Mahabharata · Chapter 13.208
hanta te kathayiṣyāmi yatte devi manaḥpriyam /
śṛṇu tatsarvamakhilaṃ dharmaṃ varṇāśramāśritam //
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śudrāśceti caturvidham / brāhmaṇā vihitāḥ pūrvaṃ lokatantramabhīpsatā /
karmāṇi ca tadarhāṇi śāstreṣu vihitāni vai //
yadīdamekavarṇaṃ syājjagatsarvaṃ vinaśyati /
sahaiva devi varṇāni catvāri vihitānyataḥ //
mukhato brāhmaṇāḥ sṛṣṭastasmātte vāgviśāradāḥ /
bāhubhyāṃ kṣatriyāḥ sṛṣṭāstasmātte bāhugarvitāḥ //
ūrubhyāmudgatā vaiśyāstasmādvārtopajīvinaḥ /
śūdrāśca pādataḥ sṛṣṭāstasmātte paricākāḥ //
teṣāṃ dharmāṃśca karmāṇi śṛṇu devi samāhitā / viprāḥ kṛtā bhūmidevā lokānāṃ dhāraṇe kṛtāḥ /
te kaiścinnāvamantavyā brāhmaṇā hitamicchubhiḥ //
yadi te brāhmaṇā na syurdānayogavahāḥ sadā /
ubhayorlokayordevi sthitirna syātsamāsataḥ //
lokeṣu durlabhaṃ kintu brāhmaṇatvamiti smṛtam /
abudho vā daridro vā pūjanīyaḥ sadaiva saḥ //
brāhmaṇānyo'vamanyeta nindecca krodhayecca vā /
prahareta haredvā'pi dhanaṃ teṣāṃ narādhamaḥ //
kārayeddhīnakarmaṇi kāmalobhavimohanāt /
sa ca māmavamanyeta māṃ krodhayati nindati //
māmeva praharenmūḍho maddhanasyāpahārakaḥ /
māmeva preṣaṇaṃ kṛtvā nidante mūḍhacetanaḥ //
svādhyāyo yajanaṃ dānaṃ tasya dharma iti sthitiḥ / karmaṇyadhyāpanaṃ caiva yājanaṃ ca pratigrahaḥ /
satyaṃ śāntistapaḥ śaucaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ //
vikrayo rasadhānyānāṃ brāhmaṇasya vigarhitaḥ /
anāpadi ca śūdrānnaṃ vṛṣalīsaṅgrahastathā //
tapa eva sadā dharmo brāhmaṇasya na saṃśayaḥ /
sa tu dharmārthamutpannaḥ pūrvaṃ dhātrā tapobalāt //
tasyopanayanaṃ dharmo nityaṃ codakadhāraṇam /
śāstrasya śravaṇaṃ dharmo devavrataniṣevaṇam //
agnikāryaṃ paro dharmo nityayajñopavītitā / śūdrānnavarjanaṃ dharmo dharmaḥ satpathasevanam /
dharmo nityopavāsitvaṃ brahmacaryaṃ paraṃ tathā //
gṛhasthasya paro dharmo gṛhasthāśramiṇastathā /
gṛhasammārjanaṃ dharma ālepanavidhistathā //
atithipriyatā dharmo dharmastretāgnidhāraṇam /
iṣṭirvā paśubandhāśca vidhipūrvaṃ parantapa //
dampatyoḥ samaśīlatvaṃ dharmo vai gṛhamedhinām /
evaṃ dvijanmano dharmo gārhasthye dharmadhāraṇam //
yastu kṣatragato dharmastvayā devi prayoditaḥ /
tamahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā //
kṣatriyāstu tato devi dvijānāṃ pālane smṛtāḥ /
yadi niḥkṣatriyo loko jagatsyādadharottaram //
rakṣaṇātkṣatriyaireva jagadbhavati śāśvatam /
tasyāpyadhyayanaṃ dānaṃ yajanaṃ dharmataḥ smṛtam //
dīnānāṃ rakṣaṇaṃ caiva pāpanāmanuśāsanam /
satāṃ sampoṣaṇaṃ caiva karmaṣaṇmārgajīvanam //
utsāhaḥ śastrajīvitvaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ /
bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇyamoghatā //
samyagguṇayuto dharmo dharmaḥ paurahitakriyā /
vyavahārasthitirnityaṃ guṇayukto mahīpatiḥ //
ārtavittaprado rājā dharmaṃ prāpnotyanuttamam /
evaṃ tairvihitaḥ pūrvairdharmaḥ karmavidhānataḥ //
tathaiva devi vaiśyāśca lokayātrāhitāḥ smṛtāḥ /
anye tānupajīvanti pratyakṣaphaladā hi te //
yadi na syustathā vaiśyā na bhaveyustathā pare /
teṣāmadhyayanaṃ dānaṃ gajanaṃ dharma ucyate //
vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣistathā /
agnihotraparispandāstrayo varṇā dvijātayaḥ //
vāṇijyaṃ satpathe sthānamātitheyatvameva ca /
viprāṇāṃ svāgatanyāyo vaiśyadharmaḥ sanātanaḥ //
tilagandharasāścaiva na vikreyāḥ kathañcana /
vaṇikpathamupāsadbhirvaiśyairvaiśyapathi sthitaiḥ //
sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam /
evaṃ te vihitā devi lokayātrā svayambhuvā //
tathaiva śūdrā vihitāḥ sarvadharmaprasādhakāḥ /
śūdrāśca yadi te na syuḥ karmakartā na vidyate //
trayaḥ pūrve śūdramūlāḥ sarve karmakarāḥ smṛtāḥ /
brāhmaṇādiṣu śuśrūṣā dāsadharma iti smṛtaḥ //
vārtā ca kārukarmāṇi śilyaṃ nāṭyaṃ tathaiva ca /
ahiṃsakaḥ śubhācāro devatadvijavandakaḥ //
śūdro dharmaphalairiṣṭaiḥ svadharmeṇopapadyate /
evamādi tathā'nyacca śūdradharma iti smṛtaḥ //
te'pyevaṃ vihitā loke karmayogyāḥ śubhānane //
evaṃ caturṇāṃ varṇānāṃ varṇalokāḥ paratra ca /
vihitāśca tathā dṛṣṭā yathāvaddharmacāriṇi //
eṣa varṇāśrayo dharmaḥ karma caiva tadarpaṇam /
kathitaṃ śrotukāmāyāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //
umovāca /
bhagavandevadeveśa namaste vṛṣabhadhvaja /
śrotumicchāmyahaṃ deva dharmamāśramiṇāṃ vibho //
maheśvara uvāca /
tathā'śramagataṃ dharmaṃ śṛṇu devi samāhitā /
āśramāṇāṃ tu yo dharmaḥ kriyate brahmavādibhiḥ //
gṛhasthaḥ pravarasteṣāṃ gārhasthyaṃ dharmamāśritaḥ /
pañcayajñakriyāśaucaṃ dāratuṣṭiratandritā //
ṛtukālābhigamanaṃ dānayajñatapāṃsi ca /
avipravāsastasyeṣṭaḥ svādhyāyaśvāgnipūrvakam //
atithīnāmābhimukhyaṃ śaktyā ceṣṭanimantraṇam /
anugrahaśca sarveṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ //
evamādi śubhaṃ cānyatkuryāttadvṛttimāngṛhī / evaṃ sañcaratastasya puṇyalokā na saṃśayaḥ /
tathaiva vānaprasthasya dharmāḥ proktāḥ sanātanāḥ //
gṛhavāsaṃ samutsṛkajya niścityaikamanāḥ śubhaiḥ /
vanyaireva tadāhāraiḥ vartayediti ca sthitiḥ //
bhūmiśayyā jaṭāśmaśrucarmavalkaladhāraṇam /
devatātithisatkāro mahākṛcchrābhipūjanam //
agnihotraṃ triṣavaṇaṃ nityaṃ tasya vidhīyate / brahmacaryaṃ kṣamā śaucaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ /
evaṃ sa vigate prāṇe devaloke mahīyate //
yatidharmāstathā devi gṛhāṃstyaktvā yatastataḥ /
ākiñcanyamanārambhaḥ sarvataḥ śaucamārjavam //
sarvatra bhaikṣacaryā ca sarvatraiva vivāsanam / sadā dhyānaparatvaṃ ca dehaśuddhiḥ kṣamā dayā /
tatvānugatabuddhitvaṃ tasya dharmavidhirbhavet //
brahmacārī ca yo devi janmaprabhṛti bhikṣitaḥ / brahmacaryaparo bhūtvā sādhayedgurumātmanaḥ /
sarvakāleṣu sarvatra gurupūjāṃ samācaret //
bhaikṣacaryāgnikāryaṃ ca sadā jalaniṣevaṇam /
svādhyāyaḥ satataṃ tasya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ //
tasya ceṣṭā tu gurvarthamāprāṇāntamiti sthitiḥ /
gurorabhāve tatputre guruvadvṛttimācaret //
evaṃ sopyamalām̐llokānbrāhmaṇaḥ pratipadyate /
eṣa te kathito devi dharmaścāśramavāsinām //
caturṇāmāśramo yukto loka ityeva vidyate /
kathitaṃ te samāsena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0