Mahabharata · Chapter 13.206

kṣaṇajñā devadevasya śrotukāmā priyaṃ hitam /
umādevī mahādevamapṛcchatpunareva tu //

bhagavandevadeveśa sarvadevanamaskṛta /
caturmukho vai bhagavānabhavatkena hetunā //

bhagavankena te vaktramaindramadbhutadarśanam / uttaraṃ cāpi bhagavanpaścimaṃ śubhadarśanam /
dakṣiṇaṃ ca mukhaṃ raudraṃ kenordhvaṃ jaṭilāvṛtam //

yathādṛśaṃ mahābhāga śrotumicchāmi kāraṇam /
eṣa me saṃśayo deva tanme śaṃsitumarhasi //
mahādeva uvāca /

tadahaṃ te pravakṣyāmi yattvamicchasi bhāmini /
purā'suro mahāghorau lokodvegakarau bhṛśam //

sundopasundanāmānāvāsaturbalagarvitau /
aśastravadhyau balinau parasparahitaiṣiṇau //

tayoreva vināśāya nirmitā viśvakarmaṇā / sarvataḥ sāramuddhṛtya tilaśo lokapūjitā /
tilottameti vikhyātā apsarāḥ sā babhūva ha //

devakāryaṃ kariṣyantī hāsabhāvasamanvitā /
sā tapasyantamāgamya rūpeṇāpratimā bhuvi //

mayā bahumatā ceyaṃ devakāryaṃ kariṣyati / iti matvā tadā cāhaṃ kurvantīṃ māṃ pradakṣiṇam /
tathaiva tāṃ didṛkṣuśca caturvaktro'bhavaṃ priye //

aindraṃ mukhamidaṃ pūrvaṃ tapaścaryāparaṃ sadā /
dakṣiṇaṃ me mukhaṃ divyaṃ raudraṃ saṃharati prajāḥ //

lokakāryaparaṃ nityaṃ paścimaṃ me mukhaṃ priye / vedānadhīte satatamadbhutaṃ cottaraṃ mukham /
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //
umovāca /

bhagavañśrotumicchāmi śūlapāṇe varaprada /
kimarthaṃ nīlatā kaṇṭhe bhāti barhinibhā tava //
maheśvara uvāta /

etatte kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā //

purā yugāntare yatnādamṛtārthaṃ surāsuraiḥ /
balavadbhirvimathitaścirakālaṃ mahodadhiḥ //

rajjunā nāgarājena mathyamāne mahodadhau /
viṣaṃ tatra samudbhūtaṃ sarvalokavināśanam //

taddṛṣṭvā vibudhāḥ sarve tadā vimanaso'bhavan /
grastaṃ hi tanmayā devi lokānāṃ hitakāraṇāt //

tatkṛtā nīlatā cāsītkaṇṭhe barhinibhā śubhe / tadāprabhṛti caivāhaṃ nīlakaṇṭha iti smṛtaḥ /
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //
umovāca /

nīlakaṇṭha namaste'stu sarvalokasukhāvaha / bahūnāmāyudhānāṃ tvaṃ pinākaṃ dharmumicchasi /
kimarthaṃ devadeveśa tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

śastrāgamaṃ te vakṣyāmi śṛṇu dharmyaṃ śucismite /
yugāntare mahādevi kaṇvo nāma mahāmuniḥ //

sa hi divyāṃ tapaścaryāṃ kartumevopacakrame / tathā tasya tapo ghoraṃ carataḥ kālaparyayāt /
valmīkaṃ punarudbhūtaṃ tasyaiva śirasi priye //

veṇurvalmīkasaṃyogānmūrdhni tasya babhūva ha /
dharamāṇaśca tatsarvaṃ tapaścaryāṃ tathā'karot //

tasmai brahmā varaṃ dātuṃ jagāma tapasārcitaḥ /
dattvā tasmai varaṃ devo veṇuṃ dṛṣṭvā tvacintayat //

lokakāryaṃ samuddiśya veṇunā'nena bhāmini /
cintayitvā tamādāya kārmukārthe nyayojayat //

viṣṇormama ca sāmarthyaṃ jñātvā lokapitāmahaḥ /
dhanuṣī dve tadā prādādviṣṇave ca mamaiva ca //

pinākaṃ nāma me cāpaṃ śārṅgaṃ nāma harerdhanuḥ /
tṛtīyamavaśeṣeṇa gāṇḍīvamabhavaddhanuḥ //

tacca somāya nirdiśya brahmā lokaṃ gataḥ punaḥ /
etatte sarvamākhyātaṃ śastrāgamamanindite //
umovāca /

bhagavandevadeveśa pinākaparamapriya /
vāhaneṣu tathā'nyeṣu satsu bhūtapate tava //

ayaṃ tu vṛṣabhaḥ kasmādvāhanaṃ sa yathā'bhavat /
eṣa me saśayo deva tanme śaṃsitumarhasi //
mahādeva uvāca /

tadahaṃ te pravakṣyāmi vāhanaṃ sa yathā'bhavat //

ādisarge purā gāvaḥ śvetavarṇāḥ śucismite /
balasaṃhananā gāvo darpayuktāścaranti tāḥ //

ahaṃ tu tapa ātiṣṭhaṃ tasminkāle śubhānane /
ekapādaścordhvabāhurlokārthaṃ himavadgirau //

gāvo me pārśvamāgamya darpotsiktāḥ samantataḥ /
sthānabhraṃśaṃ tadā devi cakrire bahuśastadā //

apacāreṇa vai tāsāṃ manaḥkṣobho'bhavanmama /
tasmāddagdhā yadā gāvo roṣāviṣṭena cetasā //

tasmiṃstu vyasane ghore vartamāne paśūnprati /
anena vṛṣabheṇāhaṃ śamitaḥ samprasādanaiḥ //

tadāprabhṛti śāntāśca varṇabhedatvamāgatāḥ / śveto'yaṃ vṛṣabho devi pūrvasaṃskārasaṃyutaḥ /
vāhanatve dhvajatve me tadāprabhṛti yojitaḥ //

tasmānme gopatitvaṃ ca devairgobhiśca kalpitam /
prasannaścābhavaṃ devi tadā gopatitāṃ gataḥ //