મહાભારત · અધ્યાય 13.223

ભગવન્માનુષેષ્વેવ માનુષાઃ સમદર્શનાઃ ।
ચણ્ડાલા ઇવ દૃશ્યન્તે સ્પર્શમાત્રવિદૂષિતાઇઃ ॥

નીચકર્મરતા દેવ સર્વેષાં મલહારકાઃ । દુર્ગતાઃ ક્લેશભૂયિષ્ઠા વિરૂપા દુષ્ટચેતસઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ તદેકાગ્રમનાઃ શૃણુ ॥

યે પુરા મનુજા દેવિ અતિમાનયુતા ભૃશમ્ ।
આત્મસમ્ભાવનાયુક્તાઃ સ્તબ્ધા દર્પસમન્વિતાઃ ॥

પ્રણામં તુ ન કુર્વન્તિ ગુરૂણામપિ પામરાઃ ।
યે સ્વધર્માર્પણં કાર્યમતિમાનાન્ન કુર્વતે ॥

પરાન્સન્નામયન્ત્યેવ આજ્ઞયાત્મનિ યે બલાત્ । ઋદ્ધિયોગાત્પરાન્નિત્યમવમન્યન્તિ માનવાન્ ।
પાનપાઃ સર્વભક્ષાશ્ચ પરુષાઃ કટુકા નરાઃ ॥

એવંયુક્તસમાચારાક દણ્ડિતા યમશાસનૈઃ ।
કથઞ્ચિત્પ્રાપ્ય માનુષ્યં ચણ્ડાલાઃ સમ્ભવન્તિ તે ॥

નીચકર્મરતાશ્ચૈવ સર્વેષાં મલહારકાઃ ।
પરેષાં વન્દનપરાસ્તે ભવન્ત્યેવ માનિનઃ ॥

વિરૂપાઃ પાપયોનિસ્થાઃ સ્પર્શનાદિવિવર્જિતાઃ । કુવૃત્તિમુપજીવન્તિ ભુત્વા તે રજકાદયઃ ।
પુરાઽતિમાનદોષાત્તુ ભુઞ્જતે સ્વકૃતં ફલમ્ ॥

તાનપ્યવસ્તાકૃપણાંશ્ચણ્ડાલાનપિ બુદ્ધિમાન્ । ન ચ નિન્દેન્નાપિ કુપ્યેદ્ભુઞ્જતે સ્વકૃતં ફલમ્ ।
ચણ્ડાલા અપિ તાં જાતિં શોચન્તઃ શુદ્ધિમાપ્નુયુઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિદાશાપાશશતૈર્વૃતાઃ ।
પરેષાં દ્વારિ તિષ્ઠન્તિ પ્રતિષિદ્ધાઃ પ્રવેશને ॥

દ્રષ્ટું જ્ઞાપયિતું ચૈવ ન લભન્તે ચ યત્નતઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા માનુષા દેવિ ઐશ્વર્યસ્થાનસંયુતાઃ ।
સંવાદં તુ ન કુર્વન્તિ પરૈરૈશ્વર્યમોહિતાઃ ॥

દ્વારાણિ ન દદત્યેવ લોભમોહાદિભિર્વૃતાઃ ।
અવસ્થામોહસંયુક્તાઃ સ્વાર્થમાત્રપરાયણાઃ ॥

સર્વભોગયુતા વાઽપિ સર્વેષાં નિષ્ફલા ભૃશમ્ ।
અપિ શક્તા ન કુર્યુસ્તે પરાનુગ્રહકારણાત્ ॥

નિર્દયાશ્ચૈવ નિર્દ્વારા ભોગૈશ્વર્યગતિં પ્રતિ ।
એવંયુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને ॥

યદિ ચેન્માનુષં જન્મ લભેરંસ્તે તથાવિધાઃ ।
દુર્ગતા દુરવસ્થાશ્ચ કર્મવ્યાક્ષેપસંયુતાઃ ॥

અભિધાવન્તિ તે સર્વે તમર્થમભિવેદિનઃ ।
રાજ્ઞાં વા રાજમાત્રાણાં દ્વારિ તિષ્ઠન્તિ વારિતાઃ ॥

કર્મ વિજ્ઞાપિતું દ્રષ્ટું ન લભન્તે કથઞ્ચન ।
પ્રવેષ્ટુમપિ તે દ્વારં બહિસ્તિષ્ઠન્તિ કાઙ્ક્ષયા ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિન્મનુષ્યેષુ બહુષ્વપિ ।
સહસા નષ્ટસર્વસ્વા ભ્રષ્ટકોશપરિગ્રહાઃ ॥

દૃશ્યન્તે માનુષાઃ કેચિદ્રાજચોરોદકાદિભિઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા માનુષા દેવિ આસુરં ભાવમાશ્રિતાઃ ।
પરેષાં વૃત્તિનાશં તુ કુર્વતે દ્વેષલોભતઃ ॥

ઉત્કોચનપરાશ્ચૈવ પિશુનાશ્ચ તથાવિધાઃ ।
પરદ્રવ્યહરા ઘોરાશ્ચૌર્યાદ્વાઽન્યેન કર્મણા ॥

નિર્દયા નિરનુક્રોશાઃ પરેષાં વૃત્તિનાશકાઃ ।
નાસ્તિકાઽનૃતભૂયિષ્ઠાઃ પરદ્રવ્યાપહારિણઃ ॥

એવંયુક્તસમાચારા દણ્ડિતા યમશાસનૈઃ ।
નિરયસ્થાશ્ચિરં કાલં તત્ર દુઃખસમન્વિતાઃ ॥

યદિ ચેન્માનુષં જન્મ લભેરંસ્તે તથાવિધાઃ ।
તત્રસ્થાઃ પ્રાપ્નુવન્ત્યેવ સહસા દ્રવ્યવાશનમ્ ॥

કષ્ટં તત્પ્રાપ્નુવન્ત્યેવ કારણાકારણાદપિ ।
નાશં વિનાશં દ્રવ્યાણામુપઘાતં ચ સર્વશઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિદ્બાન્ધવૈઃ સહસા પૃથક્ ।
કારણાદેવ સહસા સર્વેષાં પ્રાણનાશનમ્ ॥

શસ્ત્રેણ વાઽન્યથા વાઽપિ પ્રાપ્નુવન્તિ વધં નરાઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ ઘોરકર્મરતાનૃતાઃ ।
આસુરાઃ પ્રાયશો મૂર્ખાઃ પ્રાણિહિંસાપ્રિયા ભૃશં ॥

નિર્દયાઃ પ્રાણિહિંસાયાં તથા પ્રાણિવિઘાતકાઃ । વિશ્વસ્તઘાતકાશ્ચૈવ તથા સુપ્તવિઘાતકાઃ ।
પ્રાયશોઽનૃતભૂયિષ્ઠા નાસ્તિકા માંસભોજનાઃ ॥

એવંયુક્તસમાચારાઃ કાલધર્મં ગતાઃ પુનઃ ।
દણ્ડિતા યમદણ્ડેન નિરયસ્થાશ્ચિરં પ્રિયે ॥

તિર્યગ્યોનિં પુનઃ પ્રાપ્ય તત્ર દુઃખપરિક્ષયાત્ । યદિ ચેન્માનુપં જન્મ લભેરંસ્તે તથાવિધાઃ ।
તત્ર તે પ્રાપ્નુવન્ત્યેવ વધબન્ધાન્યથા તથા ॥

આઢ્યા વા દુર્ગતા વાઽપિ ભુઞ્જતે સ્વકૃતં ફલમ્ ।
સુપ્તા મત્તાશ્ચ વિશ્વસ્તાસ્તથા તે પ્રાપ્નુવન્ત્યુત ॥

પ્રાણવાધકૃતં દુઃખં બાન્ધવૈઃ સહસા પૃથક્ ।
પુત્રદારવિનાશં વા શસ્ત્રેણાન્યેન વા વધમ્ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિદ્રાજનીતિવિશાર દૈઃ । દણ્ડ્યન્તે માનુષે લોકે માનુષાઃ સર્વતોભયાઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ માનુષાંશ્ચેતરાણિ વા । ક્લિષ્ટઘાતેન નિઘ્નન્તિ પ્રાણાન્પ્રાણિષુ નિર્દયાઃ ।
આસુર ઘોરકર્માણઃ ક્રૂરદણ્ડવધપ્રિયાઃ ॥

યે દણ્ડયન્ત્યદણ્ડ્યાંશ્ચ રાજાનઃ કોપમોહિતાઃ ।
હિંસાહઙ્કારપરુષા માંસાદા નાસ્તિકાશુભાઃ ॥

કેચિત્સ્ત્રીપુરુષઘ્નાશ્ચ ગુરુઘ્નાશ્ચ તથા પ્રિયે ।
એવંયુક્તસમાચારા પ્રાણિધર્મં ગતાઃ પુનઃ ॥

દણ્ડિતા યમદણ્ડેન નિરયસ્થાશ્ચિરં પ્રિયે ।
પૂર્વજન્મકૃતં કર્મ ભુઞ્જતે તદિહ પ્રજાઃ ॥

ઇહૈવ યત્કર્મ કૃતં તત્પરત્ર ફલત્યુત ।
એષા વ્યવસ્થિતિર્દેવિ માનુષેષ્વેવ દૃશ્યતે ॥

ન ચર્ષીણાં ન દેવાનામમૃતત્વાત્તપોબલાત્ ।
તૈરેકેન શરીરેણ ભુજ્યતે કર્મણઃ ફલમ્ ॥

ન તથા માનુષાણાં સ્યાદન્તર્ધાય ભવેદ્ધિ તત્ ॥
ઉમોવાચ ।

કિમર્થં માનુષા લોકે દણ્ડ્યન્તે પૃથિવીશ્વરૈઃ ।
કૃતાપરાધમુદ્દિશ્ય હન્તા હર્તાઽયમિત્યુત ॥

પુત્રાર્થી પુત્રકામેષ્ટ્યા ઇહૈવ લભતે સુતાન્ ।
તૈરેવ હિ શરીરેણ ભુઞ્જન્તે કર્મણાં ફલમ્ ॥

દૃશ્યન્તે માનુષે લોકે તદ્ભવાન્નાનુમન્યતે ।
એતન્મે સંશયસ્થાનં તન્મે ત્વં છેત્તુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

સ્થાને સંશયિતં દેવિ તત્ત્વં શૃણુ સમાહિતા ।
કર્મ કર્મફલં ચેતિ યુગપદ્ભુવિ નેષ્યતે ॥

યે ત્વયાઽભિહિતા દેવિ હન્તા હર્તાઽયમિત્યપિ ।
તેષાં તત્પૂર્વકં કર્મ દણ્ડ્યતે યત્ર રાજભિઃ ॥

દેવિ કર્મ કૃતં ચૈષાં હેતુર્ભવતિ શાસને ।
અપરાધાપરેશેન રાજા દણ્ડયતિ પ્રજાઃ ॥

ઇહ લોકે વ્યવસ્થાર્થં રાજભિર્દણ્ડનં સ્મૃતમ્ ।
ઉદ્વેજનાર્થં શેષાણામપરાધં તમુદ્દિશન્ ॥

પુરાકૃતફલં દણ્ડો દણ્ડ્યમાનસ્ય તદ્ધ્રુવમ્ ।
પ્રાગેવ ચ મયા પ્રોક્તં તત્ર નિઃસંશયા ભવ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્ભુવિ મર્ત્યાનાં દણ્ડિતાનાં નરેશ્વરૈઃ । દણ્ડેનૈવ તુ તેનેહ પાપનાશો ભવેન્ન વા ।

એતન્મયા સંશયિતં તદ્ભવાંશ્છેત્તુમર્હતિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।
સ્થાને સંશયિતં દેવિ શૃણુ તત્વં સમાહિતા ॥

યે નૃપૈર્દણ્ડિતા ભૂમાવપરાધાપદેશતઃ ।
યમલોકે ન દણ્ડ્યન્તે તત્ર તે યમદણ્ડનૈઃ ॥

અદણ્ડિતા વા યે મિથ્યા મિથ્યા વા દણ્ડિતા ભુવિ । તાન્યમો દણ્ડયત્યેવ સ હિ વેદ કૃતાકૃતમ્ ।
નાતિક્રમેદ્યમં કશ્ચિત્કર્મ કૃત્વેહ માનુષઃ ॥

રાજા યમશ્ચ કુર્વાતે દણ્ડમાત્રં તુ શોભને । ઉભાભ્યાં યમરાજભ્યાં દણ્ડિતોઽદણ્ડિતોપિ વા ।
પશ્ચાત્કર્મફલં ભુઙ્ક્તે નરકે માનુષેષુ વા ॥

નાસ્તિ કર્મફલચ્છેત્તા કશ્ચિલ્લોકત્રયેઽપિ ચ ।
ઇતિ તે કથિતં સર્વં નિર્વિશઙ્કા ભવ પ્રિયે ॥
ઉમોવાચ ।

કિમર્થં દુષ્કૃતં કૃત્વા માનુષા ભુવિ નિત્યશઃ ।
પુનસ્તત્કર્મનાશાય પ્રાયશ્ચિત્તાનિ કુર્વતે ॥

સર્વપાપહરં ચેતિ હયમેધં વદન્તિ ચ । પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ચાન્યાનિ પાપનાશાય કુર્વતે ।
તસ્માન્મયા સંશયિતં ત્વં તચ્છેત્તુમિહાર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

સ્થાને સંશયિતં દેવિ શૃણુ તત્વં સમાહિતા ।
સંશયો હિ મહાનેવ પૂર્વેષાં ચ મનીષિણામ્ ॥

દ્વિધા તુ ક્રિયતે પાપં સદ્ભિશ્ચાસદ્ભિરેવ ચ ।
અભિસન્ધાય વા નિત્યમન્યથા વા યદૃચ્છયા ॥

કેવલં ચાભિસન્ધાય સંરમ્ભાચ્ચ કરોતિ યત્ ।
કર્મણસ્તસ્ય નાશસ્તુ ન કથઞ્ચન વિદ્યતે ॥

અભિસન્ધિકૃતસ્યૈવ નૈવ નાશોસ્તિ કર્મણઃ ।
અશ્વમેધસહસ્રૈશ્ચ પ્રાયશ્ચિત્તશતૈરપિ ॥

અન્યથા યત્કૃતં પાપં પ્રમાદાદ્વા યદૃચ્છયા ।
પ્રાયશ્ચિત્તાશ્વમેધાબ્યાં શ્રેયસા તત્પ્રણશ્યતિ ॥

લોકસંવ્યવહારાર્થં પ્રાયશ્ચિત્તાદિરિષ્યતે ।
વિદ્ધ્યેવં પાપકે કાર્યે નિર્વિશઙ્કા ભવ પ્રિયે ॥

ઇતિ તે કથિતં દેવિ ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ માનુષાશ્ચેતરા અપિ । મ્રિયન્તે માનુષા લોકે કારણાકારણાદપિ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ કારણાકારણાદપિ ।
યથાઽસુભિર્વિયુજ્યન્તે પ્રાણિનઃ પ્રાણિનિર્દર્યઃ ॥

તથૈવ તે પ્રાપ્નુવન્તિ યથૈવાત્મકૃતં ફલમ્ ।
વિષદાસ્તુ વિષેણૈવ શસ્ત્રૈઃ શસ્ત્રેણ ઘાતકાઃ ॥

એવમેવ યથા લોકે માનુષાન્ઘ્નન્તિ માનુષાઃ । કારણેનૈવ તેનાથ તતા સ્વપ્રાણનાશનમ્ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ પુનર્દેવિ નાસ્તિ તત્ર વિચારણા ॥

ઇતિ તે કથિતં સર્વં કર્મપાકફલં પ્રિયે ।
ભૂયસ્તવ સમાસેન કથયિષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥

સત્યપ્રમાણકરણાન્નિત્યમવ્યભિચારિ ચ ।
યૈઃ પુરા મનુજૈર્દેવિ યસ્મિન્કાલે યથા કૃતમ્ ॥

યેનૈવ કારણેનાપિ કર્મ યત્તુ શુભાશુભમ્ ।
તસ્મન્કાલે તથા દેવિ કારણેનૈવ તેન તુ ॥

પ્રાપ્નુવન્તિ નરાઃ પ્રેત્ય નિઃસન્દેહં શુભાશુભમ્ ।
ઇતિ સત્યં પ્રજાનીહિ લોકે તત્ર વિધિં પ્રતિ ॥

કર્મકર્તા નરો ભોક્તા સ નાસ્તિ દિવિ વા ભુવિ ।
ન શક્યં કર્મ ચાભોક્તું સદેવાસુરમાનુષૈઃ ॥

કર્મણા ગ્રથિતો લોક આદિપ્રભૃતિ વર્તતે ।
એતદુદ્દેશતઃ પ્રોક્તં કર્મપાકફલં પ્રતિ ॥

યદન્યચ્ચ મયા નોક્તં યસ્મિંસ્તે કર્મસઙ્ગ્રહે । બુદ્ધિતર્કેણ તત્સર્વં તથા વેદિતુમર્હસિ ।
કથિતં શ્રોતુકામાયા ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥