મહાભારત · અધ્યાય 13.215

મૃગયાત્રાં તુ વક્ષ્યામિ શૃણુ તાં ધર્મિચારિણિ ।
મૃગાન્હત્વા મહીપાલો યથા પાપૈર્ન લિપ્યતે ॥

નિર્માનુષામિમાં સર્વે મૃગા ઇચ્છન્તિ મેદિનીમ્ ।
ભક્ષયન્તિ ચ સસ્યાનિ શાસિતવ્યા નૃપેણ તે ॥

દુષ્ટાનાં શાસનં ધર્મઃ શિષ્ટાનાં પરિપાલનમ્ । કર્તવ્યં ભૂમિપાલેન નિત્યં કાર્યેષુ ચાર્જવમ્ ।
સ્વર્ગં મૃગાશ્ચ ગચ્છન્તિ સ્વયં નૃપતિના હતાઃ ॥

યથા ગાવો હ્યગોપાલાસ્તથા રાષ્ટ્રમનાયકમ્ । તસ્માદંશાસ્તુ દેવાનાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ।
રાજ્યે નિયુક્તા રાષ્ટ્રેષુ પ્રજાપાલનકારણાત્ ॥

અશિષ્ટશાસને ચૈવ શિષ્ટાનાં પરિપાલને ।
તેષાં ચર્યાં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામનુપૂર્વશઃ ॥

યથા પ્રચરતાં તેષાં પાર્થિવાનાં યશસ્વિનામ્ ।
રાષ્ટ્રં ધર્મો ધનં ચૈવ યશઃ કીર્તિશ્ચ વર્ધતે ॥

નૃપાણાં પૂર્વમેવાયં ધર્મો ધર્મભૃતાંવર । સભાપ્રપાતટાકાનિ દેવતાયતનાનિ ચ ।
બ્રાહ્મણાવસથાશ્ચૈવ કર્તવ્યા નૃપસત્તમૈઃ ॥

બ્રાહ્મણા નાવમન્તવ્યા ભસ્મચ્છન્ના ઇવાગ્નયઃ ।
કુલમુત્સાદયેયુસ્તે ક્રોધાવિષ્ટા દ્વિજાતયઃ ॥

ધ્માયમાનો યતા હ્યગ્નિર્નિર્દહેત્સર્વમિન્ધનમ્ । તથા ક્રોધાગ્નિના વિપ્રા દહેયુઃ પૃથિવીમિમામ્ ।
ન હિ વિપ્રેષુ ક્રુદ્ધેષુ રાજ્યં ભુઞ્જન્તિ ભૂમિપાઃ ॥

પરિભૂય દ્વિજાન્મોહાદ્વાતાપિનહુષાદયઃ । સબન્ધુમિત્રા નષ્ટાસ્તે દગ્ધા બ્રાહ્મણમન્યુભિઃ ।
શરીરં ચાપિ શક્રસ્ય કૃતં ભગનિરન્તરમ્ ॥

તતો દેવગણાઃ સર્વે ઇન્દ્રસ્યાર્થે મહામુનિમ્ ।
પ્રસાદં કારયામાસુઃ પ્રણાસસ્તુતિવન્દનૈઃ ॥

તેન પ્રીતેન સુશ્રોણિ ગૌતમેન મહાત્મના । તચ્છરીરં તુ શક્રસ્ય સહસ્રભગચિહ્નિતમ્ ।
કૃતં નેત્રસહસ્રેણ ક્ષણેનૈવ નિરન્તરમ્ ॥

છિત્ત્વા મેષસ્ય વૃષણૌ ગૌતમેનાભિમન્ત્રિતૌ ।
ઇન્દ્રસ્ય વૃષણૌ ભૂત્વા ક્ષિપ્રં વૈ શ્લેષમાગતૌ ॥

એવં વિપ્રેષુ ક્રુદ્ધેષુ દેવરાજઃ શતક્રતુઃ ।
અશક્તઃ શાસિતું રાજ્યં કિમ્પુનર્માનુષા ભુવિ ॥

ક્રોધાવિષ્ટો દહેદ્વિપ્રઃ શુષ્કેન્ધનમિવાનલઃ ।
ભસ્મીકૃત્ય જગત્સર્વં સૃજેદન્યજ્જગત્પુનઃ ॥

અદેવાનપિ દેવાન્સ કુર્યાદ્દેવાનદેવતાઃ ।
તસ્માન્નોત્પાદયેન્મન્યું મન્યુપ્રહરણા દ્વિજાઃ ॥

મહત્સ્વપ્યપરાધેષુ શાસનં નાર્હતિ દ્વિજઃ । ન ચ શસ્ત્રનિપાતાનિ ન ચ પ્રાણૈર્વિયોજનમ્ ।
દૃશ્યતે ત્રિષુ લોકેષુ બ્રાહ્મમાનામનિન્દિતે ॥

ક્રોધાશ્ચ વિપુલા ઘોરાઃ પ્રસાદાશ્ચાપ્યનુત્તમાઃ ।
તસ્માન્નોત્પાદયેત્ક્રોધં નિત્યં પૂજ્યા દ્વિજાતયઃ ॥

દૃશ્યતે ન સ લોકેઽસ્મિન્ભૂતે વાઽથ ભવિષ્યતિ ।
ક્રુદ્ધેષુ યો વૈ વિપ્રેષુ રાજ્યં ભુઙ્ક્તે નરાધિપઃ ॥

ન ચૈવાપહસેદ્વિપ્રાન્નિ ચૈવોપાલભેચ્ચ તાન્ ।
કાલમાસાદ્ય કુપ્યેચ્ચ કાલે કુર્યાદનુગ્રહમ્ ॥

સમ્પ્રહાસશ્ચ ભૃત્યેષુ ન કર્તવ્યો નરાધિપૈઃ ।
લઘુત્વં ચૈવ પ્રાપ્નોતિ આજ્ઞા ચાસ્ય નિવર્તતે ॥

ભૃત્યાનાં સમ્પ્રહાસેન પાર્થિવઃ પરિભૂયતે ।
અયાચ્યાનિ ચ યાચન્તિ અવક્તવ્યં બ્રુવન્તિ ચ ॥

પૂર્વમપ્યર્પિતૈર્લોભૈઃ પરિતોષં ન યાન્તિ તે ।
તસ્માદ્ભૃત્યેષુ નૃપતિઃ સમ્પ્રહાસં વિવર્જયેત્ ॥

ન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તે વિશ્વસ્તે નાતિવિશ્વસેત્ ।
સગોત્રેષુ વિશેષેણ સર્વોપાયૈર્ન વિશ્વસેત્ ॥

વિશ્વાસાદ્ભયમુત્પન્નં હન્યાદ્વૃક્ષમિવાશનિઃ । પ્રમાદાદ્ધન્યતે રાજા લોભેન ચ વશીકૃતઃ ।
તસ્માત્પ્રમાદં લોભં ચ ન ચ કુર્યાન્ન વિશ્વસેત્ ॥

ભયાર્તાનાં ભયત્રાતા દીનાનુગ્રહકારણાત્ ।
કાર્યાકાર્યવિશેષજ્ઞો નિત્યં રાષ્ટ્રહિતે રતઃ ॥

સત્યસન્ધઃ સ્થિતો રાજ્યે પ્રજાપાલનતત્પરઃ ।
અલુબ્ધો ન્યાયવાદી ચ ષડ્ભાગમુપજીવતિ ॥

કાર્યાકાર્યવિશેષજ્ઞઃ સર્વં ધર્મેણ પશ્યતિ ।
સ્વરાષ્ટ્રેષુ દયાં કુર્યાદકાર્યે ન પ્રવર્તતે ॥

યે ચૈવૈનં પ્રશંસન્તિ યે ચ નિન્દન્તિ માનવાઃ । શત્રું ચ મિત્રવત્પશ્યેદપરાધવિવર્જિતમ્ ।

અપરાધાનુરૂપેણ દુષ્ટં દણ્ડેન શાસયેત્ । ધર્મઃ પ્રવર્તતે તત્ર યત્ર દણ્ડરુચિર્નૃપઃ ।
ન ધર્મો વિદ્યતે તત્ર યત્ર રાજા ક્ષમાન્વિતઃ ॥

અશિષ્ટશાસનં ધર્મઃ શિષ્ટાનાં પરિપાલનમ્ ।
વધ્યાંશ્ચ ઘાતયેદ્યસ્તુ અવધ્યાનપરિરક્ષતિ ॥

અવધ્યા બ્રાહ્મણા ગાવો દૂતાશ્ચૈવ પિતા તથા । વિદ્યાં ગ્રાહયતે યશ્ચ યે ચ પૂર્વોપકારિણઃ ।
સ્ત્રિયશ્ચૈવ ન હન્તવ્યા યચ્ચ સર્વાતિથિર્નરઃ ॥

ધરણીં ગાં હિરણ્યં ચ સિદ્ધાન્નં ચ તિલાન્ઘૃતમ્ ।
દદન્નિત્યં દ્વિજાતિભ્યો મુચ્યતે રાજકિલ્બિષાત્ ॥

એવં ચરતિ યો નિત્યં રાજા રાષ્ટ્રહિતે રતઃ । તસ્ય રાષ્ટ્રં ધનં ધર્મો યશઃ કીર્તિશ્ચ વર્ધતે ।
ન ચ પાપૈર્ન ચાનર્થૈર્યુજ્યતે સ નરાધિપઃ ॥

ષડ્ભાગમુપભુઞ્જાનઃ પ્રજા રાજા ન રક્ષતિ ।
સ્વચક્રપરચક્રાભ્યાં ધર્મૈર્વા વિક્રમેણ વા ॥

નિરુદ્યોગો નૃપો યશ્ચ પરરાષ્ટ્રનિઘાતને ।
સ્વરાષ્ટ્રં નિષ્પ્રતાપસ્ય પરચક્રેણ હન્યતે ॥

યત્પાપં સકલં રાજા હતરાષ્ટ્રઃ પ્રપદ્યતે ॥ માતુલં ભાગિનેયં વા માતરં શ્વશુરં ગુરુમ્ ।

પિતરં વર્જયિત્વૈકં હન્યાદ્ધાતકમાગતમ્ ॥

સ્વસ્ય રાષ્ટ્રસ્ય રક્ષાર્થં યુદ્યમાનશ્ચ યો હતઃ ।
સઙ્ગ્રામે પરચક્રેણ શ્રૂયતાં તસ્ય યા ગતિઃ ॥

વિમાનેન વરારોહે અપ્સરોગણસેવિતઃ ।
શક્રલોકમિતો યાતિ સઙ્ગ્રામે નિહતો નૃપઃ ॥

યાવન્તો રોમકૂપાઃ સ્યુસ્તસ્ય ગાત્રેષુ સુન્દરિ ।
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ શક્રલોકે મહીયતે ॥

યદિ વૈ માનુષે લોકે કદાચિદુપપદ્યતે ।
રાજા વા રાજમાત્રો વા ભૂયો ભવતિ વીર્યવાન્ ॥

તસ્માદ્યત્નેન કર્તવ્યં સ્વરાષ્ટ્રપરિપાલનમ્ ।
વ્યવહારાશ્ચ ચારશ્ચ સતતં સત્યસન્ધતા ॥

અપ્રમાદઃ પ્રમોદશ્ચ વ્યવસાયેઽપ્યચણ્ડતા ।
ભરણં ચૈવ ભૃત્યાનાં વાહનાનાં ચ પોષણમ્ ॥

યોધાનાં ચૈવ સત્કારઃ કૃતે કર્મણ્યમોઘતા ।
શ્રેય એવ નરેન્દ્રાણામિહ ચૈવ પરત્ર ચ ॥