મહાભારત · અધ્યાય 13.243

દેવદેવ નમસ્તેઽસ્તુ કાલસૂદન શઙ્કર ।
લોકેષુ વિવિધા ધર્માસ્ત્વત્પ્રસાદાન્મયા શ્રુતાઃ ॥

વિશિષ્ટં સર્વધર્મેભ્યઃ શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ ।
શ્રુતુમિચ્છામ્યહં સર્વમત્ર મુહ્યતિ મે મનઃ ॥

કેચિન્મોક્ષં પ્રશંસન્તિ કેચિદ્યજ્ઞફલં દ્વિજાઃ ।
વાનપ્રસ્થં પુનઃ કેચિદ્ગાર્હસ્થ્યં કેચિદાશ્રમમ્ ॥

રાજધર્માશ્રયં કેચિત્કેચિત્સ્વાધ્યાયમેવ ચ ।
બ્રહ્મચર્યાશ્રમં કેચિત્કેચિદ્વાક્સંયમાશ્રયમ્ ॥

માતરં પિતરં કેચિત્સેવમાના દિવં ગતાઃ ।
અહિંસયા પરઃ સ્વર્ગે સત્યેન ચ મહીયતે ॥

આહવેઽભિમુખાઃ કેચિન્નિહતાસ્ત્રિદિવં ગતાઃ ।
કેચિદુઞ્છવૃત્તે સિદ્ધાઃ સ્વર્ગમાર્ગં સમાશ્રિતાઃ ॥

આર્જવેનાપરે યુક્તા મહતાં પૂજતે રતાઃ ।
ઋજવો નાકપૃષ્ઠે તુ શુદ્ધાત્માનઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

એવં બહુવિધૈર્લોકે ધર્મદ્વારૈઃ સુસંવૃતૈઃ ।
મમાપિ મતિરાવિદ્ધા મેઘલેખેવ વાયુના ॥

એતસ્મિન્સંશયસ્થાને સંશયચ્છેદકારિ યત્ ।
વચનં બ્રૂહિ દેવેશ નિશ્ચયજ્ઞાનસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

એવં પૃષ્ટઃ સ્વયા દેવ્યા મહાદેવઃ પિનાકધૃક્ ।
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં સૂક્ષ્મમધ્યાત્મસંશ્રિતમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

ન્યાયતસ્ત્વં મહાભાગે શ્રોતુકામાઽસિ નિશ્ચયમ્ ।
એતદેવ વિશિષ્ટં તે યત્ત્વં પૃચ્છસિ માં પ્રિયે ॥

સર્વત્ર વિહિતો ધર્મઃ સ્વર્ગલોકફલાશ્રિતઃ ।
બહુદ્વારસ્ય ધર્મસ્ય નેહાસ્તિ વિફલાઃ ક્રિયાઃ ॥

યસ્મિન્યસ્મિંશ્ચ વિષયે યોયો યાતિ વિનિશ્ચયમ્ ।
તં તમેવાભિજાનાતિ નાન્યં ધર્મં શુચિસ્મિતે ॥

શૃણુ દેવિ સમાસેન મોક્ષદ્વારસમનુત્તમમ્ ।
એતદ્ધિ સર્વધર્માણાં વિશિષ્ટં શુભમવ્યયમ્ ॥

નાસ્તિ મોક્ષાત્પરં દેવિ મોક્ષ એવ પરા ગતિઃ ।
સુખમાત્યન્તિકં શ્રેષ્ઠમનિવૃત્તં ચ તદ્વિદુઃ ॥

નાત્ર દેવિ જરા મૃત્યુઃ શોકો વા દુઃખમેવ વા ।
અનુત્તમમચિન્ત્યં ચ તદ્દેવિ પરમં સુખમ્ ॥

જ્ઞાનાનામુત્તમં જ્ઞાનં મોક્ષજ્ઞાનં વિદુર્બુધાઃ ।
ઋષિભિર્દેવસઙ્ઘૈશ્ચ પ્રોચ્યતે પરમં પદમ્ ॥

નિત્યમક્ષરમક્ષોભ્યમજેયં શાશ્વતં શિવમ્ ।
વિશન્તિ તત્પદં પ્રાજ્ઞાઃ સ્પૃહણીયં સુરોત્તમૈઃ ॥

દુઃખાદિશ્ચ દુરન્તશ્ચ સંસારોયં પ્રકીર્તિતઃ ।
શોકવ્યાધિજરાદોષૈર્મરણેન ચ સંયુતઃ ॥

યથા જ્યોતિર્ગણા વ્યોમ્નિ વિવર્તન્તે પુનઃપુનઃ ।
તસ્ય મોક્ષસ્ય માર્ગોઽયં શ્રુયતાં શુભલક્ષણે ॥

બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તશ્ચ સંસારો યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
સંસારે પ્રાણિનઃ સર્વે નિવર્તન્તે યથા પુનઃ ॥

તત્ર સંસારચક્રસ્ય મોક્ષો જ્ઞાનેન દૃશ્યતે ।
અધ્યાત્મતત્વવિજ્ઞાનં જ્ઞાનમિત્યભિધીયતે ॥

જ્ઞાનસ્ય ગ્રહણોપાયમાચારં જ્ઞાનિનસ્તથા ।
યથાવત્સમ્પ્રવક્ષ્યામિ તત્ત્વમેકમનાઃ શૃણુ ॥

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાઽપિ ભૂત્વા પૂર્વં ગૃહે સ્થિતઃ ।
આનૃણ્યં સર્વતઃ પ્રાપ્ય તતસ્તાન્સન્ત્યજેદ્ગૃહાન્ ॥

તતઃ સન્ત્યજ્ય ગાર્હસ્થ્યં નિશ્ચિતો વનમાશ્રયેત્ ॥

વને ગુરું સમાજ્ઞાય દીક્ષિતો વિધિપૂર્વકમ્ ।
દીક્ષાં પ્રાપ્ય યથાન્યાયં સ્વવૃત્તં પરિપાલયેત્ ॥

ગૃહ્ણીયાદપ્યુપાધ્યાયાન્મોક્ષજ્ઞાનમનિન્દિતઃ ।
દ્વિવિધં ચ પુનર્મોક્ષં સાઙ્ખ્યયોગમિતિ સ્મૃતિઃ ॥

પઞ્ચવિંશતિવિજ્ઞાનં સાઙ્ખ્યમિત્યભિધીયતે । ઐશ્વર્યં દેવસારૂપ્યં યોગશાસ્ત્રસ્ય નિર્ણયઃ ।
તયોરન્યતરં જ્ઞાનં શૃણુયાચ્છિષ્યતાં ગતઃ ॥

નાકાલો નાપ્યકાષાયી નાપ્યસંવત્સરોષિતઃ । નાસાઙ્ખ્યયોગો નાશ્રાદ્ધં ગુરુણા સ્નેહપૂર્વકમ્ ।
સમઃ શીતોષ્ણહર્ષાદીન્વિષહેત સ વૈ મુનિઃ ॥

અમૃષ્યઃ ક્ષુત્પિપાસાભ્યામુચિતેભ્યો નિવર્તયેત્ ।
ત્યજેત્સઙ્કલ્પજાન્ગ્રન્થીન્સદા ધ્યાનપરો ભવેત્ ॥

કુણ્ડિકાચમસં શિક્યં છત્રં યષ્ટિમુપાનહૌ ।
ચેલમિત્યેવ નૈતેષુ સ્થાપયેત્સામ્યમાત્મનઃ ॥

ગુરોઃ પૂર્વં સમુત્તિષ્ઠેજ્જઘન્યં તસ્ય સંવિશેત્ ।
નૈવાવિજ્ઞાપ્ય ભર્તારમાવશ્યકમપિ વ્રજેત્ ॥

દ્વિરહ્નિ સ્નાનશાટેન સન્ધ્યયોરભિષેચનમ્ ।
એકકાલાશનં ચાસ્ વિહિતં યતિભિઃ પુરા ॥

ભૈક્ષં સર્વત્ર ગૃહ્ણીયાચ્ચિન્તયેત્સતતં નિશિ ।
કારણે ચાપિ સમ્પ્રાપ્તે ન જ્ઞાપ્યેત કદાચન ॥

બ્રહ્મિચર્યં વને વાસં શૌચમિન્દ્રિયસંયમઃ ।
દયા ચ સર્વભૂતેષુ તસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ।
આત્મયુક્તઃ પરાં બુદ્ધિં લભતે પાપનાશિનીમ્ ॥

યદા ભાવં ન કુરુતે સર્વભૂતેષુ પાપકમ્ ।
કર્મણા મનસા વાચા બ્ર્હમ સમ્પદ્યતે તદા ॥

અનિષ્ઠુરોઽનહઙ્કારો નિર્દ્વન્દ્વો વીતમત્સરઃ ।
વીતશોકભયાબાધં પદં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ॥

તુલ્યનિન્દાસ્તુતિર્મૌની સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ।
સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ નિર્વાણમધિગચ્છતિ ॥

એવં યુક્તસમાચારસ્તત્પરોઽધ્યાત્મચિન્તકઃ ।
જ્ઞાનાભ્યાસેન તેનૈવ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥