Mahabharata · Chapter 13.173

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada /
śrotumicchāmi martyānāṃ saṃsāravidhimuttamam //

kena vṛttena rājendra vartamānā narā bhuvi /
prāpnuvantyuttamaṃ svargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa //

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ / prayāntyamuṃ lokamitaḥ ko vai tānanugacchati // bhīṣma uvāca /

dūrādāyāti bhagavānbṛhaspatirudāradhīḥ /
pṛcchainaṃ sumahābhāgametadguhyaṃ sanātanam //

naitadanyena śakyaṃ hi vaktuṃ kenacidadya vai / vaktā bṛhaspatisamo na hyanyo vidyate kvacit // vaiśampāyana uvāca /

tayoḥ saṃvadatorevaṃ pārthagāṅgeyayostadā /
ājagāma viśuddhātmā bhagavānsa bṛhaspatiḥ //

tato rājā samutthāya dhṛtarāṣṭrapurogamaḥ /
pūjāmanuṣamāṃ cakre sarve te ca sabhāsadaḥ //

tato dharmasuto rājā bhagavantaṃ bṛhaspatim /
upagamya yathānyāyaṃ praśnaṃ papraccha tattvataḥ //

bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada / martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ / jñātisambandhivargaśca mitravargastathaiva ca //

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ / gacchantyamuṃ ca lokaṃ vai ka etānanugacchati // bṛhaspatiruvāca /

ekaḥ prasūyate rājanneka eva vinaśyati /
ekastarati durgāṇi gacchatyekastu durgatim //

na sahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ /
jñātisambandhivargaśca mitravargastathaiva ca //

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ /
muhūrtamupayuñjyātha tato yānti parāṅmukhāḥ //

taistaccharīramutsṛṣṭaṃ dharmi eko'nugacchati /
tasmāddharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛpaḥ //

prāṇī dharmasamāyukto gacchetsvargagatiṃ parām /
tathaivādharmasaṃyukto narakaṃ copapadyate //

tasmānnyāyāgatairarthairdharmaṃ seveta paṇḍitaḥ /
dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ //

lobhānmohādanukrośādbhayādvā'pyabahuśrutaḥ /
naraḥ karotyakāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ //

dharmaścārthaśca kāmaśca tritayaṃ jīvite phalam / etattrayamavāptavyamadharmaparivarjitam // yudhiṣṭhira uvāca /

śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam /
śarīraniścayaṃ jñātuṃ buddhistu mama jāyate //

mṛtaṃ śarīraṃ hi nṛṇāṃ sūkṣmamavyaktatāṃ gatam / acakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo'nugacchati // bṛhaspatiruvāca /

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiranantaram /
buddhirātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā //

prāṇināmiha sarveṣāṃ sākṣibhūtaṃ divāniśam /
etaiśca saha dharmo'pi taṃ jīvamanugacchati //

tvagasthi māṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca mahāmate /
śarīraṃ varjayantyete jīvitena vivarjitam //

tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukhamedhate / iha loke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te // yudhiṣṭhira uvāca /

taddarśitaṃ bhagavatā yathā dharmo'nugacchati / etattu jñātumicchāmi kathaṃ retaḥ pravartate // bṛhaspatiruvāca /

annamaśnanti yaddevāḥ śarīrasthā nareśvara /
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotirmanastathā //

tatastṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu /
manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmanretaḥ sampadyate mahat //

tato garbhaḥ sambhavati śleṣātstrīpuṃsayornṛpa / etatte sarvamākhyātaṃ bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi // yudhiṣṭhira uvāca /

ākhyātaṃ me bhagavatā garbhaḥ sañjāyate yathā / yathā jātastu puruṣaḥ prapadyati taducyatām // bṛhaspatiruvāca /

āsannamātraḥ puruṣastairbhūtairabhibhūyate / viprayuktaśca tairbhūtaiḥ punaryātyaparāṃ gatim /
sa ca bhūtasamāyuktaḥ prāpnute jīva eva hi //

tato'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham / devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi // yudhiṣṭhira uvāca /

tvagasthimāṃsamutsṛjya taiśca bhūtairvivarjitaḥ / jīvaḥ saha vasankṛtsnaṃ sukhaduḥkhasahaḥ prabho // bṛhaspatiruvāca /

bhogavaśyaṃ karmavaśyaṃ yātanāvaśyamityapi / etattrayāṇāmāsādya karmataḥ so'śnute phalam //

jīvaḥ karmasamāyuktaḥ śīghraṃ retastvamāgataḥ /
strīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya sūtikāle labheta tat //

yamasya puruṣaiḥ klesaṃ yamasya puruṣairvadham /
duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ sa vindati //

iha loke sa ca prāṇī janmaprabhṛti pārthiva /
sukṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalamāśritaḥ //

yadi dharmaṃ yathāśakti janmaprabhṛti sevate /
tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate niyataṃ sukham //

athāntarā tu dharmasyāpyadharmamupasevate /
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo'pyadhigacchati //

adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥ /
mahadduḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate //

karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyate /
jīvo mohasamāyuktastanme nigadataḥ śṛṇu //

yadetaducyate śāstre setihāse ca cchandasi /
yamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyo lokaḥ prapadyate //

iha sthānāni puṇyāni devatulyāni bhūpate /
tiryagyonyatiriktāni gatimanti ca sarvaśaḥ //

yamasya bhavane divye brahmalokasame guṇaiḥ /
karmabhirniyatairbaddho janturduḥkhānyupāśnute //

yenayena tu bhāvena karmaṇā puruṣo gatim /
prayāti paruṣāṃ ghorāṃ tatte vakṣyāmyataḥ param //

adhītya caturo vedāndvijo mohasamanvitaḥ /
patitātpratigṛhyātha kharayonau prajāyate //

kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata /
kharo mṛto balīvardaḥ saptavarṣāṇi jīvati //

balīvardo mṛtaścāpi jāyate brahmarākṣasaḥ /
brahmarakṣaśca māsāṃstrīṃstato jāyeta brāhmaṇaḥ //

patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyate /
tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata //

kṛmibhāvādvimuktastu tato jāyeta gardabhaḥ /
gardabhaḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi sūkaraḥ //

kukkuṭaḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi jambukaḥ /
śvā varṣamekaṃ bhavati tato jāyeta mānavaḥ //

upādhyāyastriyaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryādabuddhimān /
sa jīva iha saṃsārāṃstrīnāpnoti na saṃśayaḥ //

vṛko bhavati rājendra tataḥ kravyāttataḥ kharaḥ /
tataḥ pretaḥ parikliṣṭaḥ paścājjāyeta brāhmaṇaḥ //

manasā'pi gurorbhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛt /
sa ugrānpraiti saṃsārānadharmeṇeha cetasā //

śvayonau tu sa sambhūtastrīṇi varṣāṇi jīvati /
tatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ kṛmiyonau prajāyate //

kṛmibhāvamanuprāpto varṣamekaṃ tu jīvati /
tatastu nidhanaṃ prāpto brahmayonau prajāyate //

yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gururhanyādakāraṇe /
ātmanaḥ kāmakāreṇa sopi hiṃsraḥ prajāyate //

pitaraṃ mātaraṃ caiva yastu putro'vamanyate /
so'pi rājanmṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyeta gardabhaḥ //

gardabhatvaṃ tu samprāpya daśavarṣāṇi jīvati /
saṃvatsaraṃ tu kumbhīrastato jāyeta mānavaḥ //

putrasya mātāpitarau yasya ruṣṭāvubhāvapi /
gurvapadhyānataḥ sopi mṛto jāyati gardabhaḥ //

kharo jīvati māsāṃstu daśa śvā ca caturdaśaḥ /
biḍālaḥ saptamāsāṃstu tato jāyeta mānavaḥ //

mātāpitarāvākruśya śārikā samprajāyate /
tāḍayitvā tu tāveva jāyate kacchapo nṛpa //

kacchapo daśavarṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥ /
vyālo bhūtvā ca ṣaṇmāsāṃstato jāyati mānuṣaḥ //

bhartṛpiṇḍamupāśnanyo rājadviṣṭāni sevate /
sopi mohasamāpanno mṛto jāyati vānaraḥ //

vānaro daśavarṣāṇi pañcavarṣāṇi sūkaraḥ /
śvā'tha bhūtvā tu ṣaṇmāsāṃstato jāyati mānuṣaḥ //

nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥ /
yātanānāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate //

tatra jīvati varṣāṇi daśapañca ca bhārata /
duṣkṛtasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ //

asūyakaḥ kutsitaśca caṇḍālo duḥkhamaśnute /
viśvāsahartā tu naro mīno jāyati durmatiḥ //

bhūtvā mīno'ṣṭamāsāṃstu mṛgo jāyati bhārata /
mṛgastu caturo māsāṃstataśchāgaḥ prajāyate //

chāgastu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ /
gauḥ sa sañjāyate jantustato jāyati mānuṣaḥ //

dhānyānyavāṃstilānmāṣānkulatthānsarṣapāṃścaṇān /
kalāyānatha mudgāṃśca godhūmānatasīstathā //

yastu dhānyāpahartā ca mohājjanturacetanaḥ /
sa jāyate mahārāja mūṣiko nirapatrapaḥ //

tataḥ pretya mahārāja mṛto jāyati sūkaraḥ /
sūkaro jātamātrastu rogeṇi mriyate nṛpa //

śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva /
bhūtvā śvā pañcavarṣāṇi tato jāyati mānavaḥ //

paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyati vai vṛkaḥ /
śvā śṛgālastato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakastathā //

bhrāturbhāryāṃ tu pāpātmā yo dharmayati mohitaḥ /
puṃskokilatvamāpnoti so'pi saṃvatsaraṃ nṛpa //

sakhibhāryāṃ gurorbhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca /
pradharṣayitvā kāmādyo mṛto jāyati sūkaraḥ //

sūkaraḥ pañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi śvāvidhaḥ /
biḍālaḥ pañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi kukkuṭaḥ //

pipīlikā tu māsāṃstrīnvānaro māsameva tu /
etānāsādya saṃsārānkṛmiyonau prajāyate //

tatra jīvati māsāṃstu kṛmiyonau caturdaśa /
tato'dharmakṣayaṃ kṛtvā punarjāyati mānavaḥ //

upasthite vivāhe tu yajñe dāne'pi vā vibho /
mohātkaroti yo vighnaṃ sa mṛto jāyate kṛmiḥ //

kṛmirjīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata /
adharmisya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānavaḥ //

pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye dātumicchati /
sopi rājanmṛto jantuḥ kṛmiyonau prajāyate //

tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa yudhiṣṭhira /
adharmasankṣaye yuktastato jāyati mānavaḥ //

devakāryamakṛtvā tu pitṛkāryamathāpi vā /
anirvāpya samaśnanvai mṛto jāyati vāyasaḥ //

vāyasaḥ śatavarṣāṇi tato jāyati kukkuṭaḥ /
jāyate vyālakaścāpi māsaṃ tasmāttu mānuṣaḥ //

jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo'vamanyate /
so'pi mṛtyumupāgamya krauñcayonau prajāyate //

krauñco jīvati varṣaṃ tu tato jāyati cīrakaḥ /
tato nidhanamāpanno mānuṣatvamupāśnute //

vṛṣalo brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate /
[tataḥ samprāpya nidhanaṃ jāyate sūkaraḥ punaḥ //

sūkaro jātamātrastu rogeṇa mriyate nṛpa /
śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva //

śvā bhūtvā kṛtakarmā'sau jāyate mānuṣastataḥ /
tatrāpatyaṃ samutpādya mṛto jāyati mūṣikaḥ //

kṛtaghnastu mṛto rājanyamasya viṣayaṃ gataḥ /
yamasya puruṣaiḥ kruddhairvadhaṃ prāpnoti dāraṇam //

daṇ़ḍaṃ samudgaraṃ śūlamagnikumbhaṃ ca dāruṇam /
asipatravanaṃ ghoravālukaṃ kūṭaśālmalīm //

etāścānyāśca bahvīśca yamasya viṣayaṃ gataḥ /
yātanāḥ prāpya tatrogrāstato vadhyati bhārata //

tato hataḥ kṛtaghnaḥ sa tatrograirbharatarṣabha /
saṃsāracakramāsādya kṛmiyonau prajāyate //

kṛmirbhavati varṣāṇi daśapañca ca bhārata /
tato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate śiśuḥ //

tato garbhaśatairjanturbahubhi samprapadyate /
saṃsārāṃśca bahūngatvā tatasmiryakṣu jāyate //

tato duḥkhamanuprāpya bahuvarṣagaṇāniha /
sa punarbhavasaṃyuktastataḥ kūrmaḥ prajāyate //

dadhi hṛtvā bakaścāpi plavo matsyānasaṃskṛtān /
corayitvā tu durbuddhirmadhudaṃśaḥ prajāyate //

phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā apūpaṃ vā pipīlikāḥ /
corayitvā ca niṣpāvaṃ jāyate halagolakaḥ //

pāyasaṃ corayitvā tu tittiritvamavāpnute /
hṛtvā piṣṭamayaṃ pūpaṃ kumbholūkaḥ prajāyate //

ayo hṛtvā tu durbuddhirvāyaso jāyate naraḥ /
kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbaddhirhārito jāyate naraḥ //

rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ samprajāyate /
hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate //

patrorṇaṃ corayitvā tu kṛkalatvaṃ nigacchati /
kauśikaṃ tu tato hṛtvā naro jāyati vartakaḥ //

aṃśukaṃ corayitvā tu śukro jāyati mānavaḥ /
corayitvā dukūlaṃ tu mṛto haṃsaḥ prajāyate //

krauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyati mānavaḥ / corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tvāvikaṃ caiva bhārata / kṣaumaṃ ca vastramādāya śaśo jantuḥ prajāyate //

varṇānhṛtvā tu puruṣo mṛto jāyati barhiṇaḥ /
hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ //

varṇakādīṃstathā gandhāṃścorayitveha mānavaḥ /
chundundaritvamāpnoti rājam̐llobhaparāyaṇaḥ //

tatra jīvati varṣāṇi tato daśa ca pañca ca / adharmasya kṣayaṃ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ // 109a corayitvā payaścāpi balākā samprajāyate // 110a yastu corayate tailaṃ naro mohasamanvitaḥ / 110b sopi rājanmṛto jantustailapāyī prajāyate // 111a aśastraṃ puruṣaṃ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥ / 111b arthārthī yadi vā vairī sa mṛto jāyate svaraḥ // 112a kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyate / 112b sa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno'bhijāyate // 113a mṛgo vadhyati śastreṇa gate saṃvatsare tu saḥ / 113b hato mṛgastato mīnaḥ sopi jālena badhyate // 114a māse caturthe samprāpte śvāpadaḥ samprajāyate / 114b śvāpado daśavarṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca // 115a tatastu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥ / 115b adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ // 116a striyaṃ hatvā tu durbuddhiryamasya viṣayaṃ gataḥ / 116b bahūnkleśānsamāsādya narakānekaviṃśatim // 117a tataḥ paścānmahārāja kṛmiyonau prajāyate / 117b kṛmirviṃśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ // 118a bhojanaṃ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ / 118b makṣikāsaṅghavaśago bahūnmāsānbhavatyuta // 119a tataḥ pāpakṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvamavāpnute / 119b bhakṣyaṃ hṛtvā tu puruṣo jālapāśaḥ prajāyate // 120a svādyaṃ hṛtvā tu puruṣaścīrapāśaḥ prajāyate / 120b dhānyaṃ hṛtvā tu puruṣo lomaśaḥ samprajāyate // 121a tathā piṇyākasammiśramaśanaṃ corayennaraḥ / 121b sa jāyate bhṛtidhano dāruṇo mūṣiko naraḥ // 122a daśanvai mānuṣānnityaṃ pāpātmā sa viśāmpate / 122b ghṛtaṃ hṛtvā tu durbuddhiḥ kākamadguḥ prajāyate // 123a matsyamāṃsamatho hṛtvā kāko jāyati durmatiḥ / 123b lavaṇaṃ corayitvā tu cirikākaḥ prajāyate / 124a viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo vinihnoti mānavaḥ / 124b sa gatāyurnarastāta matsyayonau prajāyate // 125a matsyayonimanuprāpya mṛto jāyati mānuṣaḥ / 125b mānuṣatvamanuprāpya kṣīṇāyurupapadyate // 126a pāpāni tu narāḥ kṛtvā tiryagjāyanti bhārata / 126b na cātmanaḥ prayāṇānte dharmaṃ jānanti kañcana // 127a ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadā / 127b sukhaduḥkhasamāyuktā vyathitāste bhavantyuta // 128a apumāṃsaḥ prajāyante mlecchāścāpi na saṃśayaḥ / 128b narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ // 129a varjayanti ca pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ / 129b arogā rūpavantaste dhaninaśca bhavantyuta // 130a striyo'pyetena kalpena kṛtvā pāpamavāpnuyuḥ / 130b eteṣāmeva jantūnāṃ bhāryātvamupayānti tāḥ // 131a parasvaharaṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ / 131b etaddhi leśamātreṇa kathitaṃ te mayā'nagha // 132a aparasminkathāyoge bhūyaḥ śroṣyasi bhārata / 132b etanmayā mahārāja brahmaṇo gadataḥ purā // 133a surarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaścāpi yathātatham / 133b mayā'pi tacca kārtsnyena yathāvadanuvarṇitam / 133c etacchrutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā //