Mahabharata · Chapter 13.223

bhagavanmānuṣeṣveva mānuṣāḥ samadarśanāḥ /
caṇḍālā iva dṛśyante sparśamātravidūṣitāiḥ //

nīcakarmaratā deva sarveṣāṃ malahārakāḥ / durgatāḥ kleśabhūyiṣṭhā virūpā duṣṭacetasaḥ /
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

tadahaṃ te pravakṣyāmi tadekāgramanāḥ śṛṇu //

ye purā manujā devi atimānayutā bhṛśam /
ātmasambhāvanāyuktāḥ stabdhā darpasamanvitāḥ //

praṇāmaṃ tu na kurvanti gurūṇāmapi pāmarāḥ /
ye svadharmārpaṇaṃ kāryamatimānānna kurvate //

parānsannāmayantyeva ājñayātmani ye balāt / ṛddhiyogātparānnityamavamanyanti mānavān /
pānapāḥ sarvabhakṣāśca paruṣāḥ kaṭukā narāḥ //

evaṃyuktasamācārāka daṇḍitā yamaśāsanaiḥ /
kathañcitprāpya mānuṣyaṃ caṇḍālāḥ sambhavanti te //

nīcakarmaratāścaiva sarveṣāṃ malahārakāḥ /
pareṣāṃ vandanaparāste bhavantyeva māninaḥ //

virūpāḥ pāpayonisthāḥ sparśanādivivarjitāḥ / kuvṛttimupajīvanti bhutvā te rajakādayaḥ /
purā'timānadoṣāttu bhuñjate svakṛtaṃ phalam //

tānapyavastākṛpaṇāṃścaṇḍālānapi buddhimān / na ca nindennāpi kupyedbhuñjate svakṛtaṃ phalam /
caṇḍālā api tāṃ jātiṃ śocantaḥ śuddhimāpnuyuḥ //
umovāca /

bhagavanmānuṣāḥ kecidāśāpāśaśatairvṛtāḥ /
pareṣāṃ dvāri tiṣṭhanti pratiṣiddhāḥ praveśane //

draṣṭuṃ jñāpayituṃ caiva na labhante ca yatnataḥ /
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

ye purā mānuṣā devi aiśvaryasthānasaṃyutāḥ /
saṃvādaṃ tu na kurvanti parairaiśvaryamohitāḥ //

dvārāṇi na dadatyeva lobhamohādibhirvṛtāḥ /
avasthāmohasaṃyuktāḥ svārthamātraparāyaṇāḥ //

sarvabhogayutā vā'pi sarveṣāṃ niṣphalā bhṛśam /
api śaktā na kuryuste parānugrahakāraṇāt //

nirdayāścaiva nirdvārā bhogaiśvaryagatiṃ prati /
evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane //

yadi cenmānuṣaṃ janma labheraṃste tathāvidhāḥ /
durgatā duravasthāśca karmavyākṣepasaṃyutāḥ //

abhidhāvanti te sarve tamarthamabhivedinaḥ /
rājñāṃ vā rājamātrāṇāṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ //

karma vijñāpituṃ draṣṭuṃ na labhante kathañcana /
praveṣṭumapi te dvāraṃ bahistiṣṭhanti kāṅkṣayā //
umovāca /

bhagavanmānuṣāḥ kecinmanuṣyeṣu bahuṣvapi /
sahasā naṣṭasarvasvā bhraṣṭakośaparigrahāḥ //

dṛśyante mānuṣāḥ kecidrājacorodakādibhiḥ /
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

ye purā mānuṣā devi āsuraṃ bhāvamāśritāḥ /
pareṣāṃ vṛttināśaṃ tu kurvate dveṣalobhataḥ //

utkocanaparāścaiva piśunāśca tathāvidhāḥ /
paradravyaharā ghorāścauryādvā'nyena karmaṇā //

nirdayā niranukrośāḥ pareṣāṃ vṛttināśakāḥ /
nāstikā'nṛtabhūyiṣṭhāḥ paradravyāpahāriṇaḥ //

evaṃyuktasamācārā daṇḍitā yamaśāsanaiḥ /
nirayasthāściraṃ kālaṃ tatra duḥkhasamanvitāḥ //

yadi cenmānuṣaṃ janma labheraṃste tathāvidhāḥ /
tatrasthāḥ prāpnuvantyeva sahasā dravyavāśanam //

kaṣṭaṃ tatprāpnuvantyeva kāraṇākāraṇādapi /
nāśaṃ vināśaṃ dravyāṇāmupaghātaṃ ca sarvaśaḥ //
umovāca /

bhagavanmānuṣāḥ kecidbāndhavaiḥ sahasā pṛthak /
kāraṇādeva sahasā sarveṣāṃ prāṇanāśanam //

śastreṇa vā'nyathā vā'pi prāpnuvanti vadhaṃ narāḥ /
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

ye purā manujā devi ghorakarmaratānṛtāḥ /
āsurāḥ prāyaśo mūrkhāḥ prāṇihiṃsāpriyā bhṛśaṃ //

nirdayāḥ prāṇihiṃsāyāṃ tathā prāṇivighātakāḥ / viśvastaghātakāścaiva tathā suptavighātakāḥ /
prāyaśo'nṛtabhūyiṣṭhā nāstikā māṃsabhojanāḥ //

evaṃyuktasamācārāḥ kāladharmaṃ gatāḥ punaḥ /
daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāściraṃ priye //

tiryagyoniṃ punaḥ prāpya tatra duḥkhaparikṣayāt / yadi cenmānupaṃ janma labheraṃste tathāvidhāḥ /
tatra te prāpnuvantyeva vadhabandhānyathā tathā //

āḍhyā vā durgatā vā'pi bhuñjate svakṛtaṃ phalam /
suptā mattāśca viśvastāstathā te prāpnuvantyuta //

prāṇavādhakṛtaṃ duḥkhaṃ bāndhavaiḥ sahasā pṛthak /
putradāravināśaṃ vā śastreṇānyena vā vadham //
umovāca /

bhagavanmānuṣāḥ kecidrājanītiviśāra daiḥ / daṇḍyante mānuṣe loke mānuṣāḥ sarvatobhayāḥ /
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

ye purā manujā devi mānuṣāṃścetarāṇi vā / kliṣṭaghātena nighnanti prāṇānprāṇiṣu nirdayāḥ /
āsura ghorakarmāṇaḥ krūradaṇḍavadhapriyāḥ //

ye daṇḍayantyadaṇḍyāṃśca rājānaḥ kopamohitāḥ /
hiṃsāhaṅkāraparuṣā māṃsādā nāstikāśubhāḥ //

kecitstrīpuruṣaghnāśca gurughnāśca tathā priye /
evaṃyuktasamācārā prāṇidharmaṃ gatāḥ punaḥ //

daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāściraṃ priye /
pūrvajanmakṛtaṃ karma bhuñjate tadiha prajāḥ //

ihaiva yatkarma kṛtaṃ tatparatra phalatyuta /
eṣā vyavasthitirdevi mānuṣeṣveva dṛśyate //

na carṣīṇāṃ na devānāmamṛtatvāttapobalāt /
tairekena śarīreṇa bhujyate karmaṇaḥ phalam //

na tathā mānuṣāṇāṃ syādantardhāya bhaveddhi tat //
umovāca /

kimarthaṃ mānuṣā loke daṇḍyante pṛthivīśvaraiḥ /
kṛtāparādhamuddiśya hantā hartā'yamityuta //

putrārthī putrakāmeṣṭyā ihaiva labhate sutān /
taireva hi śarīreṇa bhuñjante karmaṇāṃ phalam //

dṛśyante mānuṣe loke tadbhavānnānumanyate /
etanme saṃśayasthānaṃ tanme tvaṃ chettumarhasi //
maheśvara uvāca /

sthāne saṃśayitaṃ devi tattvaṃ śṛṇu samāhitā /
karma karmaphalaṃ ceti yugapadbhuvi neṣyate //

ye tvayā'bhihitā devi hantā hartā'yamityapi /
teṣāṃ tatpūrvakaṃ karma daṇḍyate yatra rājabhiḥ //

devi karma kṛtaṃ caiṣāṃ heturbhavati śāsane /
aparādhāpareśena rājā daṇḍayati prajāḥ //

iha loke vyavasthārthaṃ rājabhirdaṇḍanaṃ smṛtam /
udvejanārthaṃ śeṣāṇāmaparādhaṃ tamuddiśan //

purākṛtaphalaṃ daṇḍo daṇḍyamānasya taddhruvam /
prāgeva ca mayā proktaṃ tatra niḥsaṃśayā bhava //
umovāca /

bhagavanbhuvi martyānāṃ daṇḍitānāṃ nareśvaraiḥ / daṇḍenaiva tu teneha pāpanāśo bhavenna vā /

etanmayā saṃśayitaṃ tadbhavāṃśchettumarhati //
maheśvara uvāca /
sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tatvaṃ samāhitā //

ye nṛpairdaṇḍitā bhūmāvaparādhāpadeśataḥ /
yamaloke na daṇḍyante tatra te yamadaṇḍanaiḥ //

adaṇḍitā vā ye mithyā mithyā vā daṇḍitā bhuvi / tānyamo daṇḍayatyeva sa hi veda kṛtākṛtam /
nātikramedyamaṃ kaścitkarma kṛtveha mānuṣaḥ //

rājā yamaśca kurvāte daṇḍamātraṃ tu śobhane / ubhābhyāṃ yamarājabhyāṃ daṇḍito'daṇḍitopi vā /
paścātkarmaphalaṃ bhuṅkte narake mānuṣeṣu vā //

nāsti karmaphalacchettā kaścillokatraye'pi ca /
iti te kathitaṃ sarvaṃ nirviśaṅkā bhava priye //
umovāca /

kimarthaṃ duṣkṛtaṃ kṛtvā mānuṣā bhuvi nityaśaḥ /
punastatkarmanāśāya prāyaścittāni kurvate //

sarvapāpaharaṃ ceti hayamedhaṃ vadanti ca / prāyaścittāni cānyāni pāpanāśāya kurvate /
tasmānmayā saṃśayitaṃ tvaṃ tacchettumihārhasi //
maheśvara uvāca /

sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tatvaṃ samāhitā /
saṃśayo hi mahāneva pūrveṣāṃ ca manīṣiṇām //

dvidhā tu kriyate pāpaṃ sadbhiścāsadbhireva ca /
abhisandhāya vā nityamanyathā vā yadṛcchayā //

kevalaṃ cābhisandhāya saṃrambhācca karoti yat /
karmaṇastasya nāśastu na kathañcana vidyate //

abhisandhikṛtasyaiva naiva nāśosti karmaṇaḥ /
aśvamedhasahasraiśca prāyaścittaśatairapi //

anyathā yatkṛtaṃ pāpaṃ pramādādvā yadṛcchayā /
prāyaścittāśvamedhābyāṃ śreyasā tatpraṇaśyati //

lokasaṃvyavahārārthaṃ prāyaścittādiriṣyate /
viddhyevaṃ pāpake kārye nirviśaṅkā bhava priye //

iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi //
umovāca /

bhagavandevadeveśa mānuṣāścetarā api / mriyante mānuṣā loke kāraṇākāraṇādapi /
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

ye purā manujā devi kāraṇākāraṇādapi /
yathā'subhirviyujyante prāṇinaḥ prāṇinirdaryaḥ //

tathaiva te prāpnuvanti yathaivātmakṛtaṃ phalam /
viṣadāstu viṣeṇaiva śastraiḥ śastreṇa ghātakāḥ //

evameva yathā loke mānuṣānghnanti mānuṣāḥ / kāraṇenaiva tenātha tatā svaprāṇanāśanam /
prāpnuvanti punardevi nāsti tatra vicāraṇā //

iti te kathitaṃ sarvaṃ karmapākaphalaṃ priye /
bhūyastava samāsena kathayiṣyāmi tacchṛṇu //

satyapramāṇakaraṇānnityamavyabhicāri ca /
yaiḥ purā manujairdevi yasminkāle yathā kṛtam //

yenaiva kāraṇenāpi karma yattu śubhāśubham /
tasmankāle tathā devi kāraṇenaiva tena tu //

prāpnuvanti narāḥ pretya niḥsandehaṃ śubhāśubham /
iti satyaṃ prajānīhi loke tatra vidhiṃ prati //

karmakartā naro bhoktā sa nāsti divi vā bhuvi /
na śakyaṃ karma cābhoktuṃ sadevāsuramānuṣaiḥ //

karmaṇā grathito loka ādiprabhṛti vartate /
etaduddeśataḥ proktaṃ karmapākaphalaṃ prati //

yadanyacca mayā noktaṃ yasmiṃste karmasaṅgrahe / buddhitarkeṇa tatsarvaṃ tathā veditumarhasi /
kathitaṃ śrotukāmāyā bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi //