મહાભારત · અધ્યાય 13.206

ક્ષણજ્ઞા દેવદેવસ્ય શ્રોતુકામા પ્રિયં હિતમ્ ।
ઉમાદેવી મહાદેવમપૃચ્છત્પુનરેવ તુ ॥

ભગવન્દેવદેવેશ સર્વદેવનમસ્કૃત ।
ચતુર્મુખો વૈ ભગવાનભવત્કેન હેતુના ॥

ભગવન્કેન તે વક્ત્રમૈન્દ્રમદ્ભુતદર્શનમ્ । ઉત્તરં ચાપિ ભગવન્પશ્ચિમં શુભદર્શનમ્ ।
દક્ષિણં ચ મુખં રૌદ્રં કેનોર્ધ્વં જટિલાવૃતમ્ ॥

યથાદૃશં મહાભાગ શ્રોતુમિચ્છામિ કારણમ્ ।
એષ મે સંશયો દેવ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહાદેવ ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ યત્ત્વમિચ્છસિ ભામિનિ ।
પુરાઽસુરો મહાઘોરૌ લોકોદ્વેગકરૌ ભૃશમ્ ॥

સુન્દોપસુન્દનામાનાવાસતુર્બલગર્વિતૌ ।
અશસ્ત્રવધ્યૌ બલિનૌ પરસ્પરહિતૈષિણૌ ॥

તયોરેવ વિનાશાય નિર્મિતા વિશ્વકર્મણા । સર્વતઃ સારમુદ્ધૃત્ય તિલશો લોકપૂજિતા ।
તિલોત્તમેતિ વિખ્યાતા અપ્સરાઃ સા બભૂવ હ ॥

દેવકાર્યં કરિષ્યન્તી હાસભાવસમન્વિતા ।
સા તપસ્યન્તમાગમ્ય રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ॥

મયા બહુમતા ચેયં દેવકાર્યં કરિષ્યતિ । ઇતિ મત્વા તદા ચાહં કુર્વન્તીં માં પ્રદક્ષિણમ્ ।
તથૈવ તાં દિદૃક્ષુશ્ચ ચતુર્વક્ત્રોઽભવં પ્રિયે ॥

ઐન્દ્રં મુખમિદં પૂર્વં તપશ્ચર્યાપરં સદા ।
દક્ષિણં મે મુખં દિવ્યં રૌદ્રં સંહરતિ પ્રજાઃ ॥

લોકકાર્યપરં નિત્યં પશ્ચિમં મે મુખં પ્રિયે । વેદાનધીતે સતતમદ્ભુતં ચોત્તરં મુખમ્ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવઞ્શ્રોતુમિચ્છામિ શૂલપાણે વરપ્રદ ।
કિમર્થં નીલતા કણ્ઠે ભાતિ બર્હિનિભા તવ ॥
મહેશ્વર ઉવાત ।

એતત્તે કથયિષ્યામિ શૃણુ દેવિ સમાહિતા ॥

પુરા યુગાન્તરે યત્નાદમૃતાર્થં સુરાસુરૈઃ ।
બલવદ્ભિર્વિમથિતશ્ચિરકાલં મહોદધિઃ ॥

રજ્જુના નાગરાજેન મથ્યમાને મહોદધૌ ।
વિષં તત્ર સમુદ્ભૂતં સર્વલોકવિનાશનમ્ ॥

તદ્દૃષ્ટ્વા વિબુધાઃ સર્વે તદા વિમનસોઽભવન્ ।
ગ્રસ્તં હિ તન્મયા દેવિ લોકાનાં હિતકારણાત્ ॥

તત્કૃતા નીલતા ચાસીત્કણ્ઠે બર્હિનિભા શુભે । તદાપ્રભૃતિ ચૈવાહં નીલકણ્ઠ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

નીલકણ્ઠ નમસ્તેઽસ્તુ સર્વલોકસુખાવહ । બહૂનામાયુધાનાં ત્વં પિનાકં ધર્મુમિચ્છસિ ।
કિમર્થં દેવદેવેશ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શસ્ત્રાગમં તે વક્ષ્યામિ શૃણુ ધર્મ્યં શુચિસ્મિતે ।
યુગાન્તરે મહાદેવિ કણ્વો નામ મહામુનિઃ ॥

સ હિ દિવ્યાં તપશ્ચર્યાં કર્તુમેવોપચક્રમે । તથા તસ્ય તપો ઘોરં ચરતઃ કાલપર્યયાત્ ।
વલ્મીકં પુનરુદ્ભૂતં તસ્યૈવ શિરસિ પ્રિયે ॥

વેણુર્વલ્મીકસંયોગાન્મૂર્ધ્નિ તસ્ય બભૂવ હ ।
ધરમાણશ્ચ તત્સર્વં તપશ્ચર્યાં તથાઽકરોત્ ॥

તસ્મૈ બ્રહ્મા વરં દાતું જગામ તપસાર્ચિતઃ ।
દત્ત્વા તસ્મૈ વરં દેવો વેણું દૃષ્ટ્વા ત્વચિન્તયત્ ॥

લોકકાર્યં સમુદ્દિશ્ય વેણુનાઽનેન ભામિનિ ।
ચિન્તયિત્વા તમાદાય કાર્મુકાર્થે ન્યયોજયત્ ॥

વિષ્ણોર્મમ ચ સામર્થ્યં જ્ઞાત્વા લોકપિતામહઃ ।
ધનુષી દ્વે તદા પ્રાદાદ્વિષ્ણવે ચ મમૈવ ચ ॥

પિનાકં નામ મે ચાપં શાર્ઙ્ગં નામ હરેર્ધનુઃ ।
તૃતીયમવશેષેણ ગાણ્ડીવમભવદ્ધનુઃ ॥

તચ્ચ સોમાય નિર્દિશ્ય બ્રહ્મા લોકં ગતઃ પુનઃ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં શસ્ત્રાગમમનિન્દિતે ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ પિનાકપરમપ્રિય ।
વાહનેષુ તથાઽન્યેષુ સત્સુ ભૂતપતે તવ ॥

અયં તુ વૃષભઃ કસ્માદ્વાહનં સ યથાઽભવત્ ।
એષ મે સશયો દેવ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહાદેવ ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ વાહનં સ યથાઽભવત્ ॥

આદિસર્ગે પુરા ગાવઃ શ્વેતવર્ણાઃ શુચિસ્મિતે ।
બલસંહનના ગાવો દર્પયુક્તાશ્ચરન્તિ તાઃ ॥

અહં તુ તપ આતિષ્ઠં તસ્મિન્કાલે શુભાનને ।
એકપાદશ્ચોર્ધ્વબાહુર્લોકાર્થં હિમવદ્ગિરૌ ॥

ગાવો મે પાર્શ્વમાગમ્ય દર્પોત્સિક્તાઃ સમન્તતઃ ।
સ્થાનભ્રંશં તદા દેવિ ચક્રિરે બહુશસ્તદા ॥

અપચારેણ વૈ તાસાં મનઃક્ષોભોઽભવન્મમ ।
તસ્માદ્દગ્ધા યદા ગાવો રોષાવિષ્ટેન ચેતસા ॥

તસ્મિંસ્તુ વ્યસને ઘોરે વર્તમાને પશૂન્પ્રતિ ।
અનેન વૃષભેણાહં શમિતઃ સમ્પ્રસાદનૈઃ ॥

તદાપ્રભૃતિ શાન્તાશ્ચ વર્ણભેદત્વમાગતાઃ । શ્વેતોઽયં વૃષભો દેવિ પૂર્વસંસ્કારસંયુતઃ ।
વાહનત્વે ધ્વજત્વે મે તદાપ્રભૃતિ યોજિતઃ ॥

તસ્માન્મે ગોપતિત્વં ચ દેવૈર્ગોભિશ્ચ કલ્પિતમ્ ।
પ્રસન્નશ્ચાભવં દેવિ તદા ગોપતિતાં ગતઃ ॥