મહાભારત · અધ્યાય 13.188

જન્મ માનુષ્યકં પ્રાપ્ય કર્મક્ષેત્રં સુદુર્લભમ્ ।
શ્રેયોર્થિના દરિદ્રેણ કિં કર્તવ્યં પિતામહ ॥

દાનાનામુત્તમં યચ્ચ દેયં યચ્ચ યથાયથા ।
માન્યાન્પૂજ્યાંશ્ચ ગાઙ્ગેય રહસ્યં વક્તુમર્હસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં પૃષ્ટો નરેન્દ્રેણ પાણ્ડવેન યશસ્વિના ।
ધર્માણાં પરમં ગુહ્યં ભીષ્મઃ પ્રોવાચ પાર્થિવમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્ધર્મગુહ્યાનિ ભારત ।
યથાહિ ભગવાન્વ્યાસઃ પુરા કથિતવાન્મયિ ॥

દેવગુહ્યમિદં રાજન્યમેનાક્લિષ્ટકર્મણા ।
નિયમસ્થેન યુક્તેન તપસો મહતઃ ફલમ્ ॥

યેન યઃ પ્રીયતે દેવઃ પ્રીયન્તે પિતરસ્તથા ।
ઋષયઃ પ્રમથાઃ શ્રીશ્ચ ચિત્રગુપ્તો દિશાં ગજાઃ ॥

ઋષિધર્મઃ સ્મૃતો યત્ર સરહસ્યો મહાફલઃ ।
મહાદાનફલં ચૈવ સર્વયજ્ઞફલં તથા ॥

યશ્ચૈતદેવં જાનીયાજ્જ્ઞાત્વા વા કુરુતેઽનઘ ।
સદોષોઽદોષવાંશ્ચેહ તૈર્ગુણૈઃ સહ યુજ્યતે ॥

દશસૂનાસમં ચક્રં દશચક્રસમો ધ્વજઃ । દશધ્વજસમા વેશ્યા દશવેશ્યાસમો નૃપઃ

અર્ઘેનૈતાનિ સર્વાણિ નૃપતિઃ કથ્યતેઽધિકઃ ।
ત્રિવર્ગસહિતં શાસ્ત્રં પવિત્રં પુણ્યલક્ષણમ્ ॥

ધર્મિવ્યાકરણં પુણ્યં રહસ્યશ્રવણં મહત્ ।
શ્રોતવ્યં ધર્મસંયુક્તં વિહિતં ત્રિદશૈઃ સ્વયમ્ ॥

પિતૄણાં યત્ર ગુહ્યાનિ પ્રોચ્યન્તે શ્રાદ્ધકર્મણિ ।
દેવતાનાં ચ સર્વેષાં રહસ્યં કથ્યતેઽખિલમ્ ॥

ઋષિધર્મઃ સ્મૃતો યત્ર સરહસ્યો મહાફલઃ ।
મહાયજ્ઞફલં ચૈવ સર્વદાનફલં તથા ॥

યે પઠન્તિ સદા મર્ત્યા યેષાં ચૈવોપતિષ્ઠતિ ।
શ્રુત્વા ચ ફલમાચષ્ટે સ્વયં નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥

ગવાં ફલં તીર્થફલં યજ્ઞાનાં ચૈવ યત્ફલમ્ ।
એતત્ફલમવાપ્નોતિ યો નરોઽતિથિપૂજકઃ ॥

શ્રોતારઃ શ્રદ્ધધાનાશ્ચ યેષાં શુદ્ધં ચ માનસમ્ ।
તેષાં વ્યક્તં જિતા લોકાઃ શ્રદ્દધાનેન સાધુના ॥

મુચ્યતે કિલ્બિષાચ્ચૈવ ન સ પાપેન લિપ્યતે ।
ધર્મં ચ લભતે નિત્યં પ્રેત્ય લોકગતો નરઃ ॥

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય દેવદૂતો યદૃચ્છયા ।
સ્થિતો હ્યન્તર્હિતો ભૂત્વા પર્યભાષત વાસવમ્ ॥

યો તૌ કામગુણોપેતાવશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ ।
આજ્ઞયાઽહં તયોઃ પ્રાપ્તઃ સનરાન્પિતૃદૈવતાન્ ॥

કસ્માદ્ધિ મૈથુનં શ્રાદ્ધે દાતુર્ભોક્તુશ્ચ વર્જિતમ્ ।
કેમર્થં ચ ત્રયઃ પિણ્ડાઃ પ્રવિભક્તાઃ પૃથક્પૃથક્ ॥

પ્રથમઃ કસ્ય દાતવ્યો મધ્યમઃ ક્વ ચ ગચ્છતિ ।
ઉત્તરશ્ચ સ્મૃતઃ કસ્ય એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥

શ્રદ્દધાનેન દૂતેન ભાષિતં ધર્મસંહિતમ્ ।
પૂર્વસ્થાસ્ત્રિદશાઃ સર્વે પિતરઃ પૂજ્ય ખેચરમ્ ॥
પિતર ઊચુઃ ।

સ્વાગતં તેઽસ્તુ ભદ્રં તે શ્રૂયતાં ખેચરોત્તમ ।
ગૂઢાર્થઃ પરમઃ પ્રશ્નો ભવતા સમુદીરિતઃ ॥

શ્રાદ્ધં દત્ત્વા ચ ભુક્ત્વા ચ પુરુષો યઃ સ્ત્રિયં વ્રજેત્ ।
પિતરસ્તસ્ય તં માસં તસ્મિન્રેતસિ શેરતે ॥

પ્રવિભાગં તુ પિણ્ડાનાં પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
પિણ્ડો હ્યધસ્તાદ્ગચ્છંસ્તુ અપ આવિશ્ય ભાવયેત્ ॥

પિણ્ડં તુ મધ્યમં તત્ર પત્નીત્વેકા સમશ્નુતે । પિણ્ડસ્તૃતીયો યસ્તેષાં તં દદ્યાજ્જાતવેદસિ ।
એષ શ્રાદ્ધવિધિઃ પ્રોક્તો યથા ધર્મો ન લુપ્યતે ॥

પિતરસ્તસ્ય તુષ્યન્તિ પ્રહૃષ્ટમનસઃ સદા ।
પ્રજા વિવર્ધતે ચાસ્ય અક્ષયં ચોપતિષ્ઠતિ ॥
દેવદૂત ઉવાચ ।

આનુપૂર્વ્યેણ પિણ્ડાનાં પ્રવિભાગઃ પૃથક્પૃથક્ ।
પિતૄણાં ત્રિષુ સર્વેષાં નિરુક્તં કથિતં ત્વયા ॥

એકઃ સમુદ્ધૃતઃ પિણ્ડો હ્યધસ્તાત્કસ્ય ગચ્છતિ ।
કં વા પ્રીણયતે દેવં કથં તારયતે પિતૄન્ ॥

મધ્યમં તુ તદા પત્ની ભુઙ્ક્તેઽનુજ્ઞાતમેવ હિ ।
કિમર્થં પિતરસ્તસ્ય કવ્યમેવ ચ ભુઞ્જતે ॥

અત્ર યસ્ત્વન્તિમઃ પિણ્ડો ગચ્છતે જાતવેદસમ્ ।
ભવતે કા ગતિસ્તસ્ય કં વા સમનુગચ્છતિ ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પિણ્ડેષુ ત્રિષુ યા ગતિઃ ।
ફલં વૃત્તિં ચ માર્ગં ચ યશ્ચૈનં પ્રતિપદ્યતે ॥
પિતર ઊચુઃ ।

સુમહાનેષ પ્રશ્નો વૈ યસ્ત્વયા સમુદીરિતઃ ।
રહસ્યમદ્ભુતં ચાપિ પૃષ્ટાઃ સ્મ ગગનેચર ॥

એતદેવ પ્રશંસન્તિ દેવાશ્ચ મુનયસ્તથા । તેઽપ્યેવં નાભિજાનન્તિ પિતૃકાર્યવિનિશ્ચયમ્ ।
વર્જયિત્વા મહાત્માનં ચિરજીવિનમુત્તમમ્ ॥

પિતૃભક્તસ્તુ યો વિપ્રો વલબ્ધો મહાયશાઃ ।
ત્રયાણામપિ પિણ્ડાનાં શ્રુત્વા ભગવતો ગતિમ્ ॥

દેવદૂતેન યઃ પૃષ્ટઃ શ્રાદ્ધસ્ય વિદિનિશ્ચયઃ ।
ગતિં ત્રયાણાં પિણ્ડાનાં શૃણુષ્વાવહિતો મમ ॥

અપો ગચ્છતિ યો હ્યત્ર શશિનં હ્યેષ પ્રીણયેત્ ।
શશી પ્રીણયતે દેવાન્પિતૄંશ્ચૈવ મહામતે ॥

ભુઙ્ક્તે તુ પત્નીં યં ચૈષામનુજ્ઞાતા તુ મધ્યમમ્ ।
પુત્રકામાય પુત્રં તુ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ॥

હવ્યવાહે તુ યઃ પિણ્ડો દીયતે તન્નિબોધ મે । પિતરસ્તેન તૃપ્યન્તિ પ્રીતાઃ કામાન્દિશન્તિ ચ ।
એતત્તે કથિતં સર્વં ત્રિષુ પિણ્ડેષુ યા ગતિઃ ॥

ઋત્વિગ્યો યજમાનસ્ય પિતૃત્વમનુગચ્છતિ ।
તસ્મિન્નહનિ મન્યન્તે પરિહાર્યં હિ મૈથુનમ્ ॥

શુચિના તુ સદા શ્રાદ્ધં ભોક્તવ્યં ખેચરોત્તમ ।
યે મયા કથિતા દોષાસ્તે તથા સ્યુર્ન ચાન્યથા ॥

તસ્માત્સ્નાતઃ શુચિઃ ક્ષાન્તઃ શ્રાદ્ધં ભુઞ્જીત વૈ દ્વિજઃ ।
પ્રજા વિવર્દતે ચાસ્ય ચશ્ચૈવં સમ્પ્રયચ્છતિ ॥

તતો વિદ્યુત્પ્રભો નામ ઋષિરાહ મહાતપાઃ ।
આદિત્યતેજસા તસ્ય તુલ્યં રૂપં પ્રકાશતે ॥

સ ચ ધર્મરહસ્યાનિ શ્રુત્વા શક્રમથાબ્રવીત્ ॥

તિર્યગ્યોનિગતાન્સત્વાન્મર્ત્યા હિંસન્તિ મોહિતાઃ । કીટાન્પિપીલિકાન્સર્પાન્મેષાન્સમૃગપક્ષિણઃ ।
કિલ્બિષં સુબહુ પ્રાપ્તાઃ કિંસ્વિદેષાં પ્રતિક્રિયા ॥

તતો દેવગણાઃ સર્વે ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ।
પિતરશ્ચ મહાભાગાઃ પૂજયન્તિ સ્મ તં મુનિમ્ ॥
શક્ર ઉવાચ ।

કુરુક્ષેત્રં ગયાં ગઙ્ગાં પ્રભાસં પુષ્કરાણિ ચ । એતાનિ મનસા ધ્યાત્વા અવગાહેત્તતો જલમ્ ।
તથા મુચ્યતિ પાપેનિ રાહુણા ચન્દ્રમા યથા ॥

ત્ર્યહં સ્નાતઃ સ ભવતિ નિરાહારશ્ચ વર્તતે ।
સ્પૃશતે યો ગવાં પૃષ્ઠં વાલધિં ચ નમસ્યતિ ॥

તતો વિદ્યુત્પ્રભો વાક્યમભ્યભાષત વાસવમ્ ।
અયં સૂક્ષ્મતરો ધર્મસ્તં નિબોધ શતક્રતો ॥

ઘૃષ્ટો વટકષાયેણિ અનુલિપ્તઃ પ્રિયઙ્ગુણા ।
ક્ષીરેણ ષષ્ટિકાન્ભુક્ત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

શ્રૂયતાં ચાપરં ગુહ્યં રહસ્યમૃષિચિન્તિતમ્ । શ્રુતં મે ભાષમાણસ્ય સ્થાણોઃ સ્થાને બૃહસ્પતેઃ ।
રુદ્રેણ સહ દેવેશ તન્નિબોધ શચીપતે ॥

પર્વતારોહણં કૃત્વા એકપાદો વિભાવસુમ્ । નિરીક્ષેત નિરાહાર ઊર્ધ્વબાહુઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
તપસા મહતા યુક્ત ઉપવાસફલં લભેત્ ॥

રશ્મિભિસ્તાપિતોઽર્કસ્ય સર્વપાપમપોહતિ ।
ગ્રીષ્મકાલેઽથવા શીતે એવં પાપમપોહતિ ॥

તતઃ પાપાત્પ્રમુક્તસ્ય દ્યુતિર્ભવતિ શાશ્વતી ।
તેજસા સૂર્યવદ્દીપ્તો ભ્રાજતે સોમવત્પનઃ ॥

મધ્યે ત્રિદશવર્ગસ્ય દેવરાજઃ શતક્રતુઃ ।
ઉવાચ મધુરં વાક્યં બૃહસ્પતિમનુત્તમમ્ ॥

ધર્મગુહ્યં તુ ભગવન્માનુષાણાં સુખાવહમ્ ।
સરહસ્યાશ્ચ યે દોષાસ્તાન્યથાવદુદીરથ ॥
બૃહસ્પતિરુવાચ ।

પ્રતિમેહન્તિ યે સૂર્યમનિલં દ્વિષતે ચ યે ।
હવ્યવાહે પ્રદીપ્તે ચ સમિધં યે ન જુહ્વતિ ॥

બાલવત્સાં ચ યે ધેનું દુહન્તિ ક્ષીરકારણાત્ ।
તેષાં દોષાન્પ્રવક્ષ્યામિ તાન્નિબોધ શચીપતે ॥

ભાનુમાનનિલશ્ચૈવ હવ્યવાહશ્ચ વાસવ ।
લોકાનાં માતરશ્ચૈવ ગાવઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ॥

લોકાંસ્તારયિતું શક્તા મર્ત્યેષ્વેતેષુ દેવતાઃ ।
સર્વે ભવન્તઃ શૃણિવન્તુ એકૈકં ધર્મનિશ્ચયમ્ ॥

વર્ષાણિ ષડશીતિં તુ દુર્વૃત્તાઃ કુલપાંસનાઃ ।
સ્ત્રિયઃ સર્વાશ્ચ દુર્વૃત્તાઃ પ્રતિમેહન્તિ યા રવિમ્ ॥

અનિલદ્વેષિણઃ શક્ર ગર્ભસ્થા ચ્યવતે પ્રજા । હવ્યવાહસ્ય દીપ્તસ્ય સમિધં યે ન જુહ્વતિ ।
અગ્નિકાર્યેષુ વૈ તેષાં હવ્યં નાશ્નાતિ પાવકઃ ॥

ક્ષીરં તુ બાલવત્સાનાં યે પિબન્તીહ માનવાઃ ।
ન તેષાં ક્ષીરપાઃ કેચિજ્જાયન્તે કુલવર્ધનાઃ ॥

પ્રજાક્ષયેણ યુજ્યન્તે કુલવંશક્ષયેણ ચ ।
એવમેતત્પુરા દૃષ્ટં કુલવૃદ્ધૈર્દ્વિજાતિભિઃ ॥

તસ્માદ્વર્જ્યાનિ વર્જ્યાનિ કાર્યં કાર્યં ચ નિત્યશઃ ।
ભૂતિકામેનિ મર્ત્યેન સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ॥

તતઃ સર્વા મહાભાગ દેવતાઃ સમરુદ્ગણાઃ ।
ઋષયશ્ચ મહાભાગાઃ પૃચ્છન્તિ સ્મ પિતૄંસ્તતઃ ॥

પિતરઃ કેન તુષ્યન્તિ મર્ત્યાનામલ્પચેતસામ્ ।
અક્ષયં ચ કથં દાનં ભવેચ્ચૈવૌર્ધ્વદેહિકમ્ ॥

આનૃણ્યં વા કથં મર્ત્યા ગચ્છેયુઃ કેન કર્મણા ।
એતદિચ્છામહે શ્રોતું પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥
પિતર ઊચુઃ ।

ન્યાયતો વૈ મહાભાગાઃ સંશયઃ સમુદાહૃતઃ ।
શ્રૂયતાં યેન તુષ્યામો મર્ત્યાનાં સાધુકર્મણામ્ ॥

નીલષણ્ડપ્રમોક્ષેણ અણાવાસ્યાં તિલોદકૈઃ ।
વર્ષાસુ દીપકૈશ્ચૈવ પિતૄણામનૃણો ભવેત્ ॥

અક્ષયં નિર્વ્યલીકં ચ દાનમેતન્મહાફલમ્ ।
અસ્માકં પરિતોષશ્ચ અક્ષયઃ પરિકીર્ત્યતે ॥

શ્રદ્ધધાનાશ્ચ યે મર્ત્યા આહરિષ્યન્તિ સન્તતિમ્ ।
દુર્ગાત્તે તારયિષ્યન્તિ નરકાત્પ્રપિતામહાન્ ॥

પિતૄણાં ભાષિતં શ્રુત્વા હૃષ્ટરોમા તપોધનઃ ।
વૃદ્ધગાર્ગ્યો મહાતેજાસ્તાનેવં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

કે ગુણા નીલષણ્ડસ્ય પ્રમુક્તસ્ય તપોધનાઃ ।
વર્ષાસુ દીપદાનેન તથૈવ ચ તિલોદકૈઃ ॥
પિતર ઊચુઃ ।

નીલષણ્ડસ્ય લાઙ્ગૂલં તોયમભ્યુદ્દરેદ્યદિ ।
ષષ્ટિં વર્ષસહસ્રાણિ પિતરસ્તેન તર્પિતાઃ ॥

યસ્તુ શૃઙ્ગગતં પઙ્ક્તં કૂલાદુદ્ધૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
પિતરસ્તેન ગચ્છન્તિ સોમલોકમસંશયમ્ ॥

વર્ષાસુ દીપદાનેન શશીવચ્છોભતે નરઃ ।
તમોરૂપં ન તસ્યાસ્તિ દીપકં યઃ પ્રયચ્છતિ ॥

અમાવાસ્યાં તુ યે મર્ત્યાઃ પ્રયચ્છન્તિ તિલોદકમ્ । પાત્રમૌદુમ્બરં ગૃહ્ય મધુમિશ્રં તપોધન ।
કૃતં ભવતિ તૈઃ શ્રાદ્ધં સરહસ્યં યથાર્થવત્ ॥

હૃષ્ટપુષ્ટમનાસ્તેષાં પ્રજા ભવતિ નિત્યદા । કુલવંશસ્ય વૃદ્ધિસ્તુ પિણ્ડદસ્ય ફલં ભવેત્ ।
શ્રદ્દધાનસ્તુ યઃ કુર્યાત્પિતૄણામનૃણો ભવેત્ ॥

એવમેવ સમુદ્દિષ્ટઃ શ્રાદ્ધકાલક્રમસ્તથા । વિધિઃ પાત્રં ફલં ચૈવ યથાવદનુકીર્તિતમ્ ॥ ] ॥