મહાભારત · અધ્યાય 13.233

ભક્ષયન્ત્યપરે માંસં વર્જયન્ત્યપરે વિભો ।
તન્મે વદ મહાદેવ ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિનિર્ણયમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

માંસસ્ય ભક્ષણે દોષો યશ્ચાસ્યાભક્ષણે ગુણઃ ।
તદહં કીર્તયિષ્યામિ તન્નિબોધ યથાતથમ્ ॥

ઇષ્ટં દત્તમધીતં ચ ક્રતવશ્ચ સદક્ષિણાઃ ।
અમાંસભક્ષણસ્યૈવ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ॥

આત્માર્થં યઃ પરપ્રાણાન્હિસ્યાત્સ્વાદુફલેપ્સયા ।
વ્યાલગૃધ્રસૃગાલૈશ્ચ રાક્ષસૈશ્ચ સમસ્તુ સઃ ॥

યો વૃથા નિત્યમાંસાશી સ પુમાનધમો ભવેત્ ।
તતઃ કષ્ટતરં નાસ્તિ સ્વયમાહૃત્ય ભક્ષણાત્ ॥

સ્વમાંસં પરમાંસેન યો વર્ધયિતુમિચ્છતિ ।
ઉદ્વિગ્નવાસં લભતે યત્રયત્રત્રોપજાયતે ॥

સઞ્છેદનં સ્વમાંસસ્ય યથા સઞ્જનયેદ્રુજમ્ ।
તથૈવ પરમાંસેઽપિ વેદિતવ્યં વિજાનતા ॥

યસ્તુ સર્વાણિ માંસાનિ યાવજ્જીવં ન ભક્ષયેત્ ।
સ સ્વર્ગે વિપુલં સ્થાનં લભતે નાત્ર સંશયઃ ॥

યત્તુ વર્ષશતં પૂર્ણં તપ્યતે પરમં તપઃ ।
યચ્ચાપિ વર્જયેન્માંસં સમમેતન્ન વા સમમ્ ॥

ન હિ પ્રાણૈઃ પ્રિયતમં લોકે કિઞ્ચન વિદ્યતે ।
તસ્માત્પ્રાણિદયા કાર્યા યથાત્મનિ તથા પરે ॥

સર્વે યજ્ઞા ન તત્કુર્યુઃ સર્વે દેવાશ્ચ ભામિનિ ।
યો માંસરસમાસ્વાદ્ય પુનર્માસં વિવર્જયેત્ ॥

ઇત્યેવં મુનયઃ પ્રાહુર્માંસસ્યાભક્ષણે ગુણાઃ ।
એવં બહુગુણં દેવિ નૃણાં માંસવિવર્જનમ્ ॥

ન શક્નુયાદ્યદાઽતીય ત્યક્તં માંસં કથઞ્ચન ।
પુણ્યં તન્માસમાત્રં વા વર્જનીયં વિશેષતઃ ॥

ન શક્નુયાદપિ તથા કૌમુદીમાસમેવ ચ । જન્મનક્ષત્રતિથિષુ સદા પર્વસુ રાત્રિષુ ।
વર્જનીયં તથા માંસં પરત્રિ હિતમિચ્છતા ।

અશક્તઃ કારણાન્મર્ત્યો ભોક્તુમિચ્છેદ્વિધિં શૃણુ ।
અનેનિ ખાદન્વિધિના કલુષેણ ન લિપ્યતે ॥

સૂનાયાં ચ ગતપ્રાણાન્ક્રીત્વા ન્યાયેન ભામિનિ ।
બ્રાહ્મણાતિથિપૂજાર્થં ભોક્તવ્યં હિતમિચ્છતા ॥

ભૈષજ્યકારણાદ્વ્યાધૌ ખાદન્પાપૈર્ન લિપ્યતે ।
પિતૃશેષં તથૈવાશ્નન્માંસં નાશુભમૃચ્છતિ ॥
ઉમોવાચ ।

ગુરુપૂજા કથં દેવ ક્રિયતે ધર્મચારિભિઃ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

ગુરુપૂજાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવત્તવ શોભને ।
કૃતજ્ઞાનાં પરો ધર્મ ઇતિ વેદાનુશાસનમ્ ॥

તસ્માત્સ્વગુરવઃ પૂજ્યાસ્તે હિ પૂર્વોપકારિણઃ ।
ગુરૂણાં ચ ગરીયાંસસ્ત્રયો લોકેષુ પૂજિતાઃ ॥

ઉપાધ્યાયઃ પિતા માતા સમ્પૂજ્યાસ્તે વિશેષતઃ । યે પિતુર્ભ્રાતરો જ્યેષ્ઠા યે ચ તસ્યાનુજાસ્તથા ।
પિતુઃ પિતા ચ સર્વે તે પૂજનીયાઃ પિતા તથા ॥

માતુર્યા ભગિની જ્યેષ્ઠા માતુર્યા ચ યવીયસી ।
માતામહી ચ ધાત્રી ચ સર્વાસ્તા માતરઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઉપાધ્યાયસ્ય યઃ પુત્રો યશ્ચ તસ્ય ભવેદ્ગુરુઃ ।
ઋત્વિગ્ગુરુઃ પિતા ચેતિ ગુરવઃ સમ્પ્રકીર્તિતાઃ ॥

જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા નરેન્દ્રશ્ચ માતુલઃ શ્વળશુરસ્તથા ।
ભયત્રાતા ચ ભર્તા ચ ગુરવસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ॥

ઇત્યેષ કથિતઃ સાધ્વિ ગુરૂણાં સર્વસઙ્ગ્રહઃ ।
અનુવૃત્તિં ચ પૂજાં ચ તેષામપિ નિબોધ મે ॥

આરાધ્યા માતાપિતરાવુપાધ્યાયસ્તથૈવ ચ ।
કથઞ્ચિન્નાવમન્તવ્યા નરેણ હિતમિચ્છતા ॥

યેન પ્રીણન્તિ પિતરસ્તેન પ્રીતઃ પ્રજાપતિઃ ।
યેન પ્રીણાતિ ચેન્માતા પ્રીતાઃ સ્યુર્દેવમાતરઃ ॥

યે પ્રીણાત્યુપાધ્યાયો બ્રહ્મા તેનાભિપૂજિતઃ ।
અપ્રીતેષુ પુનસ્તેષુ નરો નરકમેતિ હિ ॥

ગુરૂણાં વૈરનિર્બન્ધો ન કર્તવ્યઃ કથઞ્ચન ।
નરઃ સ્વગુરુમપ્રીત્યા મનસાઽપિ ન ગચ્છતિ ॥

ન બ્રૂયાદ્વિપ્રિયં તેષામનિષ્ટં ન પ્રવર્તયેત્ ।
વિગૃહ્ય ન વદેત્તેષાં સમીપે સ્પર્ધયા ક્વચિત્ ॥

યદ્યદિચ્છન્તિ તે કર્તુમસ્વતન્ત્રસ્તદાચરેત્ ।
વેદાનુશાસનસમં ગુરુશાસનમિષ્યતે ॥

કલહાંશ્ચ વિવાદાંશ્ચ ગુરુભિઃ સહ વર્જયેત્ ।
કૈતવં પરિહાસાંશ્ચ મન્યુકામાશ્રયાઃ કથાઃ ॥

ગુરૂણાં યોઽનહંવાદી કરોત્યાજ્ઞામતન્દ્રિતઃ ।
ન તસ્માત્સર્વમર્ત્યેષુ વિદ્યતે પુણ્યકૃત્તમઃ ॥

અસૂયામપવાદં ચ ગુરૂણાં પરિવર્જયેત્ ।
તેષાં પ્રિયહિતાન્વેષી ભૂત્વા પરિચરેત્સદા ॥

ન તદ્યજ્ઞફલં કુર્યાત્તપો વાઽચરિતં મહત્ ।
યત્કુર્યાત્પુરુષસ્યેહ ગુરુપૂજા સદા કૃતા ॥

અનુવૃત્તેર્વિના ધર્મો નાસ્તિ સર્વાશ્રમેષ્વપિ ।
તસ્માત્ક્ષમાવૃતઃ ક્ષાન્તો ગુરુવૃત્તિં સમાચરેત્ ॥

સ્વમર્થં સ્વશરીરં ચ ગુર્વર્થે સન્ત્યજેદ્બુધઃ ।
વિવાદં ધનહેતોર્વા મોહાદ્વા તૈર્ન રોચયેત્ ॥

બ્રહ્મચર્યમહિંસા ચ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
ગુરુભિઃ પ્રતિષિદ્ધસ્ય સર્વમેતપાર્થકમ્ ॥

ઉપાધ્યાયં પિતરં માતરં ચ । યેઽભિદ્રુહ્યુર્મનસા કર્મણા વા ।
તેષાં પાપં ભ્રૂણહત્યાવિશિષ્ટં તેભ્યો નાન્યઃ પાપકૃદસ્તિ લોકે ॥
ઉમોવાચ ।

ઉપવાસવિધિં તત્ર તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શરીરમલશાન્ત્યર્થમિન્દ્રિયોચ્છોષણાય ચ ।
એકભુક્તોપવાસૈસ્તુ ધારયન્તે વ્રતં નરાઃ ॥

લભન્તે વિપુલં ધર્મં તથાઽહારપરિક્ષયાત્ ।
બહૂનામુપરોધં તુ ન કુર્યાદાત્મકારણાત્ ॥

જીવોપઘાતં ચ તથા સ જીવન્ધન્ય ઇષ્યતે । તસ્માત્પુણ્યં લભેન્મર્ત્યઃ સ્વયમાહારકર્શનાત્ ।
તદ્ગૃહસ્થૈર્યથાશક્તિ કર્તવ્યમિતિ નિશ્ચયઃ ॥

ઉપવાસાર્દિતે કાયે આપદર્શં પયો જલમ્ ।
ભુઞ્જન્ન પ્રતિઘાતી સ્યાદ્બ્રાહ્મ્ણાનનુમાન્ય ચ ॥
ઉમોવાચ ।

બ્રહ્મચર્યં કથં દેવ રક્ષિતવ્યં વિજાનતા ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ દેવિ સમાહિતા ॥

બ્રહ્મચર્યં પરં શૌચં બ્રહ્મચર્યં પરં તપઃ ।
કેવલં બ્રહ્મચર્યેણિ પ્રાપ્યતે પરમં પદમ્ ॥

સઙ્કલ્પાદ્દર્શનાચ્ચૈવ તદ્યુક્તવચનાદપિ ।
સંસ્પર્શાદથ સંયોગાત્પઞ્ચધા રક્ષિતં વ્રતમ્ ॥

વ્રતવદ્ધારિતં ચૈવ બ્રહ્મચર્યમકલ્મષમ્ । નિત્યં સંરક્ષિતં તસ્ય નૈષ્ઠિકાનાં વિધિયતે ।
તદિષ્યતે ગૃહસ્થાનાં કાલમુદ્દિશ્ય કારણમ્ ॥

જન્મનક્ષત્રયોગેષુ પુણ્યવાસેષુ પર્વસુ ।
દેવતાધર્મકાર્યેષુ બ્રહ્મચર્યવ્રતં ચરેત્ ॥

બ્રહ્મચર્યવ્રતફલં લભેદ્દારવ્રતી સદા ।
શૌચમાયુસ્તથાઽરોગ્યં લભ્યતે બ્રહ્મચારિભિઃ ॥
ઉમોવાચ ।

તીર્થચર્યાવ્રતં દેવ ક્રિયતે ધર્મકાઙ્ક્ષિભિ ।
કાનિ તીર્થાનિ લોકેષુ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ તીર્થસ્નાનવિધિં પ્રિયે ।
પાવનાર્થં ચ શૌચાર્થં બ્રહ્મણા નિર્મિતં પુરા ॥

યાસ્તુ લોકે મહાનદ્યસ્તાઃ સર્વાસ્તીર્થસઞ્જ્ઞિતાઃ । તાસાં પ્રાક્સ્રોતસઃ શ્રેષ્ઠાઃ સઙ્ગમશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
તાસાં સાગરસંયોગો વરિષ્ઠશ્ચેતિ વિદ્યતે ॥

તાસામુભયતઃ કૂલં તત્રતત્ર મનીષિભિઃ ।
દેવૈર્વા સેવિતં દેવિ તત્તીર્થં પરમં સ્મૃતમ્ ॥

સમુદ્રશ્ચ મહાતીર્થં પાવનં પરમં શુભમ્ ।
તસ્ય કૂલગતાસ્તીર્થા મહદ્ભિશ્ચ સમાપ્લુતાઃ ॥

સ્રોતસકાં પર્વતાના ચ જોષિતાનાં મહર્ષિભિઃ ।
અપિ કૂપં નટાકં વા સેવિતું મુનિભિઃ પ્રિયે ॥

તત્તુ તીર્થમિતિ જ્ઞેયં પ્રભાવાત્તુ તપસ્વિનામ્ ।
તદા પ્રભૃતિ તીર્થત્વં લેભે લોકહિતાય વૈ ॥

એવં તીર્થં ભવેદ્દેવિ તસ્ય સ્નાનવિધિં શૃણુ ॥

જન્મના વ્રતભૂયિષ્ઠો ગત્વા તીર્થાનિ કાઙ્ક્ષયા ।
ઉપવાસત્રયં કુર્યાદેકં વા નિયમાન્વિતઃ ॥

પુણ્યમાસેવતે કાલે પૌર્ણમાસ્યાં યથાવિધિ ।
બહિરેવ શુચિર્ભૂત્વા તત્તીર્થં મન્મના વિશેત્ ॥

ત્રિરાપ્લુત્ય જલાભ્યાસે દત્ત્વા બ્રાહ્મણદક્ષિણામ્ ।
અભ્યર્ચ્ય દેવાયતનં તતઃ પ્રાયાદ્યથાગતમ્ ॥

એતદ્વિધાનં સર્વેષાં તીર્થન્તીર્થમિતિ પ્રિયે ।
સમીપતીર્થસ્નાનાત્તુ દૂરતીર્થં સુપૂજિતમ્ ॥

આદિપ્રભૃતિશુદ્ધસ્ય તીર્થસ્નાનં શુભં ભવેત્ ।
તપોર્થં પાપનાશાર્થં શૌચાર્થં તીર્થગાહનમ્ ॥

એવં પુણ્યેષુ તીર્થેષુ તીર્થસ્નાનં શુભં ભવેત્ ।
એતન્નૈયમિકં સર્વં સુકૃતં કથિતં તવ ॥