Mahabharata · Chapter 13.233

bhakṣayantyapare māṃsaṃ varjayantyapare vibho /
tanme vada mahādeva bhakṣyābhakṣyavinirṇayam //
maheśvara uvāca /

māṃsasya bhakṣaṇe doṣo yaścāsyābhakṣaṇe guṇaḥ /
tadahaṃ kīrtayiṣyāmi tannibodha yathātatham //

iṣṭaṃ dattamadhītaṃ ca kratavaśca sadakṣiṇāḥ /
amāṃsabhakṣaṇasyaiva kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm //

ātmārthaṃ yaḥ paraprāṇānhisyātsvāduphalepsayā /
vyālagṛdhrasṛgālaiśca rākṣasaiśca samastu saḥ //

yo vṛthā nityamāṃsāśī sa pumānadhamo bhavet /
tataḥ kaṣṭataraṃ nāsti svayamāhṛtya bhakṣaṇāt //

svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchati /
udvignavāsaṃ labhate yatrayatratropajāyate //

sañchedanaṃ svamāṃsasya yathā sañjanayedrujam /
tathaiva paramāṃse'pi veditavyaṃ vijānatā //

yastu sarvāṇi māṃsāni yāvajjīvaṃ na bhakṣayet /
sa svarge vipulaṃ sthānaṃ labhate nātra saṃśayaḥ //

yattu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapyate paramaṃ tapaḥ /
yaccāpi varjayenmāṃsaṃ samametanna vā samam //

na hi prāṇaiḥ priyatamaṃ loke kiñcana vidyate /
tasmātprāṇidayā kāryā yathātmani tathā pare //

sarve yajñā na tatkuryuḥ sarve devāśca bhāmini /
yo māṃsarasamāsvādya punarmāsaṃ vivarjayet //

ityevaṃ munayaḥ prāhurmāṃsasyābhakṣaṇe guṇāḥ /
evaṃ bahuguṇaṃ devi nṛṇāṃ māṃsavivarjanam //

na śaknuyādyadā'tīya tyaktaṃ māṃsaṃ kathañcana /
puṇyaṃ tanmāsamātraṃ vā varjanīyaṃ viśeṣataḥ //

na śaknuyādapi tathā kaumudīmāsameva ca / janmanakṣatratithiṣu sadā parvasu rātriṣu /
varjanīyaṃ tathā māṃsaṃ paratri hitamicchatā /

aśaktaḥ kāraṇānmartyo bhoktumicchedvidhiṃ śṛṇu /
aneni khādanvidhinā kaluṣeṇa na lipyate //

sūnāyāṃ ca gataprāṇānkrītvā nyāyena bhāmini /
brāhmaṇātithipūjārthaṃ bhoktavyaṃ hitamicchatā //

bhaiṣajyakāraṇādvyādhau khādanpāpairna lipyate /
pitṛśeṣaṃ tathaivāśnanmāṃsaṃ nāśubhamṛcchati //
umovāca /

gurupūjā kathaṃ deva kriyate dharmacāribhiḥ //
maheśvara uvāca /

gurupūjāṃ pravakṣyāmi yathāvattava śobhane /
kṛtajñānāṃ paro dharma iti vedānuśāsanam //

tasmātsvaguravaḥ pūjyāste hi pūrvopakāriṇaḥ /
gurūṇāṃ ca garīyāṃsastrayo lokeṣu pūjitāḥ //

upādhyāyaḥ pitā mātā sampūjyāste viśeṣataḥ / ye piturbhrātaro jyeṣṭhā ye ca tasyānujāstathā /
pituḥ pitā ca sarve te pūjanīyāḥ pitā tathā //

māturyā bhaginī jyeṣṭhā māturyā ca yavīyasī /
mātāmahī ca dhātrī ca sarvāstā mātaraḥ smṛtāḥ //

upādhyāyasya yaḥ putro yaśca tasya bhavedguruḥ /
ṛtvigguruḥ pitā ceti guravaḥ samprakīrtitāḥ //

jyeṣṭho bhrātā narendraśca mātulaḥ śvaḷaśurastathā /
bhayatrātā ca bhartā ca guravaste prakīrtitāḥ //

ityeṣa kathitaḥ sādhvi gurūṇāṃ sarvasaṅgrahaḥ /
anuvṛttiṃ ca pūjāṃ ca teṣāmapi nibodha me //

ārādhyā mātāpitarāvupādhyāyastathaiva ca /
kathañcinnāvamantavyā nareṇa hitamicchatā //

yena prīṇanti pitarastena prītaḥ prajāpatiḥ /
yena prīṇāti cenmātā prītāḥ syurdevamātaraḥ //

ye prīṇātyupādhyāyo brahmā tenābhipūjitaḥ /
aprīteṣu punasteṣu naro narakameti hi //

gurūṇāṃ vairanirbandho na kartavyaḥ kathañcana /
naraḥ svagurumaprītyā manasā'pi na gacchati //

na brūyādvipriyaṃ teṣāmaniṣṭaṃ na pravartayet /
vigṛhya na vadetteṣāṃ samīpe spardhayā kvacit //

yadyadicchanti te kartumasvatantrastadācaret /
vedānuśāsanasamaṃ guruśāsanamiṣyate //

kalahāṃśca vivādāṃśca gurubhiḥ saha varjayet /
kaitavaṃ parihāsāṃśca manyukāmāśrayāḥ kathāḥ //

gurūṇāṃ yo'nahaṃvādī karotyājñāmatandritaḥ /
na tasmātsarvamartyeṣu vidyate puṇyakṛttamaḥ //

asūyāmapavādaṃ ca gurūṇāṃ parivarjayet /
teṣāṃ priyahitānveṣī bhūtvā paricaretsadā //

na tadyajñaphalaṃ kuryāttapo vā'caritaṃ mahat /
yatkuryātpuruṣasyeha gurupūjā sadā kṛtā //

anuvṛttervinā dharmo nāsti sarvāśrameṣvapi /
tasmātkṣamāvṛtaḥ kṣānto guruvṛttiṃ samācaret //

svamarthaṃ svaśarīraṃ ca gurvarthe santyajedbudhaḥ /
vivādaṃ dhanahetorvā mohādvā tairna rocayet //

brahmacaryamahiṃsā ca dānāni vividhāni ca /
gurubhiḥ pratiṣiddhasya sarvametapārthakam //

upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca / ye'bhidruhyurmanasā karmaṇā vā /
teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ tebhyo nānyaḥ pāpakṛdasti loke //
umovāca /

upavāsavidhiṃ tatra tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

śarīramalaśāntyarthamindriyocchoṣaṇāya ca /
ekabhuktopavāsaistu dhārayante vrataṃ narāḥ //

labhante vipulaṃ dharmaṃ tathā'hāraparikṣayāt /
bahūnāmuparodhaṃ tu na kuryādātmakāraṇāt //

jīvopaghātaṃ ca tathā sa jīvandhanya iṣyate / tasmātpuṇyaṃ labhenmartyaḥ svayamāhārakarśanāt /
tadgṛhasthairyathāśakti kartavyamiti niścayaḥ //

upavāsārdite kāye āpadarśaṃ payo jalam /
bhuñjanna pratighātī syādbrāhmṇānanumānya ca //
umovāca /

brahmacaryaṃ kathaṃ deva rakṣitavyaṃ vijānatā //
maheśvara uvāca /

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā //

brahmacaryaṃ paraṃ śaucaṃ brahmacaryaṃ paraṃ tapaḥ /
kevalaṃ brahmacaryeṇi prāpyate paramaṃ padam //

saṅkalpāddarśanāccaiva tadyuktavacanādapi /
saṃsparśādatha saṃyogātpañcadhā rakṣitaṃ vratam //

vratavaddhāritaṃ caiva brahmacaryamakalmaṣam / nityaṃ saṃrakṣitaṃ tasya naiṣṭhikānāṃ vidhiyate /
tadiṣyate gṛhasthānāṃ kālamuddiśya kāraṇam //

janmanakṣatrayogeṣu puṇyavāseṣu parvasu /
devatādharmakāryeṣu brahmacaryavrataṃ caret //

brahmacaryavrataphalaṃ labheddāravratī sadā /
śaucamāyustathā'rogyaṃ labhyate brahmacāribhiḥ //
umovāca /

tīrthacaryāvrataṃ deva kriyate dharmakāṅkṣibhi /
kāni tīrthāni lokeṣu tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

hanta te kathayiṣyāmi tīrthasnānavidhiṃ priye /
pāvanārthaṃ ca śaucārthaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā //

yāstu loke mahānadyastāḥ sarvāstīrthasañjñitāḥ / tāsāṃ prāksrotasaḥ śreṣṭhāḥ saṅgamaśca parasparam /
tāsāṃ sāgarasaṃyogo variṣṭhaśceti vidyate //

tāsāmubhayataḥ kūlaṃ tatratatra manīṣibhiḥ /
devairvā sevitaṃ devi tattīrthaṃ paramaṃ smṛtam //

samudraśca mahātīrthaṃ pāvanaṃ paramaṃ śubham /
tasya kūlagatāstīrthā mahadbhiśca samāplutāḥ //

srotasakāṃ parvatānā ca joṣitānāṃ maharṣibhiḥ /
api kūpaṃ naṭākaṃ vā sevituṃ munibhiḥ priye //

tattu tīrthamiti jñeyaṃ prabhāvāttu tapasvinām /
tadā prabhṛti tīrthatvaṃ lebhe lokahitāya vai //

evaṃ tīrthaṃ bhaveddevi tasya snānavidhiṃ śṛṇu //

janmanā vratabhūyiṣṭho gatvā tīrthāni kāṅkṣayā /
upavāsatrayaṃ kuryādekaṃ vā niyamānvitaḥ //

puṇyamāsevate kāle paurṇamāsyāṃ yathāvidhi /
bahireva śucirbhūtvā tattīrthaṃ manmanā viśet //

trirāplutya jalābhyāse dattvā brāhmaṇadakṣiṇām /
abhyarcya devāyatanaṃ tataḥ prāyādyathāgatam //

etadvidhānaṃ sarveṣāṃ tīrthantīrthamiti priye /
samīpatīrthasnānāttu dūratīrthaṃ supūjitam //

ādiprabhṛtiśuddhasya tīrthasnānaṃ śubhaṃ bhavet /
taporthaṃ pāpanāśārthaṃ śaucārthaṃ tīrthagāhanam //

evaṃ puṇyeṣu tīrtheṣu tīrthasnānaṃ śubhaṃ bhavet /
etannaiyamikaṃ sarvaṃ sukṛtaṃ kathitaṃ tava //