મહાભારત · અધ્યાય 13.216

પશવઃ પશુબન્ધેષુ યે હન્યન્તેઽધ્વરેષુ ચ । યૂપે નિબધ્ય મન્ત્રૈશ્ચ યથાન્યાયં યથાવિધિ ।
મન્ત્રાહુતિવિપૂતાસ્તે સ્વર્ગં યાન્તિ યશસ્વિનિ ॥

તર્પિતા યજ્ઞભાગેષુ તેષાં માંસૈર્વરાનને । અગ્નયસ્ત્રિદશાશ્ચૈવ લોકપાલા મહેશ્વરાઃ ।

તેષુ તુષ્ટેષુ જાયેત યસ્ય યજ્ઞસ્ય યત્ફલમ્ ।
તેન સંયુજ્યતે દેવિ યજમાનો ન સંશયઃ ॥

સપત્નીકઃ સપુત્રશ્ચિ પિત્રા ચ ભ્રાતૃભિઃ સહ ।
યે તત્ર દીક્ષિતા દેવિ સર્વે સ્વર્ગં પ્રયાન્તિ તે ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્સર્વભૂતેશ શૂલપાણે મહાદ્યુતે ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં વૃત્તં સર્વેષાં ગૃહમેધિનામ્ ॥

કીદૃશં ચરિતં તેષાં ત્રિવર્ગસહિતં પ્રભો ।
પ્રત્યાયતિઃ કથં તેષાં જીવનાર્થમુદાહૃતમ્ ॥

વર્તમાનાઃ કથં સર્વે પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તમાં ગતિમ્ ।
એતત્સર્વં સમાસેન વક્તુમર્હસિ માનદઃ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

ન્યાયતસ્ત્વં મહાભાગે શ્રોતુકામાઽસિ ભામિનિ ।
પ્રાયશો લોકસદ્વૃત્તમિષ્યતે ગૃહવાસિનામ્ ॥

તેષાં સંરક્ષણાર્થાય રાજાનઃ સંસ્કૃતા ભુવિ ।
સર્વેષામથ મર્ત્યાનાં વૃત્તિં સામાન્યતઃ શૃણુઃ ॥

વિદ્યા વાર્તા ચ સેવા ચ કારુત્વં નાટ્યતા તથા ।
ઇત્યતે જીવનાર્થાય મર્ત્યાનાં વિહિતાઃ પ્રિયે ॥

અપિ જન્મફલં તાવન્માનુષાણાં વિશેષતઃ ।
વિહિતં તત્સ્વવૃત્તેન તન્મે શૃણુ સમાહિતાઃ ॥

કર્મક્ષેત્રં હિ માનુષ્યં સુખદુઃખયુતાઃ પરે ।
સર્વેષાં પ્રાણિનાં તસ્માન્માનુષ્યે વૃત્તિરિષ્યતે ॥

વિદ્યાયોગસ્તુ સર્વેષાં પૂર્વમેવ વિધીયતે ।
કાર્યાકાર્યં વિજાનન્તિ વિદ્યયા દેવિ નાન્યથા ॥

વિદ્યયા સ્ફીયતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાત્તત્વનિદર્શનમ્ ।
દૃષ્ટતત્વો વિનીતાત્મા સર્વાર્થસ્ય ચ ભાજનમ્ ॥

શક્યં વિદ્યાવિનીતેન લોકે સઞ્જીવનં શુભમ્ ॥

આત્માનં વિદ્યયા તસ્માત્પૂર્વં વૃત્વા તુ ભાજનમ્ । વશ્યેન્દ્રિયો જિતક્રોધો ભૂતાત્માનં તુ ભાવયેત્ ।
ભાવયિત્વા તદાઽત્માનં પૂજનીયઃ સતામપિ ॥

કુલાનુવૃત્તં વૃત્તં વા પૂર્વમાત્મા સમાશ્રયેત્ ।
ઇત્યેતત્કુલવાસાય દાનકર્મ યથા પુરા ॥

યદિ ચેદ્વિદ્યયા ચૈવ વૃત્તિં કાઙ્ક્ષેદથાત્મનઃ । રાજવિદ્યાનુવાદેઽપિ લોકવિદ્યામથાપિ વા ।
તીર્થતશ્ચાપિ ગૃહ્ણીયાચ્છુશ્રૂષાદિગુણૈર્યુતઃ ॥

ગ્રન્થતશ્ચાર્થતશ્ચૈવ દૃઢં કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ । એવં વિદ્યાફલં દેવિ પ્રાપ્નુયાન્નાન્યથા નરઃ ।
ન્યાયાદ્વિદ્યાફલાનીચ્છેદધર્મં તત્ર વર્જયેત્ ॥

યદિચ્છેદ્વાર્તયા વૃત્તિં કાઙ્ક્ષેત વિધિપૂર્વકમ્ ।
ક્ષેત્રે જલોપપન્ને ચ તદ્યોગ્યાં કૃષિમાચરેત્ ॥

વાણિજ્યં વા યથાકાલં કુર્યાત્તદ્દેશયોગતઃ ।
મૂલ્યમર્થં પ્રયાસં ચ વિચાર્યૈવ વ્યયોદયૌ ॥

પશુસઞ્જીવનં ચૈવ દશ ગાઃ પોષયેદ્ધ્રુવમ્ ।
બહુપ્રકારા બહવઃ પશવસ્તસ્ય સાધકાઃ ॥

યઃ કશ્ચિત્સેવયા વૃત્તિં કાઙ્ક્ષેત મતિમાન્નરઃ ।
યતાત્મા શ્રવણીયાનાં ભવેદ્વૈ સમ્પ્રયોજકઃ ॥

બુદ્ધ્યા વા કર્મયોગાદ્વા બોધનાદ્વા સમાશ્રયેત્ ।
માર્ગતસ્તુ સમાશ્રિત્ય તદા તત્સમ્પ્રયોજયેત્ ॥

યથાયથા સુ તુષ્યેત તથા સન્તોષયેત્તુ તમ્ ।
અનુજીવિગુણોપેતઃ કુર્યાદાત્માર્થમાશ્રિતમ્ ॥

વિપ્રિયં નાચરેત્તસ્ય એષા સેવા સમાસતઃ ।
વિપ્રયોગાત્પુરા તેન ગતિમન્યાં ન લક્ષયેત્ ॥

કારુકર્મ ચ નાટ્યં ચ પ્રાયશો નીચયોનિષુ ।
તયોરપિ યથાયોગં ન્યાયતઃ કર્મવેતનમ્ ॥

આજીવેભ્યોઽપિ સર્વભ્યઃ સ્વાર્જવાદ્વેતનં હરેત્ ।
અનાર્જવાદાહરતસ્તત્તુ પાપાય કલ્પતે ॥

સર્વેષાં પૂર્વમારમ્ભાંશ્ચિન્તયેન્નયપૂર્વકમ્ । આત્મશક્તિમુપાયાંશ્ચ દેશકાલૌ ચ યુક્તિતઃ ।
કારણાનિ પ્રયાસં ચ પ્રક્ષેપં ચ ફલોદયમ્ ॥

એવમાદીનિ સઞ્ચિન્ત્ય દૃષ્ટ્વા દૈવાનુકૂલતામ્ ।
અતઃ પરં સમારમ્ભેદ્યત્રાત્મહિતમાહિતમ્ ॥

વૃત્તિમેવ સમાસાદ્ય તાં સદા પરિપાલયેત્ ।
દેવમાનુષવિઘ્નેભ્યો ન પુનર્મન્યતે યથા ॥

પાલયન્વર્ધયન્ભુઞ્જંસ્તાં પ્રાપ્ય ન વિનાશયેત્ ।
ક્ષીયતે ગિરિસઙ્કાશમશ્નતો હ્યનપેક્ષયા ॥

આજીવેભ્યો ધનં પ્રાપ્ય ચતુર્ધા વિભજેદ્બુધઃ ।
ધર્માયાર્થાય કામાય આપત્પ્રશમનાય ચ ॥

ચતુર્ષ્વપિ વિભાગેષુ વિધાનં શૃણુ શોભને ॥

યજ્ઞાર્થં ચાન્નદાનાર્થં દીનાનુગ્રહકારણાત્ ।
દેવબ્રાહ્મણપૂજાર્થં પિતૃપૂજાર્થમેવ ચ ॥

મૂલાર્થં સન્નિવાસાર્થં ક્રિયાનિત્યૈશ્ચિ ધાર્મિકૈઃ ।
એવમાદિષુ ચાન્યેષુ ધર્માર્થં સન્ત્યજેદ્ધનમ્ ॥

ધર્મકાર્યે ધનં દદ્યાદનવેક્ષ્ય ફલોદયમ્ ।
ઐશ્વર્યસ્થાનલાભાર્થં રાજવાલ્લભ્યકારણાત્ ॥

વાર્તાયાં ચ સમારમ્ભેઽમાત્યમિત્રપરિગ્રહે ।
આવાહે ચ વિવાહે ચ પુત્રાણાં વૃત્તિકારણાત્ ॥

અર્થોદયસમાવાપ્તાવનર્થસ્ય વિઘાતને ।
એવમાદિષુ ચાન્યેષુ અર્થાર્થં વિસૃજેદ્ધનમ્ ॥

અનુબન્ધં હેતુયુક્તં દૃષ્ટ્વા વિત્તં પરિત્યજેત્ ।
અનર્થં બાધતે હ્યર્થો અર્તં ચૈવ ફલાન્યુત ॥

નાધનાઃ પ્રાપ્નુન્ત્યર્થં નરા યત્નશતૈરપિ ।
તસ્માદ્ધનં રક્ષિતવ્યં દાતવ્યં ચ વિધાનતઃ ॥

શરીરપોષણાર્થાય આહારસ્ય વિશોષણે ।
નટ*****ધર્વસંયોગે કામયાત્રાવિહારયોઃ ॥

મનઃપ્રિયાણાં સંયોગે પ્રીતિદાને તથૈવ ચ ।
એવમાદિષુ ચાન્યેષુ કામાર્તં વિસૃજેદ્ધનમ્ ॥

વિચાર્ય ગુણદોષાંસ્તુ ત્રયાણાં તત્ર સન્ત્યજેત્ ।
ચતુર્થં સન્નિદધ્યાચ્ચ આપદર્થં શુચિસ્મિતે ॥

રાજ્યભ્રંશવિનાશાર્થં દુર્ભિક્ષાર્થં ચ શોભને ।
મહાવ્યાધિવિમોક્ષાર્થં વાર્ધકસ્યૈવ કારણાત્ ॥

શત્રૂણાં પ્રતિકારાય સાહસૈશ્ચાપ્યમર્ષણાત્ । પ્રસ્થાને ચાન્યદેશાર્થમાપદાં વિપ્રમોક્ષણે ।
એવમાદિ સમુદ્દિશ્ય સન્નિદધ્યાત્સ્વકં ધનમ્ ॥

સુખમર્થવતાં લોકે કૃચ્છ્રાણાં વિપ્રમોક્ષણમ્ ।
યસ્ય નાસ્તિ ધનં કિઞ્ચિત્તસ્ય લોકદ્વયં ન ચ ॥

અશનાદિન્દ્રિયાણીવ સર્વમર્થાત્પ્રવર્તતે । નિધાનમાત્રં યસ્તેષામન્યથા વિલયં વ્રજેત્ ।
એવં દેવિ મનુષ્યાણાં લોકાનાં જીવનં પ્રતિ ॥

એવં લોકસ્ય વૃત્તસ્ય લોકવૃત્તં પુનઃ શૃણુ ।
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સ્વર્ગ્યં ચ પરમં યશઃ ॥

ત્રિવર્ગો હિ વશે યુક્તઃ સર્વેષાં સંવિધીયતે ।
તથા સંવર્તમાનાસ્તુ લોકયોર્હિતમાપ્નુયુઃ ॥

કાલ્યોત્થાનં ચ શૌચં ચ દેવબ્રાહ્મણભક્તિતઃ ।
ગુરુણામેવ શુશ્રૂષા બ્રાહ્મણેષ્વભિવાદનમ્ ॥

પ્રત્યુત્થાનં ચ વૃદ્ધાનાં દેવસ્થાનપ્રણામનમ્ ।
આભિમુખ્યં પુરસ્કૃત્ય અતિથીનાં ચ પૂજનમ્ ॥

વૃદ્ધોપદેશકરણં શ્રવણં હિતપથ્યયોઃ ।
પોષણં ભૂત્યવર્ગસ્ય સાન્ત્વદાનપરિગ્રહે ॥

ન્યાયતઃ કર્મકરણમન્યાયાહિતવર્જિતમ્ ।
સમ્યગ્વૃત્તં સ્વદારેષુ દોષાણાં પ્રતિષેધનમ્ ॥

પુત્રાણાં વિનયં કુર્યાત્તત્તત્કાર્યનિયોજનમ્ ।
વર્જનં ચાશુભાર્થાનાં શુભાનાં જોષણં તથા ॥

કુલોચિતાનાં ધર્માણાં યતાવત્પરિપાલનમ્ । કુલસન્ધારણં ચૈવ પૌરુષેણૈવ સર્વશઃ ।
એવમાદિ શુભં સર્વં તસ્ય વૃત્તમિતિ સ્થિતમ્ ॥

વૃદ્ધસેવી ભવેન્નિત્યં હિતાર્થં જ્ઞાનકાઙ્ક્ષયા । પરાર્થં નાહરેદ્દ્રવ્યમનામન્ત્ર્ય તુ સર્વથા ।
ન યાચેત પરાન્ધીરઃ સ્વબાહુબલમાશ્રયેત્ ॥

સ્વશરીરં સદા રક્ષેદાહારાચારયોરપિ ।
હિતં પથ્યં સદાહારં જીર્ણં ભુઞ્જીત માત્રયા ॥

દેવતાતિથિસત્કારં કૃત્વા સર્વં યથાવિધિ ।
શેષં ભુઞ્જેચ્છુચિર્ભૂત્વા ન ચ ભાષેત વિપ્રિયમ્ ॥

પ્રતિશ્રયં ચ પાનીયં બલિં ભિક્ષાં ચ સર્વતઃ ।
ગૃહસ્થવાસી સતતં તદ્યાદ્ગાશ્ચૈવ પોષયેત્ ॥

બહિર્નિષ્ક્રમણં ચૈવ કુર્યાત્કારણતોપિ વા ।
મધ્યાહ્ને વાઽર્ધરાત્રે વા ગમનાય ન રોચયેત્ ॥

વિષયાન્નાવગાહેત સ્વશક્ત્યા તુ સમાચરેત્ ।
યથાઽયવ્યયતા લોકે ગૃહસ્થાનાં પ્રપૂજિતમ્ ॥

અયશસ્કરમર્થઘ્નં કર્મ યત્પરપીડનમ્ ।
ભયાદ્વા યદિ લોભાદ્વા ન કુર્વીત કદાચન ॥

બુદ્ધિપૂર્વં સમાલોક્ય દૂરતો ગુણદોષતઃ ।
આરભેત તદા કર્ભ શુભં વા યદિ વેતરત્ ॥

આત્મસાક્ષી ભવેન્નિત્યમાત્મનસ્તુ શુભાશુભે ।
મનસા કર્મણા વાચા ન ચ કાઙ્ક્ષેત પાતકમ્ ॥