મહાભારત · અધ્યાય 13.208

હન્ત તે કથયિષ્યામિ યત્તે દેવિ મનઃપ્રિયમ્ ।
શૃણુ તત્સર્વમખિલં ધર્મં વર્ણાશ્રમાશ્રિતમ્ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શુદ્રાશ્ચેતિ ચતુર્વિધમ્ । બ્રાહ્મણા વિહિતાઃ પૂર્વં લોકતન્ત્રમભીપ્સતા ।
કર્માણિ ચ તદર્હાણિ શાસ્ત્રેષુ વિહિતાનિ વૈ ॥

યદીદમેકવર્ણં સ્યાજ્જગત્સર્વં વિનશ્યતિ ।
સહૈવ દેવિ વર્ણાનિ ચત્વારિ વિહિતાન્યતઃ ॥

મુખતો બ્રાહ્મણાઃ સૃષ્ટસ્તસ્માત્તે વાગ્વિશારદાઃ ।
બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયાઃ સૃષ્ટાસ્તસ્માત્તે બાહુગર્વિતાઃ ॥

ઊરુભ્યામુદ્ગતા વૈશ્યાસ્તસ્માદ્વાર્તોપજીવિનઃ ।
શૂદ્રાશ્ચ પાદતઃ સૃષ્ટાસ્તસ્માત્તે પરિચાકાઃ ॥

તેષાં ધર્માંશ્ચ કર્માણિ શૃણુ દેવિ સમાહિતા । વિપ્રાઃ કૃતા ભૂમિદેવા લોકાનાં ધારણે કૃતાઃ ।
તે કૈશ્ચિન્નાવમન્તવ્યા બ્રાહ્મણા હિતમિચ્છુભિઃ ॥

યદિ તે બ્રાહ્મણા ન સ્યુર્દાનયોગવહાઃ સદા ।
ઉભયોર્લોકયોર્દેવિ સ્થિતિર્ન સ્યાત્સમાસતઃ ॥

લોકેષુ દુર્લભં કિન્તુ બ્રાહ્મણત્વમિતિ સ્મૃતમ્ ।
અબુધો વા દરિદ્રો વા પૂજનીયઃ સદૈવ સઃ ॥

બ્રાહ્મણાન્યોઽવમન્યેત નિન્દેચ્ચ ક્રોધયેચ્ચ વા ।
પ્રહરેત હરેદ્વાઽપિ ધનં તેષાં નરાધમઃ ॥

કારયેદ્ધીનકર્મણિ કામલોભવિમોહનાત્ ।
સ ચ મામવમન્યેત માં ક્રોધયતિ નિન્દતિ ॥

મામેવ પ્રહરેન્મૂઢો મદ્ધનસ્યાપહારકઃ ।
મામેવ પ્રેષણં કૃત્વા નિદન્તે મૂઢચેતનઃ ॥

સ્વાધ્યાયો યજનં દાનં તસ્ય ધર્મ ઇતિ સ્થિતિઃ । કર્મણ્યધ્યાપનં ચૈવ યાજનં ચ પ્રતિગ્રહઃ ।
સત્યં શાન્તિસ્તપઃ શૌચં તસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

વિક્રયો રસધાન્યાનાં બ્રાહ્મણસ્ય વિગર્હિતઃ ।
અનાપદિ ચ શૂદ્રાન્નં વૃષલીસઙ્ગ્રહસ્તથા ॥

તપ એવ સદા ધર્મો બ્રાહ્મણસ્ય ન સંશયઃ ।
સ તુ ધર્માર્થમુત્પન્નઃ પૂર્વં ધાત્રા તપોબલાત્ ॥

તસ્યોપનયનં ધર્મો નિત્યં ચોદકધારણમ્ ।
શાસ્ત્રસ્ય શ્રવણં ધર્મો દેવવ્રતનિષેવણમ્ ॥

અગ્નિકાર્યં પરો ધર્મો નિત્યયજ્ઞોપવીતિતા । શૂદ્રાન્નવર્જનં ધર્મો ધર્મઃ સત્પથસેવનમ્ ।
ધર્મો નિત્યોપવાસિત્વં બ્રહ્મચર્યં પરં તથા ॥

ગૃહસ્થસ્ય પરો ધર્મો ગૃહસ્થાશ્રમિણસ્તથા ।
ગૃહસમ્માર્જનં ધર્મ આલેપનવિધિસ્તથા ॥

અતિથિપ્રિયતા ધર્મો ધર્મસ્ત્રેતાગ્નિધારણમ્ ।
ઇષ્ટિર્વા પશુબન્ધાશ્ચ વિધિપૂર્વં પરન્તપ ॥

દમ્પત્યોઃ સમશીલત્વં ધર્મો વૈ ગૃહમેધિનામ્ ।
એવં દ્વિજન્મનો ધર્મો ગાર્હસ્થ્યે ધર્મધારણમ્ ॥

યસ્તુ ક્ષત્રગતો ધર્મસ્ત્વયા દેવિ પ્રયોદિતઃ ।
તમહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ દેવિ સમાહિતા ॥

ક્ષત્રિયાસ્તુ તતો દેવિ દ્વિજાનાં પાલને સ્મૃતાઃ ।
યદિ નિઃક્ષત્રિયો લોકો જગત્સ્યાદધરોત્તરમ્ ॥

રક્ષણાત્ક્ષત્રિયૈરેવ જગદ્ભવતિ શાશ્વતમ્ ।
તસ્યાપ્યધ્યયનં દાનં યજનં ધર્મતઃ સ્મૃતમ્ ॥

દીનાનાં રક્ષણં ચૈવ પાપનામનુશાસનમ્ ।
સતાં સમ્પોષણં ચૈવ કર્મષણ્માર્ગજીવનમ્ ॥

ઉત્સાહઃ શસ્ત્રજીવિત્વં તસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ ।
ભૃત્યાનાં ભરણં ધર્મઃ કૃતે કર્મણ્યમોઘતા ॥

સમ્યગ્ગુણયુતો ધર્મો ધર્મઃ પૌરહિતક્રિયા ।
વ્યવહારસ્થિતિર્નિત્યં ગુણયુક્તો મહીપતિઃ ॥

આર્તવિત્તપ્રદો રાજા ધર્મં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ।
એવં તૈર્વિહિતઃ પૂર્વૈર્ધર્મઃ કર્મવિધાનતઃ ॥

તથૈવ દેવિ વૈશ્યાશ્ચ લોકયાત્રાહિતાઃ સ્મૃતાઃ ।
અન્યે તાનુપજીવન્તિ પ્રત્યક્ષફલદા હિ તે ॥

યદિ ન સ્યુસ્તથા વૈશ્યા ન ભવેયુસ્તથા પરે ।
તેષામધ્યયનં દાનં ગજનં ધર્મ ઉચ્યતે ॥

વૈશ્યસ્ય સતતં ધર્મઃ પાશુપાલ્યં કૃષિસ્તથા ।
અગ્નિહોત્રપરિસ્પન્દાસ્ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ॥

વાણિજ્યં સત્પથે સ્થાનમાતિથેયત્વમેવ ચ ।
વિપ્રાણાં સ્વાગતન્યાયો વૈશ્યધર્મઃ સનાતનઃ ॥

તિલગન્ધરસાશ્ચૈવ ન વિક્રેયાઃ કથઞ્ચન ।
વણિક્પથમુપાસદ્ભિર્વૈશ્યૈર્વૈશ્યપથિ સ્થિતૈઃ ॥

સર્વાતિથ્યં ત્રિવર્ગસ્ય યથાશક્તિ દિવાનિશમ્ ।
એવં તે વિહિતા દેવિ લોકયાત્રા સ્વયમ્ભુવા ॥

તથૈવ શૂદ્રા વિહિતાઃ સર્વધર્મપ્રસાધકાઃ ।
શૂદ્રાશ્ચ યદિ તે ન સ્યુઃ કર્મકર્તા ન વિદ્યતે ॥

ત્રયઃ પૂર્વે શૂદ્રમૂલાઃ સર્વે કર્મકરાઃ સ્મૃતાઃ ।
બ્રાહ્મણાદિષુ શુશ્રૂષા દાસધર્મ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

વાર્તા ચ કારુકર્માણિ શિલ્યં નાટ્યં તથૈવ ચ ।
અહિંસકઃ શુભાચારો દેવતદ્વિજવન્દકઃ ॥

શૂદ્રો ધર્મફલૈરિષ્ટૈઃ સ્વધર્મેણોપપદ્યતે ।
એવમાદિ તથાઽન્યચ્ચ શૂદ્રધર્મ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

તેઽપ્યેવં વિહિતા લોકે કર્મયોગ્યાઃ શુભાનને ॥

એવં ચતુર્ણાં વર્ણાનાં વર્ણલોકાઃ પરત્ર ચ ।
વિહિતાશ્ચ તથા દૃષ્ટા યથાવદ્ધર્મચારિણિ ॥

એષ વર્ણાશ્રયો ધર્મઃ કર્મ ચૈવ તદર્પણમ્ ।
કથિતં શ્રોતુકામાયાઃ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ નમસ્તે વૃષભધ્વજ ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં દેવ ધર્મમાશ્રમિણાં વિભો ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તથાઽશ્રમગતં ધર્મં શૃણુ દેવિ સમાહિતા ।
આશ્રમાણાં તુ યો ધર્મઃ ક્રિયતે બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥

ગૃહસ્થઃ પ્રવરસ્તેષાં ગાર્હસ્થ્યં ધર્મમાશ્રિતઃ ।
પઞ્ચયજ્ઞક્રિયાશૌચં દારતુષ્ટિરતન્દ્રિતા ॥

ઋતુકાલાભિગમનં દાનયજ્ઞતપાંસિ ચ ।
અવિપ્રવાસસ્તસ્યેષ્ટઃ સ્વાધ્યાયશ્વાગ્નિપૂર્વકમ્ ॥

અતિથીનામાભિમુખ્યં શક્ત્યા ચેષ્ટનિમન્ત્રણમ્ ।
અનુગ્રહશ્ચ સર્વેષાં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ॥

એવમાદિ શુભં ચાન્યત્કુર્યાત્તદ્વૃત્તિમાન્ગૃહી । એવં સઞ્ચરતસ્તસ્ય પુણ્યલોકા ન સંશયઃ ।

તથૈવ વાનપ્રસ્થસ્ય ધર્માઃ પ્રોક્તાઃ સનાતનાઃ ॥

ગૃહવાસં સમુત્સૃકજ્ય નિશ્ચિત્યૈકમનાઃ શુભૈઃ ।
વન્યૈરેવ તદાહારૈઃ વર્તયેદિતિ ચ સ્થિતિઃ ॥

ભૂમિશય્યા જટાશ્મશ્રુચર્મવલ્કલધારણમ્ ।
દેવતાતિથિસત્કારો મહાકૃચ્છ્રાભિપૂજનમ્ ॥

અગ્નિહોત્રં ત્રિષવણં નિત્યં તસ્ય વિધીયતે । બ્રહ્મચર્યં ક્ષમા શૌચં તસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ ।
એવં સ વિગતે પ્રાણે દેવલોકે મહીયતે ॥

યતિધર્માસ્તથા દેવિ ગૃહાંસ્ત્યક્ત્વા યતસ્તતઃ ।
આકિઞ્ચન્યમનારમ્ભઃ સર્વતઃ શૌચમાર્જવમ્ ॥

સર્વત્ર ભૈક્ષચર્યા ચ સર્વત્રૈવ વિવાસનમ્ । સદા ધ્યાનપરત્વં ચ દેહશુદ્ધિઃ ક્ષમા દયા ।
તત્વાનુગતબુદ્ધિત્વં તસ્ય ધર્મવિધિર્ભવેત્ ॥

બ્રહ્મચારી ચ યો દેવિ જન્મપ્રભૃતિ ભિક્ષિતઃ । બ્રહ્મચર્યપરો ભૂત્વા સાધયેદ્ગુરુમાત્મનઃ ।
સર્વકાલેષુ સર્વત્ર ગુરુપૂજાં સમાચરેત્ ॥

ભૈક્ષચર્યાગ્નિકાર્યં ચ સદા જલનિષેવણમ્ ।
સ્વાધ્યાયઃ સતતં તસ્ય એષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

તસ્ય ચેષ્ટા તુ ગુર્વર્થમાપ્રાણાન્તમિતિ સ્થિતિઃ ।
ગુરોરભાવે તત્પુત્રે ગુરુવદ્વૃત્તિમાચરેત્ ॥

એવં સોપ્યમલાઁલ્લોકાન્બ્રાહ્મણઃ પ્રતિપદ્યતે ।
એષ તે કથિતો દેવિ ધર્મશ્ચાશ્રમવાસિનામ્ ॥

ચતુર્ણામાશ્રમો યુક્તો લોક ઇત્યેવ વિદ્યતે ।
કથિતં તે સમાસેન કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥