Mahabharata · Chapter 13.215

mṛgayātrāṃ tu vakṣyāmi śṛṇu tāṃ dharmicāriṇi /
mṛgānhatvā mahīpālo yathā pāpairna lipyate //

nirmānuṣāmimāṃ sarve mṛgā icchanti medinīm /
bhakṣayanti ca sasyāni śāsitavyā nṛpeṇa te //

duṣṭānāṃ śāsanaṃ dharmaḥ śiṣṭānāṃ paripālanam / kartavyaṃ bhūmipālena nityaṃ kāryeṣu cārjavam /
svargaṃ mṛgāśca gacchanti svayaṃ nṛpatinā hatāḥ //

yathā gāvo hyagopālāstathā rāṣṭramanāyakam / tasmādaṃśāstu devānāṃ gandharvoragarakṣasām /
rājye niyuktā rāṣṭreṣu prajāpālanakāraṇāt //

aśiṣṭaśāsane caiva śiṣṭānāṃ paripālane /
teṣāṃ caryāṃ pravakṣyāmi śrūyatāmanupūrvaśaḥ //

yathā pracaratāṃ teṣāṃ pārthivānāṃ yaśasvinām /
rāṣṭraṃ dharmo dhanaṃ caiva yaśaḥ kīrtiśca vardhate //

nṛpāṇāṃ pūrvamevāyaṃ dharmo dharmabhṛtāṃvara / sabhāprapātaṭākāni devatāyatanāni ca /
brāhmaṇāvasathāścaiva kartavyā nṛpasattamaiḥ //

brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ /
kulamutsādayeyuste krodhāviṣṭā dvijātayaḥ //

dhmāyamāno yatā hyagnirnirdahetsarvamindhanam / tathā krodhāgninā viprā daheyuḥ pṛthivīmimām /
na hi vipreṣu kruddheṣu rājyaṃ bhuñjanti bhūmipāḥ //

paribhūya dvijānmohādvātāpinahuṣādayaḥ / sabandhumitrā naṣṭāste dagdhā brāhmaṇamanyubhiḥ /
śarīraṃ cāpi śakrasya kṛtaṃ bhaganirantaram //

tato devagaṇāḥ sarve indrasyārthe mahāmunim /
prasādaṃ kārayāmāsuḥ praṇāsastutivandanaiḥ //

tena prītena suśroṇi gautamena mahātmanā / taccharīraṃ tu śakrasya sahasrabhagacihnitam /
kṛtaṃ netrasahasreṇa kṣaṇenaiva nirantaram //

chittvā meṣasya vṛṣaṇau gautamenābhimantritau /
indrasya vṛṣaṇau bhūtvā kṣipraṃ vai śleṣamāgatau //

evaṃ vipreṣu kruddheṣu devarājaḥ śatakratuḥ /
aśaktaḥ śāsituṃ rājyaṃ kimpunarmānuṣā bhuvi //

krodhāviṣṭo dahedvipraḥ śuṣkendhanamivānalaḥ /
bhasmīkṛtya jagatsarvaṃ sṛjedanyajjagatpunaḥ //

adevānapi devānsa kuryāddevānadevatāḥ /
tasmānnotpādayenmanyuṃ manyupraharaṇā dvijāḥ //

mahatsvapyaparādheṣu śāsanaṃ nārhati dvijaḥ / na ca śastranipātāni na ca prāṇairviyojanam /
dṛśyate triṣu lokeṣu brāhmamānāmanindite //

krodhāśca vipulā ghorāḥ prasādāścāpyanuttamāḥ /
tasmānnotpādayetkrodhaṃ nityaṃ pūjyā dvijātayaḥ //

dṛśyate na sa loke'sminbhūte vā'tha bhaviṣyati /
kruddheṣu yo vai vipreṣu rājyaṃ bhuṅkte narādhipaḥ //

na caivāpahasedviprānni caivopālabhecca tān /
kālamāsādya kupyecca kāle kuryādanugraham //

samprahāsaśca bhṛtyeṣu na kartavyo narādhipaiḥ /
laghutvaṃ caiva prāpnoti ājñā cāsya nivartate //

bhṛtyānāṃ samprahāsena pārthivaḥ paribhūyate /
ayācyāni ca yācanti avaktavyaṃ bruvanti ca //

pūrvamapyarpitairlobhaiḥ paritoṣaṃ na yānti te /
tasmādbhṛtyeṣu nṛpatiḥ samprahāsaṃ vivarjayet //

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset /
sagotreṣu viśeṣeṇa sarvopāyairna viśvaset //

viśvāsādbhayamutpannaṃ hanyādvṛkṣamivāśaniḥ / pramādāddhanyate rājā lobhena ca vaśīkṛtaḥ /
tasmātpramādaṃ lobhaṃ ca na ca kuryānna viśvaset //

bhayārtānāṃ bhayatrātā dīnānugrahakāraṇāt /
kāryākāryaviśeṣajño nityaṃ rāṣṭrahite rataḥ //

satyasandhaḥ sthito rājye prajāpālanatatparaḥ /
alubdho nyāyavādī ca ṣaḍbhāgamupajīvati //

kāryākāryaviśeṣajñaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati /
svarāṣṭreṣu dayāṃ kuryādakārye na pravartate //

ye caivainaṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ / śatruṃ ca mitravatpaśyedaparādhavivarjitam /

aparādhānurūpeṇa duṣṭaṃ daṇḍena śāsayet / dharmaḥ pravartate tatra yatra daṇḍarucirnṛpaḥ /
na dharmo vidyate tatra yatra rājā kṣamānvitaḥ //

aśiṣṭaśāsanaṃ dharmaḥ śiṣṭānāṃ paripālanam /
vadhyāṃśca ghātayedyastu avadhyānaparirakṣati //

avadhyā brāhmaṇā gāvo dūtāścaiva pitā tathā / vidyāṃ grāhayate yaśca ye ca pūrvopakāriṇaḥ /
striyaścaiva na hantavyā yacca sarvātithirnaraḥ //

dharaṇīṃ gāṃ hiraṇyaṃ ca siddhānnaṃ ca tilānghṛtam /
dadannityaṃ dvijātibhyo mucyate rājakilbiṣāt //

evaṃ carati yo nityaṃ rājā rāṣṭrahite rataḥ / tasya rāṣṭraṃ dhanaṃ dharmo yaśaḥ kīrtiśca vardhate /
na ca pāpairna cānarthairyujyate sa narādhipaḥ //

ṣaḍbhāgamupabhuñjānaḥ prajā rājā na rakṣati /
svacakraparacakrābhyāṃ dharmairvā vikrameṇa vā //

nirudyogo nṛpo yaśca pararāṣṭranighātane /
svarāṣṭraṃ niṣpratāpasya paracakreṇa hanyate //

yatpāpaṃ sakalaṃ rājā hatarāṣṭraḥ prapadyate // mātulaṃ bhāgineyaṃ vā mātaraṃ śvaśuraṃ gurum /

pitaraṃ varjayitvaikaṃ hanyāddhātakamāgatam //

svasya rāṣṭrasya rakṣārthaṃ yudyamānaśca yo hataḥ /
saṅgrāme paracakreṇa śrūyatāṃ tasya yā gatiḥ //

vimānena varārohe apsarogaṇasevitaḥ /
śakralokamito yāti saṅgrāme nihato nṛpaḥ //

yāvanto romakūpāḥ syustasya gātreṣu sundari /
tāvadvarṣasahasrāṇi śakraloke mahīyate //

yadi vai mānuṣe loke kadācidupapadyate /
rājā vā rājamātro vā bhūyo bhavati vīryavān //

tasmādyatnena kartavyaṃ svarāṣṭraparipālanam /
vyavahārāśca cāraśca satataṃ satyasandhatā //

apramādaḥ pramodaśca vyavasāye'pyacaṇḍatā /
bharaṇaṃ caiva bhṛtyānāṃ vāhanānāṃ ca poṣaṇam //

yodhānāṃ caiva satkāraḥ kṛte karmaṇyamoghatā /
śreya eva narendrāṇāmiha caiva paratra ca //