Mahabharata · Chapter 13.211

uktastvayā trivargasya dharmaśca paramaḥ śubhaḥ / sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃstaṃ bravītu me /
maheśvara uvāca /

brahmaṇā lokasaṃsāre sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā /
lokāṃstārayituṃ yuktā martyeṣu kṣitidevatāḥ //

teṣu tāvatpravakṣyāmi dharmaṃ śubhaphalodayam /
brāhmaṇeṣvabhayo dharmaḥ paramaḥ śubhalakṣaṇaḥ //

ime ca dharmā lokānāṃ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayambhuvā /
pṛthivyāṃ saddvijairnityaṃ kīrtyamānaṃ nibodha me //

svadāraniratirdharmo nityaṃ japyaṃ tathaiva ca /
sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam //

śūdro dharmaparo nityaṃ śuśrūṣānirato bhavet //

traividyo brāhmaṇo vṛddho na cādhyayanajīvakaḥ /
trivargasya vyatikrāntaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ //

ṣaṭ karmāṇi ca proktāni sṛṣṭāni brahmaṇā purā /
dharmiṣṭhāni variṣṭhāni tānitāni śṛṇūttame //

yajanaṃ yājanaṃ caiva dānaṃ pātre pratigrahaḥ /
adhyāpanamadhyayanaṃ ṣaṭkarmā dharmabhāgṛjuḥ //

nityaḥ svādhyāyato dharmaḥ nityayajñaḥ sanātanaḥ /
dānaṃ praśaṃsate nityaṃ brāhmaṇeṣu trikarmasu //

ayameva paro dharmaḥ saṃvṛtaḥ satsu vidyate /
garbhasthāne viśuddhānāṃ dharmasya niyamo mahān //

pañcayajñaviśuddhātmā ṛtunityo'nasūyakaḥ /
dānto brāhmaṇasatkartā susammṛṣṭaniveśanaḥ //

cakṣuḥśrotramanojihvāsnigdhavarṇapradaḥ sadā /
atithyabhyāgatarataḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ //

pādyamarghyaṃ yathānyāyamāsanaṃ śayanaṃ tathā /
dīpaṃ pratiśrayaṃ caiva yo dadāti sa dhārmikaḥ //

prātarutthāya vai paścādbhojane tu nimantrayet /
satkṛtyā'nuvrajedyaśca tasya dharmaḥ sanātanaḥ //

pravṛttilakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyate /
tadahaṃ kīrtayiṣyāmi trivargeṣu ca yadyathā //

ekenāṃśena dharmārthaḥ kartavyo hitamicchatā /
ekenāṃśena kāmārthamekamaṃśaṃ vivardhayet //

nivṛttilakṣaṇaḥ puṇyo dharmo mokṣo vidhīyate /
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi tāṃ śṛṇuṣva samāhitā //

sarvabhūtadayā dharmo nivṛtteḥ parama sadā / bubhukṣitaṃ pipāsārtamatithiṃ śrāntamāgatam /
arcayanti varārohe teṣāmapi phalaṃ mahat //

pātramityeva dātavyaṃ sarvasmai dharmakāṅkṣibhiḥ /
āgamiṣyati yatpātraṃ tatpātraṃ tārayiṣyati //

kāle samprāptamatithiṃ bhoktukāmamupasthitam /
yastaṃ sambhāvayettatra vyāso'yaṃ samupasthitaḥ //

tasya pūjāṃ yathāśaktyā saumyacittaḥ prayojayet /
cittamūlo bhaveddharmo dharmamūlaṃ bhavedyaśaḥ //

tasmātsaumyena cittena dātavyaṃ devi sarvathā /
saumyacittastu yo dadyāttaddhi dānamanuttamam //

yathāmbubindubhiḥ sūkṣmaiḥ patadbhirmedinītale /
kedārāśca taṭākāni sarāṃsi saritastathā //

toyapūrṇāni dṛśyante apratarkyo'tiśobhane /
alpamalpamapi hyekaṃ dīyamānaṃ vivardhate //

pīḍayā'pi ca bhṛtyānāṃ dānameva viśiṣyate /
putradāradhanaṃ dhānyaṃ na mṛtānanugacchati //

śreyo dānaṃ ca bhogaśca dhanaṃ prāpya yaśasvini /
dānena hi mahābhāgā bhavanti manujādhipāḥ //

nāsti bhūmau dānasamaṃ nāsti dānasamo nidhiḥ /
nāsti satyātparo dharmo nānṛtātpātakaṃ param //

āśrame yastu tapyeta tapo mūlaphalāśanaḥ / ādityābhimukho bhūtvā jaṭāvalkalasaṃvṛtaḥ /
maṇḍūkaśāyī hemante grīṣme pañcatapā bhavet //

samyaktapaścarantīha śraddadhānā vanāśrame /
gṛhāśramasya te devi kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm //
umovāca /

gṛhāśramasya yā caryā vratāni niyamāśca ye /
tathā ca devatāḥ pūjyāḥ satataṃ gṛhamedhinā //

yadyacca parihartavyaṃ gṛhīṇātithiparvasu /
tatsarvaṃ śrotumicchāmi kathyamānaṃ tvayā vibho //
maheśvara uvāca /

gṛhāśramasya yanmūlaṃ phalaṃ dharmo'yamuttamam /
pādaiścaturbhiḥ satataṃ dharmo yatra pratiṣṭhitaḥ //

sārabhūtaṃ varārohe dadhno ghṛtamivoddhṛtam /
tadahaṃ te pravakṣyāmi śrūyatāṃ dharmacāriṇi //

dampatyalaṅkariṣṇuśca gṛhadānaratirnaraḥ /
kalatrasaukhyaṃ vindeta nāsti tatra vicāraṇā //

striyo vā puruṣo vā'pi dampatīnpūjayanti te / manobhilaṣitānkāmānprāpnuvanti na saṃśayaḥ //

śuśrūṣante ye pitaraṃ mātaraṃ ca gṛhāśrame /
bhartāraṃ caiva yā nārī agnihotraṃ ca ye dvijāḥ //

teṣuteṣu ca prīṇanti devā indrapurogamāḥ /
pitaraḥ pitṛlokasthāḥ svadharmeṇa sa rajyate //
umovāca /

mātāpitṛviyuktānāṃ kā caryā gṛhamedhinām /
vidhavānāṃ ca nārīṇāṃ bhavāneva bravītu me //
maheśvara uvāca /

devatātithiśuśrūṣā guruvṛddhābhivādanam /
ahiṃsā sarvabhūtānāmalobhaḥ satyasandhatā //

brahmacaryaṃ śaraṇyatvāśaucaṃ pūrvābhibhāṣaṇam /
kṛtajñatvamapaiśunyaṃ satataṃ dharmaśīlatā //

dine dvirabhiṣekaṃ ca pitṛdaivatapūjanam /
gavāhnikapradānaṃ ca saṃvibhāgo'tithiṣvapi //

dīpapratiśrayaṃ caiva dadyātpādyāsanaṃ tathā / pañcame'hani ṣaṣṭhe vā dvādaśe'pyaṣṭame'thavā /
tadurdaśe pañcadaśe brahmacārī sadā bhavet //

śmaśrukarma śirobhyaṅgamañjanaṃ dantadhāvanam /
naiteṣvahastu kurvīta teṣu lakṣmīḥ pratiṣṭhitā //

vratopavāsaniyamastapo dānaṃ ca śaktitaḥ /
bharaṇaṃ bhṛtyavargasya dīnānāmanukampanam //

paradārānnivṛttiśca svadāreṣu ratiḥ sadā / śarīramekaṃ dampatyorvidhātrā pūrvanirmitam /
tasmātsvadāranirato brahmacārī vidhīyate //

śīlavṛttavinītasya nigṛhītendriyasya ca /
ārjave vartamānasya sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ //

priyātitheśca kṣāntasya dharmārjitadhanasya ca /
gṛhāśramapadasthasya kimanyaiḥ kṛtyamāśramaiḥ //

yathā mātaramāśritya sarve jīvanti jantavaḥ /
tathā gṛhāśramaṃ prāpya sarve jīvanti cāśramāḥ //

rājānaḥ sarvapāṣaṇḍāḥ sarve raṅgopajīvinaḥ /
vyālagrahāśca ḍamyāśca corā rājabhaṭāstathā //

savidyāḥ sarvajīvajñāḥ sarve vai vicikitsakāḥ / dūrādhvānaṃ prapannāśca kṣīṇapathyodanā narāḥ /
ete cānye ca bahavastarkayanti gṛhāśramam //

mārjārā mūṣikāḥ śvānaḥ sūkarāśca śukāstathā / kapotakā kāvaṭakāḥ sarīsṛpaniṣevaṇāḥ /
araṇyavāsinaścānye saṅghā ye mṛgapakṣiṇām //

evaṃ bahuvidhā devi loke'sminsacarācarāḥ /
gṛhe kṣetre bile caiva śataśo'tha sahasraśaḥ //

gṛhasthena kṛtaṃ karma sarvaistairiha bhujyate /
upayuktaṃ ca yatteṣāṃ matimānnānuśocati //

dharma ityeva sahkalpya yastu tasya phalaṃ śṛṇu / sarvayajñapraṇītasya hayamedhena yatphalam /
varṣe sa dvādaśe devi phalenaitena yujyate //

āśāpāśavimokṣaṃ ca vidhidharmamanuttamam /
vṛkṣamūlacaro nityaṃ śūnyāgāriniveśanamam //

nadīpulinaśāyī ca nadītīramanuvrajan / vimuktaḥ sarvasaṅgebhyaḥ snehabandhena vai dvijaḥ /

ātmanyevātmanā bhāvaṃ samāyojyeha tena vai /
ātmabhūto yatāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇā //

pavitranityo yuktaśca tasya dharmaḥka sanātanaḥ / naikatra ramate sakto na caikagrāmagocaraḥ /
yukto'pyaṭati yo yukto na caikapulināśrayaḥ //

eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathe sthitaḥ //