મહાભારત · અધ્યાય 13.214

શ્રૂયતાં કારણં દેવિ યથા હિ દુરતિક્રમઃ ।
વિધિઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મર્તવ્યે સમુપસ્થિતે ॥

આયુઃક્ષયેણોપહિતાઃ સમાગમ્ય વરાનને । કીટાઃ પતઙ્ગા બહવઃ સ્થૂલાઃ સૂક્ષ્માશ્ચ મધ્યમાઃ । 7-214-2દ્ચ્ પ્રજ્વલત્સુ પ્રદીપેષુ સ્વયમેવ પતન્તિ તે ॥

બહૂનાં મૃગયૂથાનાં નાનાવનનિષેવિણામ્ ।
યસ્તુ કાલં ગતસ્તેષાં સ વૈ પાશેન બધ્યતે ॥

સૂનાર્થં દેવિ બદ્ધાનાં ક્ષીણાયુર્યો નિબધ્યતે ।
અવશો ઘાતકસ્યાથ હસ્તં તદહરેતિ સઃ ॥

યથા પક્ષિગણાઃ ક્ષિપ્રં વિસ્તીર્ણાકાશગામિનઃ ।
ક્ષીણાયુષો નિબધ્યન્તે શક્તા અપિ પલાયિતુમ્ ॥

યથા વારિચરા મીના બહવોઽમ્બુજજાતયઃ ।
જાલં સમધિરોહન્તિ સ્વયમેવ વિધેર્વશાત્ ॥

શલ્યકસ્ય ચ જિહ્વાગ્રં સ્વયમારુહ્ય શોભને ।
આયુઃક્ષયેણોપહતા નિબધ્યન્તે સરીસૃપાઃ ॥

કૃષતાં કર્ષકાણાં ચ નાસ્તિ બુદ્ધિર્વિહિંસને ।
અથૈષાં લાઙ્ગલાગ્રાદ્યૈર્હન્યન્તે જન્તવોઽક્ષયાઃ ॥

પાદાગ્રેણૈવ ચૈકેન યાં હિંસાં કુરુતે નરઃ ।
માતઙ્ગોપિ ન તાં કુર્યાત્કૂરો જન્મશતૈરપિ ॥

મ્રિયન્તે યૈર્હિ મર્તવ્યં ન તાન્ઘ્નન્તિ કૃષીવલાઃ ।
કૃષામીતિ મનસ્તસ્ય નાસ્તિ ચિન્તા વિહિંસને ॥

તસ્માજ્જીવસહસ્રાણિ હત્વાઽપિ ન સ લિપ્યતે । વિધિના સ હતઃ પૂર્વં પશ્ચાત્પ્રાણિ વિપદ્યતે ।
એવં સર્વેષુ ભૂતેષુ વિધિર્હિ દુરતિક્રમઃ ॥

ગતાયુષા મુહૂર્તં તુ ન શક્યમુપજીવિતુમ્ ।
જીવિતવ્યે ન મર્તવ્યં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥

શુભાશુભં કર્મફલં ન શક્યમતિવર્તિતુમ્ ।
તથા તાભિશ્ચ મર્તવ્યં મોક્તવ્યાશ્ચૈવ તાસ્તથા ॥

રન્તિદેવસ્ય ગાવો વૈ વિધેર્હિ વશમાગતાઃ ।
સ્વયમાયાન્તિ ગાવો વૈ હન્યન્તે યત્ર સુન્દરિ ॥

ગવાં વૈ હન્યમાનાનાં રુધિરપ્રભવા નદી ।
ચર્મણ્વતીતિ વિખ્યાતા ખુરશૃઙ્ગાસ્થિદુર્ગમા ॥

રુધિરં તાં નદીં પ્રાપ્ય તોયં ભવતિ શોભને ।
મેધ્યં પુણ્યં પવિત્રં ચ ગન્ધવર્ણરસૈર્યુતમ્ ॥

તત્રાઽભિષેકં કુર્વન્તિ કૃતજપ્યાઃ કૃતાહ્નિકાઃ ।
દ્વિજા દેવગણાશ્ચાપિ લોકપાલા મહેશ્વરાઃ ॥

તસ્ય રાજ્ઞઃ સદા સત્રે સ્વયમાગમ્ય સુન્દરિ । વિધિના પૂર્વદૃષ્ટેન તન્માંસમુપકલ્પિતમ્ ।
મન્ત્રવત્પ્રતિગૃહ્ણન્તિ યતાન્યાયં યતાવિધિ ॥

સમાંસં ચ સદા હ્યન્નં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।
ભુઞ્જાનાનાં દ્વિજાતીનામસ્તમેતિ દિવાકરઃ ॥

ગાવો યાસ્તત્ર હન્યન્તે રાજ્ઞસ્તસ્ય ક્રતૂત્તમે ।
પઠ્યમાનેષુ મન્ત્રેષુ યથાન્યાયં યથાવિધિ ॥

તાશ્ચ સ્વર્ગં ગતા ગાવો રન્તિદેવશ્ચ પાર્થિવઃ ।
સદા સત્રવિધાનેન સિદ્ધિં પ્રાપ્તો નરોત્તમઃ ॥

અથ યસ્તુ સહાયાર્થમુક્તઃ સ્યાત્પાર્થિવૈર્નરૈઃ ।
ભોગાનાં સંવિભાગેન વસ્ત્રાભરણભૂષણૈઃ ॥

સહભોજનસમ્બદ્ધૈઃ સત્કારૈર્વિવિધૈરપિ ।
સહાયકાલે સમ્પ્રાપ્તે સઙ્ગ્રામે શસ્ત્રમુદ્ધરેત્ ॥

વ્યૂઢાનીકે યથા સાસ્ત્રં સેનયોરુભયોરપિ । હસ્ત્યશ્વરથસમ્પૂર્ણે પદાતિબલસઙ્કુલે ।
ચામરચ્છત્રશબલે ધ્વજચર્માયુધોજ્જ્વલે ॥

શક્તિતોમરકુન્તાસિશૂલમુદ્ગરપાણિભિઃ ।
કૂટમુદ્ગરચાપેષુ મુસુણ્ઠીજુષ્ટમુષ્ટિભિઃ ॥

ભિણ્ડિપાલગદાચક્રપ્રાસકર્પટધારિભિઃ । નાનાપ્રહરણૈર્યોધૈઃ સેનયોરુભયોરપિ ।
યુદ્ધશૌણ્ડૈઃ પ્રગર્જદ્ભિર્વૃષેષુ વૃષભૈરિવ ॥

શઙ્ખદુન્દુભિનાદેન નાનાતૂર્યરવેણ ચ ।
હયહેષિતશબ્દેન કુઞ્જરાણાં તુ બૃંહિતૈઃ ॥

યોધાનાં સિંહનાદૈશ્ચ ઘણ્ટાનાં શિઞ્જિતસ્વનૈઃ ।
દિશશ્ચ વિદિશશ્ચૈવ સમન્તાદ્બધિરીકૃતાઃ ॥

ગ્રીષ્માન્તેષ્વિવ ગર્જદ્ભિર્નભશીવ બલાહકૈઃ । રથનેમિખુરોદ્ધૂતૈરરુણૈ રણરેણુભિઃ ।
કપિલાભિરિવાકાશે છાદ્યમાને સમન્તતઃ ॥

પ્રવૃત્તે શસ્ત્રસમ્પાતે યોધાનાં તત્ર સેનયોઃ ।
તેષાં પ્રહારક્ષતજં રક્તચન્દનસન્નિભમ્ ॥

તેષામસ્રાણિ ગાત્રેભ્ય સ્રવન્તે રણમૂર્ધનિ ।
પલાશાશોકપુષ્પાણાં જઙ્ગમા ઇવ રાશયઃ ॥

રણે સમભિવર્તન્ત ઉદ્યતાયુધપાણયઃ ।
શોભમાના રણે શૂરા આહ્વયન્તઃ પરસ્પરમ્ ॥

હન્યમાનેષ્વભિઘ્નત્સુ શૂરેષુ રણસઙ્કટે ।
પૃષ્ઠં દત્ત્વા ચ યે તત્ર નાયકસ્ય નરાધમાઃ ॥

અનાહતા નિવર્તન્તે નાયકે ચાપ્યનીપ્સતિ । તે દુષ્કૃતં પ્રપદ્યન્તે નાયકસ્યાખિલં નરાઃ ।
યચ્ચાસ્તિ સુકૃતં તેષાં યુજ્યતે તેન નાયકઃ ॥

અહિંસા પરમો ધર્મ ઇતિ યેઽપિ નરા વિદુઃ । સઙ્ગ્રામેષુ ન યુધ્યન્તે ભૃત્યાશ્ચૈવાનુરૂપતઃ ।
નરકં યાન્તિ તે ઘોરં ભર્તૃપિણ્ડાપહારિણૈઃ ॥

યસ્તુ પ્રાણાન્પરિત્યજ્ય પ્રવિશેદુદ્યતાયુધઃ । સઙ્ગ્રામમગ્નિપ્રતિમં પતહ્ગ ઇવ નિર્ભયઃ ।
સ્વર્ગમાવિશતે પ્રેત્ય જ્ઞાત્વા યોધસ્ય નિશ્ચયમ્ ॥

આવિષ્ટશ્ચૈવ સત્ત્વેન સઘૃણો જાયતે નરઃ । પ્રહારૈર્નન્દયેદ્દેવિ સત્વેનાધિષ્ઠિતો હિ સઃ ।
પ્રહારવ્યથિતશ્ચૈવ ન વૈક્લબ્યમુપૈતિ સઃ ॥

યસ્તુ સ્વં નાયકં રક્ષેદતિઘોરે રણાઙ્કણે । તાપયન્નરિસૈન્યાનિ સિંહો મૃગગણાનિવ ।
આદિત્ય ઇવ મધ્યાહ્ને દુર્નિરીક્ષ્યો રણાજિરે ॥

નિર્દયો યસ્તુ સઙ્ગ્રામે પ્રહરન્નુદ્યતાયુધઃ ।
યજતે સ તુ પૂતાત્મા સઙ્ગ્રામેણ મહાક્રતુમ્ ॥

ચર્મ કૃષ્ણાજિનં તસ્ય દન્તકાષ્ઠં ધનુઃ સ્મૃતમ્ ।
રથો વેદિર્ધ્વજો યૂપઃ કુશાશ્ચ રથરશ્મયઃ ॥

માનો દર્પસ્ત્વહઙ્કારસ્ત્રયસ્ત્રેતાગ્નયઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રમોદસ્ચ સ્રુવસ્તસ્ય ઉપાધ્યાયો હિ સારથિઃ ॥

સ્રુગ્ભાણ્ડં ચાપિ યત્કિઞ્ચિદ્યજ્ઞોપકરણાનિ ચ ।
આયુધાન્યસ્ય તત્સર્વં સમિધઃ સાયકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

સ્વેદસ્રવશ્ચ ગાત્રેભ્યઃ ક્ષૌદ્રં તસ્ય યશસ્વિનઃ । પુરોડાશા નૃશીર્ષાણિ રુધિરં ચાહુતિઃ સ્મૃતા ।
તૂણાશ્ચૈવ ચરુર્જ્ઞેયા વસોર્ધારા વસાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ક્રવ્યાદા ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ તસ્મિન્યજ્ઞે દ્વિજતયઃ । તેષાં ભક્ષાન્નપાનાનિ હતા નૃગજવાજિનઃ ।
ભુઞ્જતે તે યથાકામં યતા યજ્ઞે કિમિચ્છતિ ॥

નિહતાનાં તુ યોધાનાં વસ્ત્રાભરણભૂષણમ્ ।
હિરણ્યં ચ સુવર્ણં ચ યદ્વૈ યજ્ઞસ્ય દક્ષિણા ॥

યસ્તત્ર હન્યતે દેવિ ગજસ્કન્ધગતો નરઃ ।
બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ રણેષ્વભિમુખો હતઃ ॥

રથમધ્યગતો વાઽપિ હયપૃષ્ઠગતોપિ વા ।
હન્યતે યસ્તુ સઙ્ગ્રામે શક્રલોકે મહીયતે ॥

સ્વર્ગે હતાઃ પ્રપૂજ્યતે હન્તા ત્વત્રૈવ પૂજ્યતે ।
દ્વાવેતૌ સુખમેધેતે હન્તા યશ્ચૈવ હન્યતે ॥

તસ્માત્સઙ્ગ્રામમાસાદ્ય પ્રહર્તવ્યમભીતવત્ ॥

નિર્ભયો યસ્તુ સઙ્ગ્રામે યસ્તુ સઙ્ગ્રામે પ્રહરેદુદ્યતાયુધઃ ।
યથા નદીસહસ્રાણિ પ્રવિષ્ટાનિ મહોદધિમ્ ॥

તથા સર્વે ન સન્દેહો ધર્મા ધર્મભૃતાંવરમ્ ।
પ્રવિષ્ટા રાજધર્મેણ આચારવિનયસ્તથા ॥

વેદોક્તાશ્ચૈવ યે ધર્માઃ પાષણ્ડેષુ ચ કીર્તિતાઃ ।
તથૈવ માનુષા ધર્મા ધર્માશ્ચાન્યે તથેતરે ॥

દેશજાતિકુલાનાં ચ ગ્રામધર્માસ્તથૈવ ચ । યે ધર્માઃ પાર્વતીયેષુ યે ધર્માઃ પત્તનાદિષુ ।
તેષાં પૂર્વપ્રવૃત્તાનાં કર્તવ્યં પરિરક્ષણમ્ ॥

ધર્મ એવ હતો હન્તિ ધર્મો રક્ષતિ રક્ષિતઃ ।
તસ્માદ્ધર્મો ન હન્તવ્યઃ પાર્થિવેન વિશેષતઃ ॥

પ્રજાઃ પાલયતે યત્ર ધર્મેણ વસુધાધિપઃ ।
ષટ્કર્મનિરતા વિપ્રાઃ પૂજ્યન્તે પિતૃદેવતાઃ ॥

નૈવ તસ્મિન્નનાવૃષ્ટિર્ન રોગા નાપ્યુપદ્રવાઃ ।
ધર્મશીલાઃ પ્રજાઃ સર્વાઃ સ્વધર્મનિરતે નૃપે ॥

એષ્ટવ્યઃ સતતં દેવિ યુક્તાચારો નરાધિપઃ ।
છિદ્રજ્ઞશ્ચૈવ શત્રૂણામપ્રમત્તઃ પ્રતાપવાન્ ॥

શૂદ્રાઃ પૃથિવ્યાં બહવો રાજ્ઞાં બહુવિનાશકાઃ ।
તસ્માત્પ્રમાદં સુશ્રોણિ ન કુર્યાત્પણ્ડિતો નૃપઃ ॥

તેષુ મિત્રેષુ ત્યક્તેષુ તથા મર્ત્યેષુ હસ્તિષુ ।
વિસ્રમ્ભો નોપગન્તવ્યઃ સ્નાનપાનેષુ નિત્યશઃ ॥

રાજ્ઞો વલ્લભતામેતિ કુલં ભાવયતે સ્વકમ્ । યસ્તુ રાષ્ટ્રહિતાર્થાય ગોબ્રાહ્મણકૃતે તથા ।
બન્દીગ્રહાય મિત્રાર્થે પ્રાણાંસ્ત્યજતિ દુસ્ત્યજાન્ ॥

સર્વકામદુઘાં ધેનું ધરણીં લોકધારિણીમ્ ।
સમુદ્રાન્તાં વરારોહે સશૈલવનકાનનામ્ ॥

દદ્યાદ્દેવિ દ્વિજાતિભ્યો વસુપૂર્ણાં વસુન્ધરામ્ ।
ન તત્સમં વરારોહે પ્રાણત્યાગી વિશિષ્યતે ॥

સહસ્રમપિ યજ્ઞાનાં યજતે ચ યતર્દ્ધિમાન્ ।
યજ્ઞૈસ્તસ્ય કિમાશ્ચર્યં પ્રાણત્યાગઃ સુદુષ્કરઃ ॥

તસ્માત્સર્વેષુ યજ્ઞેષુ પ્રાણયજ્ઞો વિશિષ્યતે ।
એવં સઙ્ગ્રામયજ્ઞાસ્તે યથાર્થં સમુદાહૃતાઃ ॥