મહાભારત · અધ્યાય 13.212

દેવદેવ નમસ્તુભ્યં ત્ર્યક્ષ ભો વૃષભધ્વજ ।
શ્રુતં મે ભગવન્સર્વં ત્વત્પ્રસાદાન્મહેશ્વર ॥

સઙ્ગૃહીતં મયા તચ્ચ તવ વાક્યમનુત્તમમ્ ।
ઇદાનીમસ્તિ સન્દેહો માનુષેષ્વિહ કશ્ચન ॥

તુલ્યપ્રાણશિરઃકાયો રાજાઽયમિતિ મૃશ્યતે ।
કેન કર્મવિપાકેન સર્વપ્રાધાન્યમર્હતિ ॥

સ ચાપિ દણ્ડયન્મર્ત્યાન્ભર્ત્સયન્વિધમન્નપિ । પ્રેત્યભાવે કથં લોકાઁલ્લભતે પુણ્યકર્મણા ।
રાજવૃત્તમહં તસ્માચ્છ્રોતુમિચ્છામિ માનદ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ રાજધર્મં શુભાનને ॥

રાજાયત્તં હિ યત્સર્વં લોકવૃત્તં શુભાશુભમ્ ।
મહતસ્તપસો દેવિ ફલં રાજ્યમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

તપોદાનમયં રાજ્યં પરં સ્થાનં વિધીયતે ।
તસ્માદ્રાજ્ઞઃ સદા મર્ત્યાઃ પ્રણમન્તિ યતસ્તતઃ ॥

ન્યાયતસ્ત્વં મહાભાગે શ્રોતુકામાઽસિ ભામિનિ ।
તસ્માત્તસ્યૈવ ચરિતં જગત્પથ્યં શૃણુ પ્રિયે ॥

અરાજકે પુરા ત્વાસીત્પ્રજાનાં સઙ્કુલં મહત્ । તદૃષ્ટ્વા સઙ્કુલં બ્રહ્મા મનું રાજ્યે ન્યવેદયત્ ।
તદાપ્રભૃતિ સન્દૃષ્ટં રાજ્ઞાં વૃત્તં શુભાશુભમ્ ॥

તન્મે શૃણુ વરારોહે તસ્ય પથ્યં જગદ્ધિતમ્ ।
યથા પ્રેત્ય લભેત્સ્વર્ગં યથા વીર્યં યશસ્તથા ॥

પિત્ર્યં વા ભૂતપૂર્વં વા સ્વયમુત્પાદ્ય વા પુનઃ ।
રાજ્યધર્મમનુષ્ઠાય વિધિવદ્ભોક્તુમર્હતિ ॥

આત્માનમેવ પ્રથમં વિનયૈરુપપાદયેત્ ।
અનુ ભૃત્યાન્પ્રજાઃ પશ્ચાદિત્યેષ વિનયક્રમઃ ॥

સ્વામિનં ચોષમાં કૃત્વા પ્રજાસ્તદ્વૃત્તકાઙ્ક્ષયા ।
સ્વયં વિનયસમ્પન્ના ભવન્તીહ શુભેક્ષણે ॥

સ્વસ્માત્પૂર્વતરા રાજા વિનયત્યેવ વૈ પ્રજાઃ ।
અપહાસ્યો ભવેત્તાદૃક્સ્વદોષસ્યાનવેક્ષણાત્ ॥

વિદ્યાભ્યાસૈર્વૃદ્ધયોગૈરાત્માનં વિનયં નયેત્ ।
વિદ્યા ધર્માર્થફલિની તદ્વિદો વૃદ્ધસઞ્જ્ઞિતાઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં જયો દેવિ અત ઊર્ધ્વમુદાહૃતઃ ।
અજયે સુમહાન્દોષો રાજાનં વિનિપાતયેત્ ॥

પઞ્ચૈવ સ્વવશે કૃત્વા તદર્થાન્પઞ્ચ શોષયેત્ । ષડુત્સૃજ્ય યથાયોગં જ્ઞાનેન વિનયેન ચ ।
સાસ્ત્રચક્ષુર્નયપરો ભૂત્વા ભૃત્યાન્સમાહરેત્ ॥

વૃત્તશ્રુતકુલોપેતાનુપધાબિઃ પરીક્ષિતાન્ । અમાત્યાનુપધાતીતાન્સોપસર્પાઞ્જિતેન્દ્રિયાન્ ।
યોજયેત યથાયોગં યથાર્હં સ્વેષુ કર્મસુ ॥

અમાત્યા બુદ્ધિસમ્પન્ના રાષ્ટ્રં બહુજનપ્રિયમ્ ।
દુરાધર્ષં પુરશ્રેષ્ઠં કોશઃ કૃચ્છ્રસહઃ સ્મૃતઃ ॥

અનુરક્તં બલં સામ્નામદ્વૈધં મન્ત્રમેવ ચ । એતાઃ પ્રકૃતયઃ સ્વેષુ સ્વામી વિનયતત્વવિત્ ।

પ્રજાનાં રક્ષણાર્થાય સર્વમેતદ્વિનિર્મિતમ્ ।
આભિઃ કરણભૂતાભિઃ કુર્યાલ્લોકહિતં નૃપઃ ॥

આત્મરક્ષા નરેન્દ્રસ્ય પ્રજારક્ષાર્થમિષ્યતે ।
તસ્માત્સતતમાત્માનં સંરક્ષેદપ્રમાદવાન્ ॥

ભોજનાચ્છાદનસ્નાનાદ્બહિર્નિષ્ક્રમણાદપિ ।
નિત્યં સ્ત્રીગણસંયોગાદ્રક્ષેદાત્માનમાત્મવાન્ ॥

સ્વેભ્યશ્ચૈવ પરેભ્યશ્ચ શશ્ત્રાદપિ વિષાદપિ ।
સતતં પુત્રદારેભ્યો રક્ષેદાત્માનમાત્મવાન્ ॥

સર્વેભ્ય એવ સ્થાનેભ્યો રક્ષેદાત્માનમાત્મવાન્ ।
પ્રજાનાં રક્ષણાર્થાય પ્રજાહિતકરો ભવેત્ ॥

પ્રજાકાર્યં તુ તત્કાર્યં પ્રજાસૌખ્યં તુ તત્સુખમ્ । પ્રજાપ્રિયં પ્રિયં તસ્ય સ્વહિતં તુ પ્રજાહિતમ્ ।
પ્રજાર્તં તસ્ય સર્વસ્વમાત્માર્થં ન વિધીયતે ।

પ્રકૃતીનાં હિ રક્ષાર્થં રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ । ઉભયોઃ પક્ષયોર્વાદં શ્રુત્વા ચૈવ યથાતથમ્ ।
તમર્થં વિમૃશેદ્બુદ્ધ્યા સ્વયમાતત્વદર્શનાત્ ॥

તત્વવિદ્ભિશ્ચ બહુભિર્વૃદ્ધૈઃ સહ નરોત્તમૈઃ ।
કર્તારમપરાધં ચ દેશકાલૌ નયાનયૌ ॥

જ્ઞાત્વા સમ્યગ્યથાશાસ્ત્રં તતો દણ્ડં નયેન્નૃષુ ।
એવં કુર્વંલ્લભેદ્ધર્મં પક્ષપાતવિવર્જનાત્ ॥

પ્રત્યક્ષાપ્તોપદેશાભ્યામનુમાનેન વા પુનઃ ।
બોદ્ધવ્યં સતતં રાજ્ઞા દેશવૃત્તં શુભાશુભમ્ ॥

ચારૈઃ કર્મપ્રવૃત્ત્યા ચ તદ્વિજ્ઞાય વિચારયેત્ ।
અશુભં નિર્હરેત્સદ્યો જોષયેચ્છુભમાત્મનઃ ॥

ગર્હ્યાન્વિગર્હયેદેવ પૂજ્યાન્સમ્પૂજયેત્તથા ।
દણ્ડ્યાંશ્ચ દણ્ડયેદ્દેવિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

પઞ્ચાવેક્ષન્સદા મન્ત્રં કુર્યાદ્બુદ્ધિયુતૈર્નરૈઃ ।
કુલવૃત્તશ્રુતોપેતૈર્નિત્યં મન્ત્રપરો ભવેત્ ॥

કામકારેણ વૈ મુખ્યૈર્ન ચ મન્ત્રમના ભવેત્ ।
રાજા રાષ્ટ્રહિતાપેક્ષં સત્યધર્માણિ કારયેત્ ॥

સર્વોદ્યોગં સ્વયં કુર્યાદ્દુર્ગાદિષુ સદા નૃષુ ।
દેશવૃદ્ધિકરાન્ભૃત્યાનપ્રમાદેન કારયેત્ ॥

દેશક્ષયકરાન્સર્વાનપ્રિયાંશ્ચ વિવર્જયેત્ ।
અહન્યહનિ સમ્પશ્યેદનુજીવિગણં સ્વયમ્ ॥

સુમુખઃ સુપ્રિયો દત્ત્વા સમ્યગ્વૃત્તં સમાચરેત્ ।
અધર્મ્યં પરુષં તીક્ષ્ણં વાક્યં વક્તું ન ચાર્હતિ ॥

અસંવિશ્વાસ્ય વચનં વક્તું સત્સુ ન ચાર્હતિ ।
નરેનરે ગુણાન્દોષાન્સમ્યગ્વેદિતુમર્હતિ ॥

સ્વેઙ્ગિતં વૃણુયાદ્ધૈર્યં ન કુર્યાત્ક્ષુદ્રસંવિદમ્ ।
પરેઙ્ગિતજ્ઞો લોકેષુ ભૂત્વા સંસર્ગમાચરેત્ ॥

સ્વતશ્ચ પરતશ્ચૈવ પરસ્પરભયાદપિ ।
અમાનુષભયેભ્યશ્ચ સ્વાઃ પ્રજાઃ પાલયેન્નૃપઃ ॥

લુબ્ધાઃ કઠોરાશ્ચાપ્યસ્ય માનવા દસ્યુવૃત્તયઃ ।
નિગ્રાહ્યા એવ તે રાજ્ઞા સઙ્ગૃહીત્વા યતસ્તતઃ ॥

કુમારાન્વિનયોદ્બોધૈર્જન્મપ્રભૃતિ યોજયેત્ ।
તેષામાત્મગુણોપેતં યૌવરાજ્યેન યોજયેત્ ॥

પ્રકૃતીનાં યથા ન સ્યાદ્રાજ્યભ્રંશો ભવેદ્ભયમ્ ।
એતત્સઞ્ચિન્તયેન્નિત્યં તદ્વિધાનં તથાર્હતિ ॥

અરાજકં ક્ષણમપિ રાજ્યં ન સ્યાદ્ધિ શોભને ।
આત્મનોઽનુવિધાનાય યૌવરાજ્યં સદેષ્યતે ॥

કુલજાનાં ચ વૈદ્યાનાં શ્રોત્રિયાણાં તપસ્વિનામ્ ।
અન્યેષાં વૃત્તિયુક્તાનાં વિશેષં કર્તુમર્હતિ ॥

આત્માર્થં રાજ્યતન્ત્રાર્થં કોશાર્થં ચ સમાચરેત્ ।
દુર્ગાદ્રાષ્ટ્રાત્સમુદ્રાચ્ચ વણિગ્ભ્યઃ પુરુષાત્યયાત્ ॥

પરાત્મગુણસારાભ્યાં ભૃત્યપોષણમાચરેત્ ।
વાહનાનાં પ્રકુર્વીત પોષણં યોધકર્મસુ ॥

સાદરઃ સતતં ભૂત્વા અવેક્ષાવ્રતમાચરેત્ ।
ચતુર્દા વિભજેત્કોશં ધર્મભૃત્યાત્મકારણાત્ ॥

આપદર્થં ચ નીતિજ્ઞો દેશકાલવશેન તુ ।
અનાથાન્વ્યથિતાન્વૃદ્ધાન્સ્વે દેશે પોષયેન્નૃપઃ ॥

સન્ધિં ચ વિગ્રહં ચૈવ તદ્વિશેષાંસ્તથા પારન્ ।
યથાવત્સંવિમૃશ્યૈવ બુદ્ધિપૂર્વં સમાચરેત્ ॥

સર્વેષાં સમ્પ્રિયો ભૂત્વા મણ્ડલં સતતં ચરેત્ ।
શુભેષ્વપિ ચ કાર્યેષુ ચ ચૈકાન્તઃ સમાચરેત્ ॥

સ્વતશ્ચ પરતશ્ચૈવ વ્યસનાનિ વિમૃશ્ય સઃ ।
પરેણિ ધાર્મિકાન્યોગાન્નાતીયાદ્દ્વેષલોભતઃ ॥

રક્ષ્યત્વં વૈ પ્રજાધર્મઃ ક્ષત્રધર્મસ્તુ રક્ષણમ્ ।
કુનૃપૈઃ પીડિતાસ્તસ્માત્પ્રજાઃ સર્વત્ર પાલયેત્ ॥

યાત્રાકાલેઽનવેક્ષ્યૈવ પશ્ચાત્કોપફલોદયઃ ।
તદ્યુક્તાશ્ચાપદશ્ચૈવ શાસનાદિતિ ચિન્તયેત્ ॥

વ્યસનેભ્યો બલં રક્ષેન્નયતો વ્યયતોપિ વા ।
પ્રાયશો વર્જયેદ્યુદ્ધં પ્રાણરક્ષણકારણાત્ ॥

કારણાદેવિ યોદ્ધવ્યં નાત્મનઃ પરદોષતઃ ।
સુયુદ્ધે પ્રાણમોક્ષશ્ચ તસ્ય ધર્માય ઇષ્યતે ॥

અભિયુક્તો બલવતા કુર્યાદાપદ્વિધિં નૃપઃ ।
અનુનીય તથા સર્વાન્પ્રજાનાં હિતકારણાત્ ॥

અન્યપ્રકૃતિયુક્તાનાં રાજ્ઞાં વૃત્તિવિચારિણામ્ ।
અન્યાંશ્ચાપત્પ્રપન્નાનાં ન તાન્સંયોક્તુમર્હતિ ॥

શુભાશુભં યદા દેવિ વ્રતં તૂભયસાધનમ્ । આત્મૈવ તચ્છુભં કુર્યાદશુભં યોજયેત્પરાન્ ।

એવમુદ્દેશતઃ પ્રોક્તમલેપત્વં યથા ભવેત્ ।
એષ દેવિ સમાસેન રાજધર્મઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

એવં સંવર્તમાનસ્તુ દણ્ડયન્ભર્ત્સયન્પ્રજાઃ ।
નિષ્કલ્મષમવાપ્નોતિ પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ॥

એવં સંવર્તમાનસ્ય કાલધર્મો યદા ભવેત્ ।
સ્વર્ગલોકે તદા રાજા ત્રિદશૈઃ સહ તોષ્યતે ॥

દ્વિવિધં રાજ્યવૃત્તં ચ ન્યાયભાગ્યસમન્વિતમ્ ।
એવં ન્યાયાનુગં વૃત્તં કથિતં તે શુભેક્ષણે ॥

રાજ્યં ન્યાયાનુગં તાત બુદ્ધિશાસ્ત્રાનુગં ભવેત્ ।
ધર્મ્યં પથ્યં યશસ્યં ચ સ્વર્ગ્યં ચૈવ તથા ભવેત્ ॥

રાજ્યં ભાગ્યાનુગં નામ અયથાવત્પ્રદૃશ્યતે । તત્તુ શાસ્ત્રવિનિર્મુક્તં સતાં કોપકરં ભવેત્ ।
અધર્મ્યમયશસ્યં ચ દુરન્તં ચ ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥

યત્ર સ્વચ્છન્દતઃ સર્વં ક્રિયતે કર્મ રાજભિઃ ।
તત્ર ભાગ્યવશાદ્ભૃત્યા લભન્તે ન વિશેષતઃ ॥

યત્ર દણ્ડ્યા ન દણ્ડ્યન્તે પૂજ્યન્તે વા નરાધમાઃ ।
યત્ર સન્તોપિ હન્યન્તે તત્ર ભાગ્યાનુગં ભવેત્ ॥

શુભાશુભં યથા યત્ર વિપરીતં પ્રદૃશ્યતે ।
રાજ્ઞિ ચાસુરપક્ષે તુ તત્ર ભાગ્યાનુગં ભવેત્ ॥

ભાગ્યાનુગે તુ રાજાનો વર્તમાના યથાતથા ।
પ્રાપ્યાકીર્તિમનર્થં ચ ઇહ લોકે શુભેક્ષણે ॥

પરત્ર સુમહાઘોરં તમઃ પ્રાપ્ય દુરત્યયમ્ ।
તિષ્ઠન્તિ નરકે દેવિ પ્રલયાન્તાદિતિ સ્થિતિઃ ॥

મોક્ષં દુષ્કૃતિનાં ચાપિ વિદ્યતે કાલપર્યયાત્ ।
નાસ્ત્યેવ મોક્ષણં દેવિ રાજ્ઞાં દુષ્કૃતિકારિણામ્ ॥

એતત્સર્વં સમાસેન રાજવૃત્તં શુભાશુભમ્ ।
કથિતં તે મહાભાગે ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥