મહાભારત · અધ્યાય 13.211

ઉક્તસ્ત્વયા ત્રિવર્ગસ્ય ધર્મશ્ચ પરમઃ શુભઃ । સર્વવ્યાપી તુ યો ધર્મો ભગવંસ્તં બ્રવીતુ મે ।
મહેશ્વર ઉવાચ ।

બ્રહ્મણા લોકસંસારે સૃષ્ટા ધાત્રા ગુણાર્થિના ।
લોકાંસ્તારયિતું યુક્તા મર્ત્યેષુ ક્ષિતિદેવતાઃ ॥

તેષુ તાવત્પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મં શુભફલોદયમ્ ।
બ્રાહ્મણેષ્વભયો ધર્મઃ પરમઃ શુભલક્ષણઃ ॥

ઇમે ચ ધર્મા લોકાનાં પૂર્વં સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ।
પૃથિવ્યાં સદ્દ્વિજૈર્નિત્યં કીર્ત્યમાનં નિબોધ મે ॥

સ્વદારનિરતિર્ધર્મો નિત્યં જપ્યં તથૈવ ચ ।
સર્વાતિથ્યં ત્રિવર્ગસ્ય યથાશક્તિ દિવાનિશમ્ ॥

શૂદ્રો ધર્મપરો નિત્યં શુશ્રૂષાનિરતો ભવેત્ ॥

ત્રૈવિદ્યો બ્રાહ્મણો વૃદ્ધો ન ચાધ્યયનજીવકઃ ।
ત્રિવર્ગસ્ય વ્યતિક્રાન્તં તસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

ષટ્ કર્માણિ ચ પ્રોક્તાનિ સૃષ્ટાનિ બ્રહ્મણા પુરા ।
ધર્મિષ્ઠાનિ વરિષ્ઠાનિ તાનિતાનિ શૃણૂત્તમે ॥

યજનં યાજનં ચૈવ દાનં પાત્રે પ્રતિગ્રહઃ ।
અધ્યાપનમધ્યયનં ષટ્કર્મા ધર્મભાગૃજુઃ ॥

નિત્યઃ સ્વાધ્યાયતો ધર્મઃ નિત્યયજ્ઞઃ સનાતનઃ ।
દાનં પ્રશંસતે નિત્યં બ્રાહ્મણેષુ ત્રિકર્મસુ ॥

અયમેવ પરો ધર્મઃ સંવૃતઃ સત્સુ વિદ્યતે ।
ગર્ભસ્થાને વિશુદ્ધાનાં ધર્મસ્ય નિયમો મહાન્ ॥

પઞ્ચયજ્ઞવિશુદ્ધાત્મા ઋતુનિત્યોઽનસૂયકઃ ।
દાન્તો બ્રાહ્મણસત્કર્તા સુસમ્મૃષ્ટનિવેશનઃ ॥

ચક્ષુઃશ્રોત્રમનોજિહ્વાસ્નિગ્ધવર્ણપ્રદઃ સદા ।
અતિથ્યભ્યાગતરતઃ શેષાન્નકૃતભોજનઃ ॥

પાદ્યમર્ઘ્યં યથાન્યાયમાસનં શયનં તથા ।
દીપં પ્રતિશ્રયં ચૈવ યો દદાતિ સ ધાર્મિકઃ ॥

પ્રાતરુત્થાય વૈ પશ્ચાદ્ભોજને તુ નિમન્ત્રયેત્ ।
સત્કૃત્યાઽનુવ્રજેદ્યશ્ચ તસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

પ્રવૃત્તિલક્ષણો ધર્મો ગૃહસ્થેષુ વિધીયતે ।
તદહં કીર્તયિષ્યામિ ત્રિવર્ગેષુ ચ યદ્યથા ॥

એકેનાંશેન ધર્માર્થઃ કર્તવ્યો હિતમિચ્છતા ।
એકેનાંશેન કામાર્થમેકમંશં વિવર્ધયેત્ ॥

નિવૃત્તિલક્ષણઃ પુણ્યો ધર્મો મોક્ષો વિધીયતે ।
તસ્ય વૃત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ તાં શૃણુષ્વ સમાહિતા ॥

સર્વભૂતદયા ધર્મો નિવૃત્તેઃ પરમ સદા । બુભુક્ષિતં પિપાસાર્તમતિથિં શ્રાન્તમાગતમ્ ।
અર્ચયન્તિ વરારોહે તેષામપિ ફલં મહત્ ॥

પાત્રમિત્યેવ દાતવ્યં સર્વસ્મૈ ધર્મકાઙ્ક્ષિભિઃ ।
આગમિષ્યતિ યત્પાત્રં તત્પાત્રં તારયિષ્યતિ ॥

કાલે સમ્પ્રાપ્તમતિથિં ભોક્તુકામમુપસ્થિતમ્ ।
યસ્તં સમ્ભાવયેત્તત્ર વ્યાસોઽયં સમુપસ્થિતઃ ॥

તસ્ય પૂજાં યથાશક્ત્યા સૌમ્યચિત્તઃ પ્રયોજયેત્ ।
ચિત્તમૂલો ભવેદ્ધર્મો ધર્મમૂલં ભવેદ્યશઃ ॥

તસ્માત્સૌમ્યેન ચિત્તેન દાતવ્યં દેવિ સર્વથા ।
સૌમ્યચિત્તસ્તુ યો દદ્યાત્તદ્ધિ દાનમનુત્તમમ્ ॥

યથામ્બુબિન્દુભિઃ સૂક્ષ્મૈઃ પતદ્ભિર્મેદિનીતલે ।
કેદારાશ્ચ તટાકાનિ સરાંસિ સરિતસ્તથા ॥

તોયપૂર્ણાનિ દૃશ્યન્તે અપ્રતર્ક્યોઽતિશોભને ।
અલ્પમલ્પમપિ હ્યેકં દીયમાનં વિવર્ધતે ॥

પીડયાઽપિ ચ ભૃત્યાનાં દાનમેવ વિશિષ્યતે ।
પુત્રદારધનં ધાન્યં ન મૃતાનનુગચ્છતિ ॥

શ્રેયો દાનં ચ ભોગશ્ચ ધનં પ્રાપ્ય યશસ્વિનિ ।
દાનેન હિ મહાભાગા ભવન્તિ મનુજાધિપાઃ ॥

નાસ્તિ ભૂમૌ દાનસમં નાસ્તિ દાનસમો નિધિઃ ।
નાસ્તિ સત્યાત્પરો ધર્મો નાનૃતાત્પાતકં પરમ્ ॥

આશ્રમે યસ્તુ તપ્યેત તપો મૂલફલાશનઃ । આદિત્યાભિમુખો ભૂત્વા જટાવલ્કલસંવૃતઃ ।
મણ્ડૂકશાયી હેમન્તે ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપા ભવેત્ ॥

સમ્યક્તપશ્ચરન્તીહ શ્રદ્દધાના વનાશ્રમે ।
ગૃહાશ્રમસ્ય તે દેવિ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ॥
ઉમોવાચ ।

ગૃહાશ્રમસ્ય યા ચર્યા વ્રતાનિ નિયમાશ્ચ યે ।
તથા ચ દેવતાઃ પૂજ્યાઃ સતતં ગૃહમેધિના ॥

યદ્યચ્ચ પરિહર્તવ્યં ગૃહીણાતિથિપર્વસુ ।
તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ કથ્યમાનં ત્વયા વિભો ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

ગૃહાશ્રમસ્ય યન્મૂલં ફલં ધર્મોઽયમુત્તમમ્ ।
પાદૈશ્ચતુર્ભિઃ સતતં ધર્મો યત્ર પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

સારભૂતં વરારોહે દધ્નો ઘૃતમિવોદ્ધૃતમ્ ।
તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં ધર્મચારિણિ ॥

દમ્પત્યલઙ્કરિષ્ણુશ્ચ ગૃહદાનરતિર્નરઃ ।
કલત્રસૌખ્યં વિન્દેત નાસ્તિ તત્ર વિચારણા ॥

સ્ત્રિયો વા પુરુષો વાઽપિ દમ્પતીન્પૂજયન્તિ તે । મનોભિલષિતાન્કામાન્પ્રાપ્નુવન્તિ ન સંશયઃ ॥

શુશ્રૂષન્તે યે પિતરં માતરં ચ ગૃહાશ્રમે ।
ભર્તારં ચૈવ યા નારી અગ્નિહોત્રં ચ યે દ્વિજાઃ ॥

તેષુતેષુ ચ પ્રીણન્તિ દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ ।
પિતરઃ પિતૃલોકસ્થાઃ સ્વધર્મેણ સ રજ્યતે ॥
ઉમોવાચ ।

માતાપિતૃવિયુક્તાનાં કા ચર્યા ગૃહમેધિનામ્ ।
વિધવાનાં ચ નારીણાં ભવાનેવ બ્રવીતુ મે ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

દેવતાતિથિશુશ્રૂષા ગુરુવૃદ્ધાભિવાદનમ્ ।
અહિંસા સર્વભૂતાનામલોભઃ સત્યસન્ધતા ॥

બ્રહ્મચર્યં શરણ્યત્વાશૌચં પૂર્વાભિભાષણમ્ ।
કૃતજ્ઞત્વમપૈશુન્યં સતતં ધર્મશીલતા ॥

દિને દ્વિરભિષેકં ચ પિતૃદૈવતપૂજનમ્ ।
ગવાહ્નિકપ્રદાનં ચ સંવિભાગોઽતિથિષ્વપિ ॥

દીપપ્રતિશ્રયં ચૈવ દદ્યાત્પાદ્યાસનં તથા । પઞ્ચમેઽહનિ ષષ્ઠે વા દ્વાદશેઽપ્યષ્ટમેઽથવા ।
તદુર્દશે પઞ્ચદશે બ્રહ્મચારી સદા ભવેત્ ॥

શ્મશ્રુકર્મ શિરોભ્યઙ્ગમઞ્જનં દન્તધાવનમ્ ।
નૈતેષ્વહસ્તુ કુર્વીત તેષુ લક્ષ્મીઃ પ્રતિષ્ઠિતા ॥

વ્રતોપવાસનિયમસ્તપો દાનં ચ શક્તિતઃ ।
ભરણં ભૃત્યવર્ગસ્ય દીનાનામનુકમ્પનમ્ ॥

પરદારાન્નિવૃત્તિશ્ચ સ્વદારેષુ રતિઃ સદા । શરીરમેકં દમ્પત્યોર્વિધાત્રા પૂર્વનિર્મિતમ્ ।
તસ્માત્સ્વદારનિરતો બ્રહ્મચારી વિધીયતે ॥

શીલવૃત્તવિનીતસ્ય નિગૃહીતેન્દ્રિયસ્ય ચ ।
આર્જવે વર્તમાનસ્ય સર્વભૂતહિતૈષિણઃ ॥

પ્રિયાતિથેશ્ચ ક્ષાન્તસ્ય ધર્માર્જિતધનસ્ય ચ ।
ગૃહાશ્રમપદસ્થસ્ય કિમન્યૈઃ કૃત્યમાશ્રમૈઃ ॥

યથા માતરમાશ્રિત્ય સર્વે જીવન્તિ જન્તવઃ ।
તથા ગૃહાશ્રમં પ્રાપ્ય સર્વે જીવન્તિ ચાશ્રમાઃ ॥

રાજાનઃ સર્વપાષણ્ડાઃ સર્વે રઙ્ગોપજીવિનઃ ।
વ્યાલગ્રહાશ્ચ ડમ્યાશ્ચ ચોરા રાજભટાસ્તથા ॥

સવિદ્યાઃ સર્વજીવજ્ઞાઃ સર્વે વૈ વિચિકિત્સકાઃ । દૂરાધ્વાનં પ્રપન્નાશ્ચ ક્ષીણપથ્યોદના નરાઃ ।
એતે ચાન્યે ચ બહવસ્તર્કયન્તિ ગૃહાશ્રમમ્ ॥

માર્જારા મૂષિકાઃ શ્વાનઃ સૂકરાશ્ચ શુકાસ્તથા । કપોતકા કાવટકાઃ સરીસૃપનિષેવણાઃ ।
અરણ્યવાસિનશ્ચાન્યે સઙ્ઘા યે મૃગપક્ષિણામ્ ॥

એવં બહુવિધા દેવિ લોકેઽસ્મિન્સચરાચરાઃ ।
ગૃહે ક્ષેત્રે બિલે ચૈવ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

ગૃહસ્થેન કૃતં કર્મ સર્વૈસ્તૈરિહ ભુજ્યતે ।
ઉપયુક્તં ચ યત્તેષાં મતિમાન્નાનુશોચતિ ॥

ધર્મ ઇત્યેવ સહ્કલ્પ્ય યસ્તુ તસ્ય ફલં શૃણુ । સર્વયજ્ઞપ્રણીતસ્ય હયમેધેન યત્ફલમ્ ।
વર્ષે સ દ્વાદશે દેવિ ફલેનૈતેન યુજ્યતે ॥

આશાપાશવિમોક્ષં ચ વિધિધર્મમનુત્તમમ્ ।
વૃક્ષમૂલચરો નિત્યં શૂન્યાગારિનિવેશનમમ્ ॥

નદીપુલિનશાયી ચ નદીતીરમનુવ્રજન્ । વિમુક્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યઃ સ્નેહબન્ધેન વૈ દ્વિજઃ ।

આત્મન્યેવાત્મના ભાવં સમાયોજ્યેહ તેન વૈ ।
આત્મભૂતો યતાહારો મોક્ષદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

પવિત્રનિત્યો યુક્તશ્ચ તસ્ય ધર્મઃક સનાતનઃ । નૈકત્ર રમતે સક્તો ન ચૈકગ્રામગોચરઃ ।
યુક્તોઽપ્યટતિ યો યુક્તો ન ચૈકપુલિનાશ્રયઃ ॥

એષ મોક્ષવિદાં ધર્મો વેદોક્તઃ સત્પથે સ્થિતઃ ॥