મહાભારત · અધ્યાય 13.227

ભગવન્દેવદેવેશ કર્મણૈવ શુભાશુભમ્ ।
યથાયોગં ફલં જન્તુઃ પ્રાપ્નોતીતિ વિનિશ્ચયઃ ॥

પરેષાં વિપ્રિયં કુર્વન્યથા સમ્પ્રાપ્નુયાચ્છુભમ્ ।
યદ્યેતદસ્મિંશ્ચેદ્દેહે તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદપ્યસ્તિ મહાભાગે અભિસન્ધિબલાન્નૃણમ્ ।
હિતાર્થં દુઃખમન્યેષાં કૃત્વા સુખમવાપ્નુયાત્ ॥

દણ્ડયન્ભર્ત્સયન્રાજા જનાન્પુણ્યમવાપ્નુયાત્ । ગુરુઃ સન્તર્જયઞ્શિષ્યાન્ભર્તા ભૃત્યજનાન્સ્વકાન્ ।
ઉન્માર્ગપ્રતિપન્નાંશ્ચ શાસ્તા ધર્મફલં લભેત્ ॥

ચિકિત્સકશ્ચ દુઃખાનિ જનયન્હિતમાપ્નુયાત્ । યજ્ઞાર્થં પશુહિંસાં ચ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે ।
એવમન્યે સુમનસો હિંસકાઃ સ્વર્ગમાપ્નુયુઃ ॥

એકસ્મિન્નિહતે ભદ્રે બહવઃ સુખમાપ્નુયુઃ ।
તસ્મિન્હતે ભવેદ્ધર્મઃ કુત એવ તુ પાતકમ્ ॥

અહિંસતેતિ હત્વા તુ શુદ્ધે કર્મણિ ગૌરવાત્ । અભિસન્ધેરજિહ્મત્વાચ્છુદ્ધે ધર્મસ્ય ગૌરવાત્ ।
એતત્કૃત્વા તુ પાપેભ્યો ન દોષં પ્રાપ્નુયુઃ ક્વચિત્ ॥
ઉમોવાચ ।

ચતુર્વિધાનાં જન્તૂનાં કથં જ્ઞાનમિહ સ્મૃતમ્ ।
કૃત્રિમં તત્સ્વભાવં વા તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ જગદ્દ્વિવિધમુચ્યતે ।
ચતસ્રો યોનયસ્તત્ર પ્રજાનાં ક્રમશો યથા ॥

તેષામુદ્ભિદજા વૃક્ષા લતાવલ્લ્યશ્ચ વીરુધઃ ।
દંશયૂકાદયશ્ચાન્યે સ્વેદજાઃ ક્રિમિજાતયઃ ॥

પક્ષિણશ્છિદ્કર્ણાશ્ચ પ્રાણિનસ્ત્વણ્ડજા મતાઃ ।
મૃગવ્યાલમનુષ્યાંશ્ચ વિદ્ધિ તેષાં જરાયુજાન્ ॥

એવં ચતુર્વિધાં જાતિમાત્મા સંસૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

સ્પર્શેનૈકેન્દ્રિયેણાત્મા તિષ્ઠત્યુદ્ભિદજેષુ વૈ ।
શરીરસ્પર્શરૂપાભ્યાં સ્વેદજેષ્વપિ તિષ્ઠતિ ॥

પઞ્ચભિશ્ચેન્દ્રિયદ્વારૈર્જીવન્ત્યણ્ડજરાયુજાઃ ॥

તથા ભૂમ્યમ્બુસંયોગાદ્ભવન્ત્યુદ્ભિદજાઃ પ્રિયે । શીકતોષ્ણયોસ્તુ સંયોગાજ્જાયન્તે સ્વેદજાઃ પ્રિયે ।
અણ્ડજાશ્ચાપિ જાયન્તે સંયોગાત્ક્લેદબીજયોઃ ॥

શુક્લશોણિતસંયોગાત્સમ્ભવન્તિ જરાયુજાઃ ।
જરાયુજાનાં સર્વેષાં માનુષં પદમુત્તમમ્ ॥

અતઃપરં તમોત્પત્તિં શૃણુ દેવિ સમાહિતા ।
દ્વિવિધં હિ તમો લોકે શાર્વરં દેહજં તથા ॥

જોતિર્ભિશ્ચ તમો લોકે નાશં ગચ્છતિ શાર્વરમ્ ।
દેહજં તુ તમો લોકે તૈઃ સમસ્તૈર્ન શામ્યતે ॥

તમસસ્તસ્ય નાશાર્થં નોપાયમધિજગ્મિવાન્ ।
તપશ્ચચાર વલિપુલં લોકકર્તા પિતામહઃ ॥

ચરતસ્તુ સમુદ્ભૂતા વેદાઃ સાઙ્ગાઃ સહોત્તરાઃ । તાઁલ્લબ્ધ્વા મુમુદે બ્રહ્મા લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
દેહજં તુ તમો ઘોરમભૂત્તૈરેવ નાશિતમ્ ॥

કાર્યાકાર્યમિદં ચેતિ વાચ્યાવાચ્યમિદં ત્વિતિ । યદિ ચેન્ન ભવેલ્લોકે શ્રુતં ચારિત્રદૈશિકમ્ ।
પસુભિર્નિર્વિશેષં તુ ચેષ્ટન્તે માનુષા અપિ ॥

યજ્ઞાદીનાં સમારમ્ભઃ શ્રુતેનૈવ વિધીયતે ।
યજ્ઞસ્ય ફલયોગેન દેવલોકઃ સમૃદ્ધ્યતે ॥

પ્રીતિયુક્તાઃ પુનર્દેવા માનુષાણાં ભવન્ત્યુત ।
એવં નિત્યં પ્રવર્ધેતે રોદસી ચ પરસ્પરમ્ ॥

લોકસન્ધારણં તસ્માચ્છ્રુતમિત્યવધારય ।
જ્ઞાનાદ્વિશિષ્ટં જન્તૂનાં નાસ્તિ લોકત્રયેઽપિ ચ ॥

સહજં તત્પ્રધાનં સ્યાદપરં કૃત્રિમં સ્મૃતમ્ ।
ઉભયં યત્ર સમ્પન્નં ભવેત્તત્ર તુ શોભનમ્ ॥

સમ્પ્રગૃહ્ય શ્રુતં સર્વં કૃતકૃત્યો ભવત્યુત ।
ઉપર્યુપરિ મર્ત્યાનાં દેવવત્સમ્પ્રકાશતે ॥

કામં ક્રોધં ભયં દર્પમજ્ઞાનં ચૈવ બુદ્ધિજમ્ ।
તચ્છ્રુતં નુદતિ ક્ષિપ્રં યથા વાયુર્બલાહકાન્ ॥

અલ્પમાત્રં કૃતો ધર્મો ભવેજ્ઝાનવતાં મહાન્ ।
મહાનપિ કૃતો ધર્મો હ્યજ્ઞાનાન્નિષ્ફલો ભવેત્ ॥

પરાવરઝો ભૂતાનાં જ્ઞાનવાંસ્તત્વવિદ્ભવેત્ ।
એવં શ્રુતફલં સર્વં કથિતં તે શુભક્ષણે ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિજ્જાતિસ્મરણસંયુતાઃ । કિમર્થમભિજાયન્તે જાનન્તઃ પૌર્વદૈહિકમ્ ।
એતન્મે તત્વતો દેવ માનુષેષુ વદસ્વ ભો ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ તત્વં સમાહિતા ॥

યે મૃતાઃ સહસા મર્ત્યા જાયન્તે સહસા પુનઃ ।
તેષાં પૌરાણિકો બોધઃ કઞ્ચિત્કાલં હિ તિષ્ઠતિ ॥

તસ્માજ્જાતિસ્મરા લોકે જાયન્તે બોધસંયુતાઃ । તેષાં વિવર્ધતાં સઞ્જ્ઞા સ્વપ્નવત્સા પ્રણશ્યતિ ।
પરલોકસ્ય ચાસ્તિત્વે મૂઢાનાં કારણં ચ તત્ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિન્મૃતા ભૂત્વાઽપિ સમ્પ્રતિ ।
નિવર્તમાના દૃશ્યન્તે દેહેષ્વેવ પુનર્નરાઃ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ કારણં શૃણુ શોભને ॥

પ્રાણૈર્વિયુજ્યમાનાનાં બહુત્વાત્પ્રાણિનાં વધે ।
તથૈવ નામસામાન્યાદ્યમદૂતા નૃણાં પ્રતિ ॥

વહન્તિ તે ક્વચિન્મોહાદન્યં મર્ત્યં તુ યામિકાઃ ।
નિર્વિકારં હિ તત્સર્વં યમો વેદ કૃતાકૃતમ્ ॥

તસ્માત્સંયમનીં પ્રાપ્ય યમેનૈકેન મોક્ષિતાઃ । પુનરેવ નિવર્તન્તે શેષં ભોક્તું સ્વકર્મણઃ ।
સ્વકર્મણ્યસમાપ્તે તુ નિવર્તન્તે હિ માનવાઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્સુપ્તમાત્રેણ પ્રાણિનાં સ્વપ્નદર્શનમ્ ।
કિં તત્સ્વભાવમન્યદ્વા તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

સુપ્તાનાં તુ મનશ્ચેષ્ટા સ્વપ્ન ઇત્યભિધીયતે ।
અનાગતમતિક્રાન્તં પશ્યતે સઞ્ચરન્મનઃ ॥

નિમિત્તં ચ ભવેત્તસ્માત્પ્રાણિનાં સ્વપ્નદર્શનમ્ ।
એતત્તે કથિતં દેવિ ભૂયઃ શ્રોતુ કિમિચ્છસિ ॥