઞાનેનૈવ વિમુક્તાસ્તે સાઙ્ખ્યાઃ સન્ન્યાસકોવિદાઃ । શરીરં તુ તપો ઘોરં સાઙ્ખ્યાઃ પ્રાહુર્નિરર્થકમ્ ।

પઞ્ચવિંશતિકં જ્ઞાનં તેષાં જ્ઞાનમિતિ સ્મૃતમ્ ।
મૂલપ્રકૃતિરવ્યક્તમવ્યક્તાજ્જાયતે મહાન્ ॥

મહતોઽભૂદહઙ્કારસ્તસ્માત્તન્માત્રપઞ્ચકમ્ ।
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ તન્માત્રેભ્યો ભવન્ત્યુત ॥

તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચાસ્ય શરીરં યૈઃ પ્રવર્તતે । ઇતિ ક્ષેત્રસ્ય સન્ક્ષેપં ચતુર્વિંશતિરિષ્યતે ।
પઞ્ચવિંશતિત્યાહુઃ પુરુષેણેહ સઙ્ખ્યયા ॥

સત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસમ્ભવાઃ ।
તૈઃ સૃજત્યખિલં લોકં પ્રકૃતિઃ સ્વાત્મકૈર્ગુણૈઃ ॥

ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં સન્ઘાતશ્ચેતના ધૃતિઃ ।
વિકારાઃ પ્રકૃતેશ્ચૈતે વેદિતવ્યા મનીષિભિઃ ॥

લક્ષણં ચાપિ સર્વેષાં વિકલ્પં ચાદિતઃ પૃથક્ ।
વિસ્તરેણૈવ વક્ષ્યામિ તસ્ય વ્યાખ્યામહં શૃણુ ॥

નિત્યમેકમણુ વ્યાપિ ક્રિયાહીનમહેતુકમ્ ।
અગ્રાહ્યમિન્દ્રિયૈઃ સર્વૈરેતદવ્યક્તલક્ષણમ્ ॥

અવ્યક્તં પ્રકૃતિર્મૂલં પ્રધાનં યોનિરવ્યયમ્ ।
અવ્યક્તસ્યૈવ નામાનિ શબ્દૈઃ પર્યાયવાચકૈઃ ॥

તત્સૂક્ષ્મત્વાદનિર્દેશ્યં તત્સદિત્યભિધીયતે ।
તન્મૂલં ચ જગત્સર્વં તન્મૂલા સૃષ્ટિરિષ્યતે ॥

સત્વાદયઃ પ્રકૃતિજા ગુણાસ્તાન્પ્રબ્રવીમ્યહમ્ ॥

સુખં તુષ્ટિઃ પ્રકાશશ્ચ ત્રયસ્તે સાત્વિકા ગુણાઃ । રાગદ્વેષૌ સુખં દુઃખં સ્તમ્ભશ્ચ રજસો ગુણાઃ ।
અપ્રકાશો ભયં મોહસ્તન્દ્રી ચ તમસો ગુણાઃ ॥

શ્રદ્ધા પ્રહર્ષો વિજ્ઞાનમસમ્મોહો દયા ધૃતિઃ ।
સત્વે પ્રવૃત્તે વર્ધન્તે વિપરીતે વિપર્યયઃ ॥

કામક્રોધૌ મનસ્તાપો લોભો મોહસ્તથામૃષા ।
પ્રવૃદ્ધે પરિવર્ધન્તે રજસ્યેતાનિ સર્વશઃ ॥

વિષાદઃ સંશયો મોહસ્તન્દ્રી નિદ્રા ભયં તથા ।
તમસ્યેતાનિ વર્ધન્તે પ્રવૃદ્ધે હેત્વહેતુકમ્ ॥

એવમન્યોન્યમેતાનિ વર્ધન્તે ચ પુનઃપુનઃ ।
હીયન્તે ચ તથા નિત્યમભિભૂતાનિ ભૂરિશઃ ॥

તત્ર યત્પ્રીતિસંયુક્તં કાયેન મનસાઽપિ વા ।
વર્તતે સાત્વિકો ભાવ ઇત્યુપેક્ષેત તત્તથા ॥

યદા સન્તાપસંયુક્તં ચિત્તક્ષોભકરં ભવેત્ ।
વર્તતે રજ ઇત્યેવ તદા તદભિચિન્તયેત્ ॥

યદા સમ્મોહસંયુક્તં યદ્વિષાદકરં ભવેત્ ।
અપ્રતાર્ક્યમવિજ્ઞેયં તમસ્તદુપધારયેત્ ॥

સમાસાત્સાત્વિકો ધર્મઃ સમાસાદ્રાજસં ધનમ્ ।
સમાસાત્તામસઃ કામસ્ત્રિવર્ગે ત્રિગુણાઃ ક્રમાત્ ॥

બ્રહ્માદિદેવસૃષ્ટિર્યા સાત્વિકીતિ પ્રકીર્ત્યતે ।
રાજસી માનવી સૃષ્ટિસ્તિર્યગ્યોનિસ્તુ તામિસી ॥

ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્વસ્થા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃ ।
જઘન્યગુણવૃતચ્તિસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ ॥

દેવમાનુષતિર્યક્ષુ યદ્ભૂતં સચરાચરમ્ ।
આદિપ્રભૃતિ સંયુક્તં વ્યાપ્તમેભિસ્ત્રિભિર્ગુણૈઃ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ મહદાદીનિ લિઙ્ગતઃ ।
વિજ્ઞાનં ચ વિવેકશ્ચ મહતો લક્ષણં ભવેત્ ॥

મહાન્બુદ્ધિર્મતિઃ પ્રજ્ઞા નામાનિ મહતો વિદુઃ ।
અહઙ્કારઃ સ વિજ્ઞેયો લક્ષણેન સમાસતઃ ॥

અહઙ્કારેણ ભૂતાનાં સર્ગો નાનાવિધો ભવેત્ ।
અહઙ્કારનિવૃત્તિર્હિ નિર્વાણાયોપપદ્યતે ॥

ખં વાયુરગ્નિઃ સલિલં પૃથિવી ચેતિ પઞ્ચમી ।
મહાભૂતાનિ ભૂતાનાં સર્વેષાં પ્રભવાપ્યયૌ ॥

શબ્દઃ શ્રોત્રં તથા ખાનિ ત્રયમાકાશસમ્ભવમ્ ।
સ્પર્શવત્પ્રાણિનાં ચેષ્ટા પવનસ્ય ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

રૂપં પાકોક્ષિણી જ્યોતિશ્ચત્વારસ્તેજસો ગુણાઃ ।
રસઃ સ્નેહસ્તથા જિહ્વા શૈત્યં ચ જલજા ગુણાઃ ॥

ગન્ધો ઘ્રાણં શરીરં ચ પૃથિવ્યાસ્તે ગુણાસ્ત્રયઃ ।
ઇતિ સર્વગુણા દેવિ વિખ્યાતાઃ પાઞ્ચભૌતિકાઃ ॥

ગુણાન્પૂર્વસ્યપૂર્વસ્ય પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તરાણિ તુ ।
તસ્માન્નૈકગુણાશ્ચેહ દૃશ્યન્તે બૂતસૃષ્ટયઃ ॥

ઉપલભ્યાપ્સુ યે ગન્ધં કેચિદ્બ્રૂયુરનૈપુણાઃ ।
અપાં ગન્ધગુણં પ્રાજ્ઞા નેચ્છન્તિ કમલેક્ષણે ॥

તદ્ગન્ધત્વમપાં નાસ્તિ પૃથિવ્યા એવ તદ્ગુણઃ । ભૂમિર્ગન્ધે રસે સ્નેહો જ્યોતિશ્ચક્ષુષિ સંસ્થિતમ્ ।
પ્રાણાપાનાશ્રયોઃ વાયુઃ ખેષ્વાકાશઃ શરીરિણાં

કેશાસ્થિનખદન્તત્વક્પાણિપાદશિરાંસિ ચ ।
પૃષ્ઠોદરકટિગ્રીવાઃ સર્વં ભૂમ્યાત્મકં સ્મૃતમ્ ॥

યત્કિઞ્ચિદપિ કાયેઽસ્મિન્ધાતુદોષમલાશ્રિતમ્ ।
તત્સર્વં ભૌતિકં વિદ્ધિ દેહૈરેવાસ્ય સ્વામિકમ્ ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ કર્ણત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઽથ નાસિકા ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ વાક્પાણિપાદૌ મેઢ્રં ગુદસ્તથા ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાર્થાઞ્જાનીયાદ્ભૂતેભ્યસ્ત્વભિનિઃસૃતાન્ ॥

વાક્યં ક્રિયા ગતિઃ પ્રીતિરુત્સર્ગશ્ચેતિ પઞ્ચધા ।
કર્મેન્દ્રિયાર્થાઞ્જાનીયાત્તે ચ ભૂતોદ્ભવા મતાઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં તુ સર્વેષામીશ્વરં મન ઉચ્યતે ।
પ્રાર્થનાલક્ષણં તચ્ચ ઇન્દ્રિયં તુ મનઃ સ્મૃતમ્ ॥

નિયુઙ્ક્તે ચ સદા તાનિ ભૂતાનિ મનસા સહ ।
નિયમે ચ વિસર્ગે ચ મનસઃ કારણં પ્રભુઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ સ્વભાવશ્ચેતના ધૃતિઃ ।
ભૂતાભૂતવિકારશ્ચ શરીરમિતિ સંસ્મૃતમ્ ॥

શરીરાચ્ચ પરો દેહી શરીરં ચ વ્યપાશ્રિતઃ ।
શરીરિણઃ શરીરસ્ય સોઽન્તરં વેત્તિ વૈ મુનિઃ ॥

રસઃ સ્પર્શસ્ચ ગન્ધશ્ચ રૂપં શબ્દવિવર્જિતમ્ । અશરીરં શરીરેષુ દિદૃક્ષેત નિરિન્દ્રિયમ્ ।

અવ્યક્તં સર્વદેહેષુ મર્ત્યેષ્વમરમાશ્રિતમ્ ।
યઃ પશ્યેત્પરમાત્માનં બન્ધનૈઃ સ વિમુચ્યતે ॥

નૈવાયં ચક્ષુષાં ગ્રાહ્યો નાપરૈરિન્દ્રિયૈરપિ ।
મનસૈવ પ્રદીપ્તેન મહાનાત્મા પ્રદૃશ્યતે ॥

સ હિ સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ ।
વસત્યેકો મહાવીર્યો નાનાભાવસમન્વિતઃ ॥

નૈવ ચોર્ધ્વં ન તિર્યક્ચ નાધસ્તાન્ન કદાચન ।
ઇન્દ્રિયૈરિવ બુદ્ધ્યા વા ન દૃશ્યેત કદાચન ॥

નવદ્વારં પુરં ગત્વા સ્થિતોઽસૌ નિયતો વશી ।
ઈશ્વરઃ સર્વલોકેષુ સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ॥

તમેવાહુરણુભ્યોઽણું તુ મહદ્ભ્યો મહત્તરમ્ ।
બહુધા સર્વભૂતાનિ વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ શાશ્વતમ્ ॥

ક્ષેત્રજ્ઞમેકતઃ કૃત્વા સર્વં ક્ષેત્રમથૈકતઃ ।
એવં સ વિમૃશેજ્જ્ઞાની સંયતઃ સતતં હૃદિ ॥

પુરુષઃ પ્રકૃતિસ્થો હિ ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિજાન્ગુણાન્ ।
અકર્તા લેપકો નિત્યો મધ્યસ્થઃ સર્વકર્મણામ્ ॥

કાર્યકારણકર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે ।
પુરુષઃ સુખદુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુરુચ્યતે ॥

અજય્યોઽયમચિન્ત્યોઽયમવ્યક્તોઽયં સનાતનઃ ।
દેહી તેજોમયો દેહિ તિષ્ઠતીત્યપરે વિદુઃ ॥

જ્ઞાનમૂષ્મા ચ વાયુશ્ચ શરીરે જીવસઞ્જ્ઞકઃ ।
ઇત્યેતે નિશ્ચિતા બુદ્ધ્યા તત્રૈતે બુદ્ધિચિન્તકાઃ ॥

અપરે સર્વલોકાંશ્ચ વ્યાપ્ય તિષ્ઠન્તમીશ્વરમ્ ।
બ્રુવતે કેચિદત્રૈવ તિલતૈલવદાસ્થિતમ્ ॥

અપરે નાસ્તિકા મૂઢા હીનત્વાત્સ્થૂલલક્ષણૈઃ ।
નાસ્ત્યાત્મેતિ વિનિશ્ચિત્યાપ્રજ્ઞાસ્તે નિરયાલયાઃ ॥

એવં નાનાવિધા નૈવ વિમૃશન્તિ મહેશ્વરમ્ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્બ્રાહ્મણો લોકે નિત્યમક્ષરમવ્યયમ્ ।
અસ્ત્યાત્મા સર્વભૂતેષુ હેતુસ્તત્ર સુદુર્ગમઃ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

ઋષિભિશ્ચાપિ દેવૈશ્ચ વ્યક્તમેષ ન દૃશ્યતે ।
દૃષ્ટ્વા તુ તં મહાત્માનં પુનસ્તુ ન નિવર્તતે ॥

તસ્માત્તદ્દર્શનાદેવ વિન્દતે પરમાં ગતિમ્ । ઇતિ તે કથિતો દેવિ સાઙ્ખ્યધર્મઃ સનાતનઃ ।
કપિલાદિભિરાચાર્યૈઃ સેવિતઃ પરમર્ષિભિઃ ॥