મહાભારત · અધ્યાય 13.244

અનુદ્વિગ્નમતેર્જન્તોરસ્મિન્સંસારમણ્ડલે । શોકવ્યાધિજરાદુઃખૈર્નિર્વાણં નોપપદ્યતે ॥ તસ્માદુદ્વેગજનનં મનોઽવસ્થાનપં તથા । જ્ઞાનં તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ તન્મૂલમમૃતં હિ વૈ ॥

શોકસ્થાનસહસ્રાણિ ભયસ્થાનશતાનિ ચ ।
દિવસેદિવસે મૂઢમાવિશન્તિ ન પણ્ડિતમ્ ॥

નષ્ટે ધને વા દારે વા પુત્રે પિતરિ વા મૃતે ।
અહો દુઃખમિતિ ધ્યાયઞ્શોકસ્ય પદમાવ્રજેત્ ॥

દ્રવ્યેષુ સમતીતેષુ યે શુભાસ્તાન્ન ચિન્તયેત્ ।
તાનનાદ્રિયમાણસ્ય શોકબન્ધઃ પ્રણશ્યતિ ॥

સમ્પ્રયોગાદનિષ્ટસ્ય વિપ્રયોગાત્પ્રિયસ્ય ચ ।
માનુષા માનસૈર્દુઃખૈઃ સંયુજ્યન્તેઽલ્પબુદ્ધયઃ ॥

મૃતં વા યદિ વા નષ્ટં યોઽતીતમનુશોચતિ ।
સન્તાપેન ચ યુજ્યેત તચ્ચાસ્ય ન નિવર્તતે ॥

ઉત્પન્નમિહ માનુષ્યે ગર્ભપ્રભૃતિ માનવમ્ ।
વિવિધાન્યુપવર્તન્તે દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ॥

તયોરેકતરો માર્ગો યદ્યેનમભિસન્નમેત્ ।
સુખં પ્રાપ્ય ન સંહૃષ્યેન્ન દુઃખં પ્રાપ્ય સઞ્જ્વરેત્ ॥

દોષદર્શી ભવેત્તત્ર યત્ર સ્નેહઃ પ્રવર્તતે ।
અનિષ્ટેનાન્વિતં પશ્યેદ્યથા ક્ષિપ્રં વિરજ્યતે ॥

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહોદધૌ ।
સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં તદ્વજ્જ્ઞાતિસમાગમઃ ॥

અદર્શનાદાપતિતાઃ પુનશ્ચાદર્શનં ગતાઃ ।
સ્નેહસ્તત્ર ન કર્તવ્યો વિપ્રયોગો હિ તૈર્ધ્રુવમ્ ॥

કુટુમ્બપુત્રદારાંશ્ચ શરીરં ધનસઞ્ચયમ્ ।
ઐશ્વર્યં સ્વસ્તિતા ચેતિ ન મુહ્યેત્તત્ર પણ્ડિતઃ ॥

સુખમેકાન્તતો નાસ્તિ શક્રસ્યાપિ ત્રિવિષ્ટપે ।
તત્રાપિ સુમહદ્દુઃખં ન નિત્યં લભતે સુખમ્ ॥

સુખસ્યાન્તરં દુઃખં દુઃખસ્યાનન્તરં સુખમ્ ।
ક્ષયા નિચયાઃ સર્વે પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ ॥

સંયોગા *********** મરણાન્તં ચ જીવિતમ્ । ઉચ્છ્રયાંશ્ચ નિપાતાશ્ચ દૃષ્ટ્યા પ્રત્યક્ષતસ્ત્રયમ્ ।
અનિત્યમસુખં ચેતિ વ્યવસ્યેત્સર્વમેવ ચ ॥

અર્થાનામાર્જને દુઃખમાર્જિતાનાં તુ રક્ષણે ।
નાશે દુઃખં વ્યયે દુઃખં ધિગર્થં દુઃખભાજનમ્ ॥

અર્થવન્તં નરં નિત્યં પઞ્ચાભિઘ્નન્તિ શત્રવઃ ।
રાજા ચોરશ્ચ દાયાદા ભૂતાનિ ક્ષય એવ ચ ॥

અર્થમેવ હ્યનર્થસ્ય મૂલમિત્યવધારય ।
ન હ્યનર્થાઃ પ્રબાધન્તે નરમર્તવિવર્જિતમ્ ॥

અર્થપ્રાપ્તિર્મહદ્દુઃખમાકિઞ્ચિન્યં પરં સુખમ્ ।
ઉપદ્રવેષુ ચાર્થાનાં દુઃખં હિ નિયતં ભવેત્ ॥

ધનલોભેન તૃષ્ણાયા ન તૃપ્તિરુપલભ્યતે ।
લબ્ધાશ્રયો વિવર્ધેત સમિદ્ધ ઇવ પાવકઃ ॥

જિત્વાઽપિ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં ચતુઃસાગરમેખલામ્ ।
સાગરાણાં પુનઃ પારં જેતુમિચ્છત્યસંશયમ્ ॥

અલં પરિગ્રહેણેહ દોષવાન્હિ પરિગ્રહઃ ।
કોશકારઃ ક્રિમિર્દેવિ બધ્યતે હિ પરિગ્રહાત્ ॥

એકોઽપિ પૃથિવીં કૃત્સ્નામેકચ્છત્રાં પ્રશાસ્તિ ચ ।
એકસ્મિન્નેવ રાષ્ટ્રે તુ સ ચાપિ નિવસેન્નૃપઃ ॥

તસ્મિન્રાષ્ટ્રેઽપિ નગરમેકમેવાધિતિષ્ઠતિ ।
નગરેઽપિ ગૃહં ચૈકં ભવેત્તસ્ય નિવેશનમ્ ॥

એક એવ પ્રતિષ્ઠઃ સ્યાદાવાસસ્તદ્ગૃહેઽપિ ચ ।
આવાસે શયનં ચૈકં નિશિ યત્ર પ્રલીયતે ॥

શયનસ્યાર્ધમેવાસ્ય સ્ત્રિયાશ્ચાર્ધં વિધીયતે ।
તદનેન પ્રસઙ્ગેન સ્વલ્પેનૈવ હિ યુજ્યતે ॥

સર્વં મમેતિ સમ્મૂઢો બલં પશ્યતિ બાલિશઃ ।
એવં સર્વોપયોગેષુ સ્વલ્પમસ્ય પ્રયોજનમ્ ॥

તણ્ડુલપ્રસ્થમાત્રેણ યાત્રા સ્યાત્સર્વદેહિનામ્ ।
તતો ભૂયસ્તરો યોગો દુઃખાય તપનાય ચ ॥

નાસ્તિ તૃષ્ણાસમં દુઃખં નાસ્તિ ત્યાગસમં સુખમ્ ।
સર્વાન્કામાન્પરિત્યજ્ય બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

યા દુસ્ત્યજા દુર્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્યતઃ ।
યોઽસૌ પ્રાણાન્તિકો રોગસ્તાં તૃષ્ણાં ત્યજતઃ સુખમ્ ॥

ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ ।
હવિષા કુષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥

અલાભેનૈવ કામાનાં શોકં ત્યજતિ પણ્ડિતઃ । આયાસવિટપસ્તીવ્રઃ કામાગ્નિઃ કર્ષણારણિઃ ।
ઇન્દ્રિયાર્થૈશ્ચ સમ્મોહ્ય દહત્યકુશલં જનમ્ ॥

યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
નાલમેકસ્ય પર્યાપ્તમિતિ પશ્યન્ન મુહ્યતિ ॥

યચ્ચ કામસુખં લોકે યચ્ચ દિવ્યં મહત્સુખમ્ ।
તૃષ્ણાક્ષયસુખસ્યૈતે નાર્હતઃ ષોડશીં કલામ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ નૈવ ધીરો નિયોજયેત્ ।
મનઃષષ્ઠાનિ સંયમ્ય નિત્યમાત્મનિ યોજયેત ॥

ઇન્દ્રિયાણાં વિસર્ગેણ દોષમૃચ્છત્યસંશયમ્ ।
સન્નિયમ્ય નુ તાન્યેવ તતઃ સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ॥

ષણ્ણામાત્મનિ યુક્તાનામૈશ્વર્યં યોઽધિગચ્છતિ ।
ન ચ પાપૈર્ન ચાનર્થૈઃ સંયુજ્યેત વિચક્ષણઃ ॥

અપ્રમત્તઃ સદા રક્ષેદિન્દ્રિયાણિ વિચક્ષણઃ ।
અરક્ષિતેષુ તેષ્વાશુ નરો નરકમેતિ હિ ॥

હૃદિ કામમયશ્ચિત્રો મોહસઞ્ચયસમ્ભવઃ ।
અજ્ઞાનરૂઢમૂલસ્તુ વિવિત્સાપરિષેચનઃ ॥

રોષલોભમહાસ્કન્ધઃ પુરા દુષ્કૃતસારવાન્ ।
આયાસવિટપસ્તીવ્રશોકપુષ્પો ભયાઙ્કુરઃ ॥

નાનાસઙ્કલ્પપત્રાઢ્યઃ પ્રમાદાત્પરિવર્ધિતઃ ।
મહતીભિઃ પિપાસાભિઃ સમન્તાત્પરિવેષ્ટિતઃ ॥

સંરોહત્યકૃતપ્રજ્ઞે પાદપઃ કામસમ્ભવઃ ।
નૈવ રોહતિ તત્વજ્ઞે રૂઢો વા છિદ્યતે પુનઃ ॥

કૃચ્છ્રોપાયેષ્વનિત્યેષુ નિઃસારેષુ ફલેષુ ચ ।
દુઃખાદિષુ દુરન્તેષુ કામયોગેષુ કા રતિઃ ॥

ઇન્દ્રિયેષુ ચ જીર્યત્સુ ચ્છિદ્યમાને તતાઽયુષિ ।
પુરસ્તાચ્ચ સ્થિતે મૃત્યૌ કિં સુખં પશ્યતાસુખે ॥

વ્યાધિભિઃ પીડ્યમાનસ્ય નિત્યં શારીરમાનસૈઃ ।
નરસ્યાકૃતકૃત્યસ્ય કિં સુખં મરણે સતિ ॥

સઞ્ચિન્વાનં તમેવાર્થં કામાનામવિતૃપ્તકમ્ ।
વ્યાઘ્રઃ પશુમિવારણ્યે મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ॥

જન્મમૃત્યુજરાદુઃખૈઃ સતતં સમભિદ્રુતઃ ।
સંસારે પચ્યમાનસ્તુ પાપાન્નોદ્વિજતે જનઃ ॥
ઉમોવાચ ।

કેનોપાયેન મર્ત્યાનાં નિવર્ત્યેતે જરાન્તકૌ ।
યદ્યસ્તિ ભગવન્મહ્યમેતદાચક્ષ્વ માચિરમ્ ॥

તપસા વા સુમહતા કર્મણા વા શ્રુતેન વા ।
રસાયનપ્રયોગૈર્વા કેનાત્યેતિ જરાન્તકૌ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

નૈતદસ્તિ મહાભાગે જરામૃત્યુનિવર્તનમ્ ।
સર્વલોકેષુ જાનીહિ મોક્ષાદન્યત્ર ભામિનિ ॥

ન ધનેન ન રાજ્યેન નોગ્રેણ તપસાઽપિ વા ।
મરણં નાતિતરતે વિના મુક્ત્યા શરીરિણઃ ॥

અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ ।
ન તરન્તિ જરામૃત્યૂ નિર્વાણાધિગમાદ્વિના ॥

ઐસ્વર્યં ધનધાન્યં ચ વિદ્યાલાભસ્તપસ્તથા ।
રસાયનપ્રયોગાદ્વૈ ન તરન્તિ જરાન્તકૌ ॥

દાનયજ્ઞતપઃશીલરસાયનવિદોઽપિ વા ।
સ્વાધ્યાયનિરતા વાઽપિ ન તરન્તિ જરાન્તકૌ ॥

દેવદાનવગન્ધર્વકિન્નરોરગરાક્ષસાન્ ।
સ્વવશે કુરુતે કાલો ન કાલસ્યાસ્ત્યગોચરઃ ॥

ન હ્યહાનિ નિવર્તન્તે ન માસા ન પુનઃ ક્ષપાઃ ।
સ્રેયં પ્રપદ્યતે ધ્યાનમજસ્રં ધ્રુવમવ્યયમ્ ॥

સ્રવન્તિ ન નિવર્તન્તે સ્રોતાંસિ સરિતામિવ ।
આયુરાદાય મર્ત્યાનામહોરાત્રેષુ સન્તતમ્ ॥

જીવિતં સર્વભૂતાનામક્ષયઃ ક્ષપયન્નસૌ ।
આદિત્યો હ્યસ્તમભ્યેતિ પુનઃ પુનરુદેતિ ચ ॥

યસ્યાં રાત્ર્યાં વ્યતીતાયામાયુરલ્પતરં ભવેત્ ।
ગાધોદકે મત્સ્ય ઇવ કિન્નુ તસ્ય કુમારતા ॥

મરણં હિ શરીરસ્ય નિયતં ધ્રુવમેવ ચ ।
તિષ્ઠન્નપિ ક્ષણં સર્વઃ કાલસ્યૈતિ વશં પુનઃ ॥

ન મ્રિયેરન્ન જીર્યેરન્યદિ સ્યુઃ સર્વદેહિનઃ ।
ન ચાનિષ્ટં પ્રવર્તેત શોકો વા પ્રાણિનં ક્વચિત્ ॥

અપ્રમત્તઃ પ્રમત્તેષુ કાલો ભૂતેષુ તિષ્ઠતિ ।
અપ્રમત્તસ્ય કાલસ્ય ક્ષયં પ્રાપ્તો ન મુચ્યતે ॥

શ્વઃકાર્યમદ્ય કુર્વીત પૂર્વાહ્ણે ચાપરાહ્ણિકમ્ ।
કોપિ તદ્વેદ યત્રાસૌ મૃત્યુના નાભિવીક્ષિતઃ ॥

વર્ષાસ્વિદં કરિષ્યામિ ઇદં ગ્રીષ્મવસન્તયોઃ ।
ઇતિ બાલશ્ચિન્તયતિ અન્તરાયં ન બુધ્યતિ ॥

ઇદં મે સ્યાદિદં મે સ્યાદિત્યેવં મનસા નરાઃ ।
અનવાપ્તેષુ કામેષુ હ્રિયન્તે મરણં પ્રતિ ॥

કાલપાશેન બદ્ધાનામહન્યહનિ જીર્યતામ્ ।
કા શ્રદ્ધા પ્રાણિનાં માર્ગે વિષમે ભ્રમતાં સદા ॥

યુવૈવ ધર્મશીલઃ સ્યાદનિમિત્તં હિ જીવિતમ્ ।
ફલાનામિવ પક્વાનાં સદા હિ પતનાદ્ભયમ્ ॥

મર્ત્યસ્ય કિં ધનૈર્દારૈઃ પુત્રૈર્ભોગૈઃ પ્રિયૈરપિ । એકાહ્ના સર્વમુત્સૃજ્ય મૃત્યોસ્તુ વશમન્વિયાત્ ।

જાયામાનાંશ્ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય મ્રિયમાણાંસ્તથૈવ ચ ।
ન સંવેગોસ્તિ ચેત્પુંસઃ કાષ્ઠલોસમો હિ સઃ ॥

વિનાશિનો હ્યધ્રુવજીવિતસ્ય કિં બન્ધુભિર્મિત્રપરિગ્રહૈશ્ચ ।
વિહાય યદ્ગચ્છતિ સર્વમેવં ક્ષણેન ગત્વા ન નિવર્તતે ચ ॥

એવં ચિન્તયતો નિત્યં સર્વાર્થાનામનિત્યતામ્ ।
ઉદ્વેગો જાયતે શીઘ્રં નિર્વાણસ્ય પુરસ્સરઃ ॥

તેનોદ્વેગેન ચાપ્યસ્ય વિમર્શો જાયતે પુનઃ ।
વિમર્શો નામ વૈરાગ્યં સર્વદ્રવ્યેષુ જાયતે ॥

વૈરાગ્યેણ પરાં શાન્તિં લભન્તે માનવાઃ શુભે ।
મોક્ષસ્યોપનિષદ્દિવ્યં વૈરાગ્યમિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

એતત્તે કથિતં દેવિ વૈરાગ્યોત્પાદનં વચઃ ।
એવં સઞ્ચિન્ત્ય સઞ્ચિન્ત્ય મુચ્યન્તે હિ મુમુક્ષવઃ ॥