મહાભારત · અધ્યાય 13.229

ભગવન્સર્વલોકેશ ત્રિપુરાર્દન શઙ્કર ।
કીદૃશા યમદણ્ડાસ્તે કીદૃશાઃ પરિચારકાઃ ॥

કથં મૃતાસ્તે ગચ્છન્તિ પ્રાણિનો યમસાદનમ્ । કીદૃશં ભવનં તસ્ય કથં દણ્ડયતિ પ્રજાઃ ।
એતત્સર્વં મહાદેવ શ્રોતુમિચ્છામ્યહં પ્રભો ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શૃણુ કલ્યાણિ તત્સર્વં યત્તે દેવિ મનઃપ્રિયમ્ ।
દક્ષિણસ્યાં દિશિ શુભે યમસ્ય સદનં મહત્ ॥

વિચિત્રં રમણીયં ચ નાનાભાવસમન્વિતમ્ ।
પિતૃભિઃ પ્રેતસઙ્ઘૈશ્ચ યમદૂતૈશ્ચ સન્તતમ્ ॥

પ્રાણિસઙ્ઘૈશ્ચ બહુભિઃ કર્મવશ્યૈશ્ચ પૂરિતમ્ ।
તત્રાસ્તે દણ્ડયન્નિત્યં યમો લોકહિતે રતઃ ॥

માયયા સતતં વેત્તિ પ્રાણિનાં યચ્છુભાશુભમ્ ।
માયયા સંહરંસ્તત્ર પ્રાણિસઙ્ઘાન્યતસ્તતઃ ॥

તસ્ય માયામયાઃ પાશા ન વેદ્યન્તે સુરાસુરૈઃ ।
કો હિ માનુષમાત્રસ્તુ દેવસ્ય ચરિતં મહત્ ॥

એવં સંવસતસ્તસ્ય યમસ્ય પરિચારકાઃ । ગૃહીત્વા સન્નયન્ત્યેવ પ્રાણિનઃ ક્ષીણકર્મણઃ ।
યન કેનાપદેશેન ત્વપદેશસમુદ્ભવાઃ ॥

કર્મણા પ્રાણિનો લોકે ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ ।
યથાર્હં તાન્સમાદાય નયન્તિ યમસાદનમ્ ॥

ધાર્મિકાનુત્તમાન્વિદ્ધિ સ્વર્ગિણસ્તે યથાઽમરાઃ । ત્રિષુ જન્મ લભન્તે યે કર્મણા મધ્યમાઃ સ્મૃતાઃ ।
તિર્યઙનરકગન્તારો હ્યધમાસ્તે નરાધમાઃ ॥

પન્થાનસ્ત્રિવિધા દૃષ્ટાઃ સર્વેષાં ગતજીવિનામ્ ।
રમણીયં નિરાબાધં દુર્દર્શમિતિ નામતઃ ॥

રમણીયં તુ યન્માર્ગં પતાકાધ્વજસઙ્કુલમ્ ।
ધૂપિતં સિક્તસમ્મૃષ્ટં પુષ્પમાલાભિસઙ્કુલમ્ ॥

મનોહરં સુખસ્પર્શં ગચ્છતામેવ તદ્ભવેત્ ।
નિરાબાધં યથાલોકં સુપ્રશસ્તં કૃતં ભવેત્ ॥

તૃતીયં યત્તુ દુર્દર્શં દુર્ગન્ધિ તમસા વૃતમ્ । પરુષં શર્કરાકીર્ણં શ્વદંષ્ટ્રાબહુલં ભૃશમ્ ।
કિમિકીટસમાકીર્ણં ભજતામતિદુર્ગમમ્ ॥

માર્ગૈરેવં ત્રિભિર્નિત્યમુત્તમાધમમધ્યમાન્ ।
સન્નયન્તિ યથા કાલે તન્મે શૃણુ શુચિસ્મિતે ॥

ઉત્તમાનન્તકાલે તુ યમદૂતાઃ સુસંવૃતાઃ ।
નયન્તિ સુખમાદાય રમણીયપથેન વૈ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવંસ્તત્ર ચાત્માનં ત્યક્તદેહં નિરાશ્રયમ્ ।
અદૃશ્યં કથમાદાય સન્નયન્તિ યમાન્તિકમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શૃણુ ભામિનિ તત્સ્રવં ત્રિવિધં દેહકારણમ્ ।
કર્મવશ્યં ભોગવશ્યં દુઃખવશ્યમિતિ પ્રિયે ॥

માનુષં કર્મવશ્યં સ્યાદ્દ્વિતીયં ભોગસાધનમ્ । તૃતીયં યાતનાવશ્યં શરીરં માયયા કૃતમ્ ।
યમલોકે ન ચાન્યત્ર દૃશ્યતે યાતનાયુતમ્ ॥

શરીરૈર્યાતનાવશ્યૈર્જીવાનામુચ્ય ભામિનિ ।
નયન્તિ યામિકાસ્તત્ર પ્રાણિનો માયયા મૃતાન્ ॥

મધ્યમાન્યોધવેષેણ મધ્યમેન પથા તથા ॥

ચણ્ડાલવેષાસ્ત્વધમાન્ગૃહીત્વા ભર્ત્સતર્જનૈઃ ।
આકર્ષન્તસ્તથા પાશૈર્દુર્દર્શેન નયન્તિ તાન્ ॥

ત્રિવિધાનેવમાદાય નયન્તિ યમસાદનમ્ ।
ધર્માસનગતં દક્ષં ભ્રાજમાનં સ્વતેજસા ॥

લોકપાલં સહાધ્યક્ષં તથૈવ પરિષદ્ગતમ્ । દર્શયન્તિ મહાભાગે યામિકાસ્તં નિવેદ્ય તે ॥ પૂજયન્દણ્ડયન્કાંશ્ચિત્તેષાં શૃણ્વઞ્શુભાશુભમ્ ।
વ્યાહૃતો બહુસાહસ્રૈસ્તત્રાસ્તે સતતં યમઃ ॥

ગતાનાં તુ યમસ્તેષામુત્તમાનભિપૂજયા । અભિસઙ્ગૃહ્ય વિધિવત્પૃષ્ટ્વા સ્વાગતકૌશલમ્ ।
પ્રસ્તુત્ય તત્કૃતં તેષાં લોકં સન્દિશતે યમઃ ॥

યમેનૈવમનુજ્ઞાતા યાન્તિ પશ્ચાત્ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

મધ્યમાનાં યમસ્તેષાં શ્રુત્વા કર્મ યથાતથમ્ ।
જાયન્તાં માનુષેષ્વેવ ઇતિ સન્દિશતે ચ તાન્ ॥

અધમાન્પાશસંયુક્તાન્યમો નાવેક્ષતે ગતાન્ । યમસ્ય પુરુષા ઘોરાશ્ચણ્ડાલસમદર્શનાઃ ।
યાતનાઃ પ્રાપયન્ત્યેતાઁલ્લોકપાલસ્ય શાસનાત્ ॥

ભિન્દન્તશ્ચ તુદન્તશ્ચ પ્રકર્ષન્તો યતસ્તતઃ ।
ક્રોશન્તઃ પાતયન્ત્યેતાન્મિથો ગર્તેષ્વવાઙ્મુખાન્ ॥

સંયામિન્યઃ શિલાસ્તેષાં પતન્તિ શિરસિ પ્રિયે ।
અયોમુખાઃ કઙ્કવલા ભક્ષયન્તિ સુદારુણાઃ ॥

અસિપત્રવને ઘોરે ચારયન્તિ તથા પરાન્ ।
તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાસ્તથા શ્વાનઃ કાંશ્ચિત્તત્ર હ્યદન્તિ વૈ ॥

તત્ર વૈતરણી નામ નદી ગ્રાહસમાકુલા । દુષ્પ્રવેશા ચ ઘોરા ચ મૂત્રશોણિતવાહિની ।
તસ્યાં સમ્મજ્જયન્ત્યેતે તૃષિતાન્પાયયન્તિ તાન્ ॥

આરોપયન્તિ વૈ કાંશ્ચિત્તત્ર કણ્ટકશલ્મલીમ્ ।
યન્ત્રચક્રેષુ તિલવત્પીડ્યન્તે તત્ર કેચન ॥

અઙ્ગરેષુ ચ દહ્યન્તે તથા દુષ્કૃતકારિણઃ ।
કુમ્ભીપાકેષુ પચ્યન્તે પચ્યન્તે સિકતાસુ વૈ ॥

પાટ્યન્તે તરુવચ્છસ્ત્રૈઃ પાપિનઃ ક્રકચાદિભિઃ ।
ભિદ્યન્તે ભાગશઃ શૂલૈસ્તુદ્યન્તે સૂક્ષ્મસૂચિભિઃ ॥

એવં ત્વયા કૃતં દોષં તદર્થં દણ્ડનં ત્વિતિ ।
વાચૈવ ઘોષયન્તિ સ્મ દણ્ડમાનાઃ સમન્તતઃ ॥

એવં તે યાતનાં પ્રાપ્ય શરીરૈર્યાતનાશયૈઃ ।
પ્રસહન્તશ્ચ તદ્દુઃખં સ્મરન્તઃ સ્વાપરાધજમ્ ॥

ક્રોશન્તશ્ચ રુદ્રન્તશ્ચ ન મુચ્યન્તે કથઞ્ચન ।
સ્મરન્તસ્તત્ર તપ્યન્તે પાપમાત્મકૃતં ભૃશમ્ ॥

એવં બહુવિધા દણ્ડા ભુજ્યન્તે પાપકારિભિઃ ।
યાતનાભિશ્ચ પચ્યન્તે નરકેષુ પુનઃ પુનઃ ॥

અપરે યાતનાં ભુક્ત્વા મુચ્યન્તે તત્ર કિલ્બિષાત્ । પાપદોષક્ષયકરા યાતનાઃ સંસ્મૃતા નૃણામ્ ।
બહુતપ્તં યથા લોહમમલં તત્તથા ભવેત્ ॥