Mahabharata · Chapter 13.188
janma mānuṣyakaṃ prāpya karmakṣetraṃ sudurlabham /
śreyorthinā daridreṇa kiṃ kartavyaṃ pitāmaha //
dānānāmuttamaṃ yacca deyaṃ yacca yathāyathā /
mānyānpūjyāṃśca gāṅgeya rahasyaṃ vaktumarhasi //
vaiśampāyana uvāca /
evaṃ pṛṣṭo narendreṇa pāṇḍavena yaśasvinā /
dharmāṇāṃ paramaṃ guhyaṃ bhīṣmaḥ provāca pārthivam //
bhīṣma uvāca /
śṛṇuṣvāvahito rājandharmaguhyāni bhārata /
yathāhi bhagavānvyāsaḥ purā kathitavānmayi //
devaguhyamidaṃ rājanyamenākliṣṭakarmaṇā /
niyamasthena yuktena tapaso mahataḥ phalam //
yena yaḥ prīyate devaḥ prīyante pitarastathā /
ṛṣayaḥ pramathāḥ śrīśca citragupto diśāṃ gajāḥ //
ṛṣidharmaḥ smṛto yatra sarahasyo mahāphalaḥ /
mahādānaphalaṃ caiva sarvayajñaphalaṃ tathā //
yaścaitadevaṃ jānīyājjñātvā vā kurute'nagha /
sadoṣo'doṣavāṃśceha tairguṇaiḥ saha yujyate //
daśasūnāsamaṃ cakraṃ daśacakrasamo dhvajaḥ / daśadhvajasamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ
arghenaitāni sarvāṇi nṛpatiḥ kathyate'dhikaḥ /
trivargasahitaṃ śāstraṃ pavitraṃ puṇyalakṣaṇam //
dharmivyākaraṇaṃ puṇyaṃ rahasyaśravaṇaṃ mahat /
śrotavyaṃ dharmasaṃyuktaṃ vihitaṃ tridaśaiḥ svayam //
pitṝṇāṃ yatra guhyāni procyante śrāddhakarmaṇi /
devatānāṃ ca sarveṣāṃ rahasyaṃ kathyate'khilam //
ṛṣidharmaḥ smṛto yatra sarahasyo mahāphalaḥ /
mahāyajñaphalaṃ caiva sarvadānaphalaṃ tathā //
ye paṭhanti sadā martyā yeṣāṃ caivopatiṣṭhati /
śrutvā ca phalamācaṣṭe svayaṃ nārāyaṇaḥ prabhuḥ //
gavāṃ phalaṃ tīrthaphalaṃ yajñānāṃ caiva yatphalam /
etatphalamavāpnoti yo naro'tithipūjakaḥ //
śrotāraḥ śraddhadhānāśca yeṣāṃ śuddhaṃ ca mānasam /
teṣāṃ vyaktaṃ jitā lokāḥ śraddadhānena sādhunā //
mucyate kilbiṣāccaiva na sa pāpena lipyate /
dharmaṃ ca labhate nityaṃ pretya lokagato naraḥ //
kasyacittvatha kālasya devadūto yadṛcchayā /
sthito hyantarhito bhūtvā paryabhāṣata vāsavam //
yo tau kāmaguṇopetāvaśvinau bhiṣajāṃ varau /
ājñayā'haṃ tayoḥ prāptaḥ sanarānpitṛdaivatān //
kasmāddhi maithunaṃ śrāddhe dāturbhoktuśca varjitam /
kemarthaṃ ca trayaḥ piṇḍāḥ pravibhaktāḥ pṛthakpṛthak //
prathamaḥ kasya dātavyo madhyamaḥ kva ca gacchati /
uttaraśca smṛtaḥ kasya etadicchāmi veditum //
śraddadhānena dūtena bhāṣitaṃ dharmasaṃhitam /
pūrvasthāstridaśāḥ sarve pitaraḥ pūjya khecaram //
pitara ūcuḥ /
svāgataṃ te'stu bhadraṃ te śrūyatāṃ khecarottama /
gūḍhārthaḥ paramaḥ praśno bhavatā samudīritaḥ //
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca puruṣo yaḥ striyaṃ vrajet /
pitarastasya taṃ māsaṃ tasminretasi śerate //
pravibhāgaṃ tu piṇḍānāṃ pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ /
piṇḍo hyadhastādgacchaṃstu apa āviśya bhāvayet //
piṇḍaṃ tu madhyamaṃ tatra patnītvekā samaśnute / piṇḍastṛtīyo yasteṣāṃ taṃ dadyājjātavedasi /
eṣa śrāddhavidhiḥ prokto yathā dharmo na lupyate //
pitarastasya tuṣyanti prahṛṣṭamanasaḥ sadā /
prajā vivardhate cāsya akṣayaṃ copatiṣṭhati //
devadūta uvāca /
ānupūrvyeṇa piṇḍānāṃ pravibhāgaḥ pṛthakpṛthak /
pitṝṇāṃ triṣu sarveṣāṃ niruktaṃ kathitaṃ tvayā //
ekaḥ samuddhṛtaḥ piṇḍo hyadhastātkasya gacchati /
kaṃ vā prīṇayate devaṃ kathaṃ tārayate pitṝn //
madhyamaṃ tu tadā patnī bhuṅkte'nujñātameva hi /
kimarthaṃ pitarastasya kavyameva ca bhuñjate //
atra yastvantimaḥ piṇḍo gacchate jātavedasam /
bhavate kā gatistasya kaṃ vā samanugacchati //
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ piṇḍeṣu triṣu yā gatiḥ /
phalaṃ vṛttiṃ ca mārgaṃ ca yaścainaṃ pratipadyate //
pitara ūcuḥ /
sumahāneṣa praśno vai yastvayā samudīritaḥ /
rahasyamadbhutaṃ cāpi pṛṣṭāḥ sma gaganecara //
etadeva praśaṃsanti devāśca munayastathā / te'pyevaṃ nābhijānanti pitṛkāryaviniścayam /
varjayitvā mahātmānaṃ cirajīvinamuttamam //
pitṛbhaktastu yo vipro valabdho mahāyaśāḥ /
trayāṇāmapi piṇḍānāṃ śrutvā bhagavato gatim //
devadūtena yaḥ pṛṣṭaḥ śrāddhasya vidiniścayaḥ /
gatiṃ trayāṇāṃ piṇḍānāṃ śṛṇuṣvāvahito mama //
apo gacchati yo hyatra śaśinaṃ hyeṣa prīṇayet /
śaśī prīṇayate devānpitṝṃścaiva mahāmate //
bhuṅkte tu patnīṃ yaṃ caiṣāmanujñātā tu madhyamam /
putrakāmāya putraṃ tu prayacchanti pitāmahāḥ //
havyavāhe tu yaḥ piṇḍo dīyate tannibodha me / pitarastena tṛpyanti prītāḥ kāmāndiśanti ca /
etatte kathitaṃ sarvaṃ triṣu piṇḍeṣu yā gatiḥ //
ṛtvigyo yajamānasya pitṛtvamanugacchati /
tasminnahani manyante parihāryaṃ hi maithunam //
śucinā tu sadā śrāddhaṃ bhoktavyaṃ khecarottama /
ye mayā kathitā doṣāste tathā syurna cānyathā //
tasmātsnātaḥ śuciḥ kṣāntaḥ śrāddhaṃ bhuñjīta vai dvijaḥ /
prajā vivardate cāsya caścaivaṃ samprayacchati //
tato vidyutprabho nāma ṛṣirāha mahātapāḥ /
ādityatejasā tasya tulyaṃ rūpaṃ prakāśate //
sa ca dharmarahasyāni śrutvā śakramathābravīt //
tiryagyonigatānsatvānmartyā hiṃsanti mohitāḥ / kīṭānpipīlikānsarpānmeṣānsamṛgapakṣiṇaḥ /
kilbiṣaṃ subahu prāptāḥ kiṃsvideṣāṃ pratikriyā //
tato devagaṇāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ /
pitaraśca mahābhāgāḥ pūjayanti sma taṃ munim //
śakra uvāca /
kurukṣetraṃ gayāṃ gaṅgāṃ prabhāsaṃ puṣkarāṇi ca / etāni manasā dhyātvā avagāhettato jalam /
tathā mucyati pāpeni rāhuṇā candramā yathā //
tryahaṃ snātaḥ sa bhavati nirāhāraśca vartate /
spṛśate yo gavāṃ pṛṣṭhaṃ vāladhiṃ ca namasyati //
tato vidyutprabho vākyamabhyabhāṣata vāsavam /
ayaṃ sūkṣmataro dharmastaṃ nibodha śatakrato //
ghṛṣṭo vaṭakaṣāyeṇi anuliptaḥ priyaṅguṇā /
kṣīreṇa ṣaṣṭikānbhuktvā sarvapāpaiḥ pramucyate //
śrūyatāṃ cāparaṃ guhyaṃ rahasyamṛṣicintitam / śrutaṃ me bhāṣamāṇasya sthāṇoḥ sthāne bṛhaspateḥ /
rudreṇa saha deveśa tannibodha śacīpate //
parvatārohaṇaṃ kṛtvā ekapādo vibhāvasum / nirīkṣeta nirāhāra ūrdhvabāhuḥ kṛtāñjaliḥ /
tapasā mahatā yukta upavāsaphalaṃ labhet //
raśmibhistāpito'rkasya sarvapāpamapohati /
grīṣmakāle'thavā śīte evaṃ pāpamapohati //
tataḥ pāpātpramuktasya dyutirbhavati śāśvatī /
tejasā sūryavaddīpto bhrājate somavatpanaḥ //
madhye tridaśavargasya devarājaḥ śatakratuḥ /
uvāca madhuraṃ vākyaṃ bṛhaspatimanuttamam //
dharmaguhyaṃ tu bhagavanmānuṣāṇāṃ sukhāvaham /
sarahasyāśca ye doṣāstānyathāvadudīratha //
bṛhaspatiruvāca /
pratimehanti ye sūryamanilaṃ dviṣate ca ye /
havyavāhe pradīpte ca samidhaṃ ye na juhvati //
bālavatsāṃ ca ye dhenuṃ duhanti kṣīrakāraṇāt /
teṣāṃ doṣānpravakṣyāmi tānnibodha śacīpate //
bhānumānanilaścaiva havyavāhaśca vāsava /
lokānāṃ mātaraścaiva gāvaḥ sṛṣṭāḥ svayambhuvā //
lokāṃstārayituṃ śaktā martyeṣveteṣu devatāḥ /
sarve bhavantaḥ śṛṇivantu ekaikaṃ dharmaniścayam //
varṣāṇi ṣaḍaśītiṃ tu durvṛttāḥ kulapāṃsanāḥ /
striyaḥ sarvāśca durvṛttāḥ pratimehanti yā ravim //
aniladveṣiṇaḥ śakra garbhasthā cyavate prajā / havyavāhasya dīptasya samidhaṃ ye na juhvati /
agnikāryeṣu vai teṣāṃ havyaṃ nāśnāti pāvakaḥ //
kṣīraṃ tu bālavatsānāṃ ye pibantīha mānavāḥ /
na teṣāṃ kṣīrapāḥ kecijjāyante kulavardhanāḥ //
prajākṣayeṇa yujyante kulavaṃśakṣayeṇa ca /
evametatpurā dṛṣṭaṃ kulavṛddhairdvijātibhiḥ //
tasmādvarjyāni varjyāni kāryaṃ kāryaṃ ca nityaśaḥ /
bhūtikāmeni martyena satyametadbravīmi te //
tataḥ sarvā mahābhāga devatāḥ samarudgaṇāḥ /
ṛṣayaśca mahābhāgāḥ pṛcchanti sma pitṝṃstataḥ //
pitaraḥ kena tuṣyanti martyānāmalpacetasām /
akṣayaṃ ca kathaṃ dānaṃ bhaveccaivaurdhvadehikam //
ānṛṇyaṃ vā kathaṃ martyā gaccheyuḥ kena karmaṇā /
etadicchāmahe śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ //
pitara ūcuḥ /
nyāyato vai mahābhāgāḥ saṃśayaḥ samudāhṛtaḥ /
śrūyatāṃ yena tuṣyāmo martyānāṃ sādhukarmaṇām //
nīlaṣaṇḍapramokṣeṇa aṇāvāsyāṃ tilodakaiḥ /
varṣāsu dīpakaiścaiva pitṝṇāmanṛṇo bhavet //
akṣayaṃ nirvyalīkaṃ ca dānametanmahāphalam /
asmākaṃ paritoṣaśca akṣayaḥ parikīrtyate //
śraddhadhānāśca ye martyā āhariṣyanti santatim /
durgātte tārayiṣyanti narakātprapitāmahān //
pitṝṇāṃ bhāṣitaṃ śrutvā hṛṣṭaromā tapodhanaḥ /
vṛddhagārgyo mahātejāstānevaṃ vākyamabravīt //
ke guṇā nīlaṣaṇḍasya pramuktasya tapodhanāḥ /
varṣāsu dīpadānena tathaiva ca tilodakaiḥ //
pitara ūcuḥ /
nīlaṣaṇḍasya lāṅgūlaṃ toyamabhyuddaredyadi /
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi pitarastena tarpitāḥ //
yastu śṛṅgagataṃ paṅktaṃ kūlāduddhṛtya tiṣṭhati /
pitarastena gacchanti somalokamasaṃśayam //
varṣāsu dīpadānena śaśīvacchobhate naraḥ /
tamorūpaṃ na tasyāsti dīpakaṃ yaḥ prayacchati //
amāvāsyāṃ tu ye martyāḥ prayacchanti tilodakam / pātramaudumbaraṃ gṛhya madhumiśraṃ tapodhana /
kṛtaṃ bhavati taiḥ śrāddhaṃ sarahasyaṃ yathārthavat //
hṛṣṭapuṣṭamanāsteṣāṃ prajā bhavati nityadā / kulavaṃśasya vṛddhistu piṇḍadasya phalaṃ bhavet /
śraddadhānastu yaḥ kuryātpitṝṇāmanṛṇo bhavet //
evameva samuddiṣṭaḥ śrāddhakālakramastathā / vidhiḥ pātraṃ phalaṃ caiva yathāvadanukīrtitam // ] //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0