મહાભારત · અધ્યાય 13.173

પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ મર્ત્યાનાં સંસારવિધિમુત્તમમ્ ॥

કેન વૃત્તેન રાજેન્દ્ર વર્તમાના નરા ભુવિ ।
પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તમં સ્વર્ગં કથં ચ નરકં નૃપ ॥

મૃતં શરીરમુત્સૃજ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમં જનાઃ । પ્રયાન્ત્યમું લોકમિતઃ કો વૈ તાનનુગચ્છતિ ॥ ભીષ્મ ઉવાચ ।

દૂરાદાયાતિ ભગવાન્બૃહસ્પતિરુદારધીઃ ।
પૃચ્છૈનં સુમહાભાગમેતદ્ગુહ્યં સનાતનમ્ ॥

નૈતદન્યેન શક્યં હિ વક્તું કેનચિદદ્ય વૈ । વક્તા બૃહસ્પતિસમો ન હ્યન્યો વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥ વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તયોઃ સંવદતોરેવં પાર્થગાઙ્ગેયયોસ્તદા ।
આજગામ વિશુદ્ધાત્મા ભગવાન્સ બૃહસ્પતિઃ ॥

તતો રાજા સમુત્થાય ધૃતરાષ્ટ્રપુરોગમઃ ।
પૂજામનુષમાં ચક્રે સર્વે તે ચ સભાસદઃ ॥

તતો ધર્મસુતો રાજા ભગવન્તં બૃહસ્પતિમ્ ।
ઉપગમ્ય યથાન્યાયં પ્રશ્નં પપ્રચ્છ તત્ત્વતઃ ॥

ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ । મર્ત્યસ્ય કઃ સહાયો વૈ પિતા માતા સુતો ગુરુઃ । જ્ઞાતિસમ્બન્ધિવર્ગશ્ચ મિત્રવર્ગસ્તથૈવ ચ ॥

મૃતં શરીરમુત્સૃજ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમં જનાઃ । ગચ્છન્ત્યમું ચ લોકં વૈ ક એતાનનુગચ્છતિ ॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ।

એકઃ પ્રસૂયતે રાજન્નેક એવ વિનશ્યતિ ।
એકસ્તરતિ દુર્ગાણિ ગચ્છત્યેકસ્તુ દુર્ગતિમ્ ॥

ન સહાયઃ પિતા માતા તથા ભ્રાતા સુતો ગુરુઃ ।
જ્ઞાતિસમ્બન્ધિવર્ગશ્ચ મિત્રવર્ગસ્તથૈવ ચ ॥

મૃતં શરીરમુત્સૃજ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમં જનાઃ ।
મુહૂર્તમુપયુઞ્જ્યાથ તતો યાન્તિ પરાઙ્મુખાઃ ॥

તૈસ્તચ્છરીરમુત્સૃષ્ટં ધર્મિ એકોઽનુગચ્છતિ ।
તસ્માદ્ધર્મઃ સહાયાર્થે સેવિતવ્યઃ સદા નૃપઃ ॥

પ્રાણી ધર્મસમાયુક્તો ગચ્છેત્સ્વર્ગગતિં પરામ્ ।
તથૈવાધર્મસંયુક્તો નરકં ચોપપદ્યતે ॥

તસ્માન્ન્યાયાગતૈરર્થૈર્ધર્મં સેવેત પણ્ડિતઃ ।
ધર્મ એકો મનુષ્યાણાં સહાયઃ પારલૌકિકઃ ॥

લોભાન્મોહાદનુક્રોશાદ્ભયાદ્વાઽપ્યબહુશ્રુતઃ ।
નરઃ કરોત્યકાર્યાણિ પરાર્થે લોભમોહિતઃ ॥

ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ ત્રિતયં જીવિતે ફલમ્ । એતત્ત્રયમવાપ્તવ્યમધર્મપરિવર્જિતમ્ ॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

શ્રુતં ભગવતો વાક્યં ધર્મયુક્તં પરં હિતમ્ ।
શરીરનિશ્ચયં જ્ઞાતું બુદ્ધિસ્તુ મમ જાયતે ॥

મૃતં શરીરં હિ નૃણાં સૂક્ષ્મમવ્યક્તતાં ગતમ્ । અચક્ષુર્વિષયં પ્રાપ્તં કથં ધર્મોઽનુગચ્છતિ ॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ।

પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિરનન્તરમ્ ।
બુદ્ધિરાત્મા ચ સહિતા ધર્મં પશ્યન્તિ નિત્યદા ॥

પ્રાણિનામિહ સર્વેષાં સાક્ષિભૂતં દિવાનિશમ્ ।
એતૈશ્ચ સહ ધર્મોઽપિ તં જીવમનુગચ્છતિ ॥

ત્વગસ્થિ માંસં શુક્રં ચ શોણિતં ચ મહામતે ।
શરીરં વર્જયન્ત્યેતે જીવિતેન વિવર્જિતમ્ ॥

તતો ધર્મસમાયુક્તઃ સ જીવઃ સુખમેધતે । ઇહ લોકે પરે ચૈવ કિં ભૂયઃ કથયામિ તે ॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

તદ્દર્શિતં ભગવતા યથા ધર્મોઽનુગચ્છતિ । એતત્તુ જ્ઞાતુમિચ્છામિ કથં રેતઃ પ્રવર્તતે ॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ।

અન્નમશ્નન્તિ યદ્દેવાઃ શરીરસ્થા નરેશ્વર ।
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિર્મનસ્તથા ॥

તતસ્તૃપ્તેષુ રાજેન્દ્ર તેષુ ભૂતેષુ પઞ્ચસુ ।
મનઃષષ્ઠેષુ શુદ્ધાત્મન્રેતઃ સમ્પદ્યતે મહત્ ॥

તતો ગર્ભઃ સમ્ભવતિ શ્લેષાત્સ્ત્રીપુંસયોર્નૃપ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ભૂયઃ કિં શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

આખ્યાતં મે ભગવતા ગર્ભઃ સઞ્જાયતે યથા । યથા જાતસ્તુ પુરુષઃ પ્રપદ્યતિ તદુચ્યતામ્ ॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ।

આસન્નમાત્રઃ પુરુષસ્તૈર્ભૂતૈરભિભૂયતે । વિપ્રયુક્તશ્ચ તૈર્ભૂતૈઃ પુનર્યાત્યપરાં ગતિમ્ ।
સ ચ ભૂતસમાયુક્તઃ પ્રાપ્નુતે જીવ એવ હિ ॥

તતોઽસ્ય કર્મ પશ્યન્તિ શુભં વા યદિ વાશુભમ્ । દેવતાઃ પઞ્ચભૂતસ્થાઃ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ત્વગસ્થિમાંસમુત્સૃજ્ય તૈશ્ચ ભૂતૈર્વિવર્જિતઃ । જીવઃ સહ વસન્કૃત્સ્નં સુખદુઃખસહઃ પ્રભો ॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ।

ભોગવશ્યં કર્મવશ્યં યાતનાવશ્યમિત્યપિ । એતત્ત્રયાણામાસાદ્ય કર્મતઃ સોઽશ્નુતે ફલમ્ ॥

જીવઃ કર્મસમાયુક્તઃ શીઘ્રં રેતસ્ત્વમાગતઃ ।
સ્ત્રીણાં પુષ્પં સમાસાદ્ય સૂતિકાલે લભેત તત્ ॥

યમસ્ય પુરુષૈઃ ક્લેસં યમસ્ય પુરુષૈર્વધમ્ ।
દુઃખં સંસારચક્રં ચ નરઃ ક્લેશં સ વિન્દતિ ॥

ઇહ લોકે સ ચ પ્રાણી જન્મપ્રભૃતિ પાર્થિવ ।
સુકૃતં કર્મ વૈ ભુઙ્ક્તે ધર્મસ્ય ફલમાશ્રિતઃ ॥

યદિ ધર્મં યથાશક્તિ જન્મપ્રભૃતિ સેવતે ।
તતઃ સ પુરુષો ભૂત્વા સેવતે નિયતં સુખમ્ ॥

અથાન્તરા તુ ધર્મસ્યાપ્યધર્મમુપસેવતે ।
સુખસ્યાનન્તરં દુઃખં સ જીવોઽપ્યધિગચ્છતિ ॥

અધર્મેણ સમાયુક્તો યમસ્ય વિષયં ગતઃ ।
મહદ્દુઃખં સમાસાદ્ય તિર્યગ્યોનૌ પ્રજાયતે ॥

કર્મણા યેન યેનેહ યસ્યાં યોનૌ પ્રજાયતે ।
જીવો મોહસમાયુક્તસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥

યદેતદુચ્યતે શાસ્ત્રે સેતિહાસે ચ ચ્છન્દસિ ।
યમસ્ય વિષયં ઘોરં મર્ત્યો લોકઃ પ્રપદ્યતે ॥

ઇહ સ્થાનાનિ પુણ્યાનિ દેવતુલ્યાનિ ભૂપતે ।
તિર્યગ્યોન્યતિરિક્તાનિ ગતિમન્તિ ચ સર્વશઃ ॥

યમસ્ય ભવને દિવ્યે બ્રહ્મલોકસમે ગુણૈઃ ।
કર્મભિર્નિયતૈર્બદ્ધો જન્તુર્દુઃખાન્યુપાશ્નુતે ॥

યેનયેન તુ ભાવેન કર્મણા પુરુષો ગતિમ્ ।
પ્રયાતિ પરુષાં ઘોરાં તત્તે વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ॥

અધીત્ય ચતુરો વેદાન્દ્વિજો મોહસમન્વિતઃ ।
પતિતાત્પ્રતિગૃહ્યાથ ખરયોનૌ પ્રજાયતે ॥

ખરો જીવતિ વર્ષાણિ દશ પઞ્ચ ચ ભારત ।
ખરો મૃતો બલીવર્દઃ સપ્તવર્ષાણિ જીવતિ ॥

બલીવર્દો મૃતશ્ચાપિ જાયતે બ્રહ્મરાક્ષસઃ ।
બ્રહ્મરક્ષશ્ચ માસાંસ્ત્રીંસ્તતો જાયેત બ્રાહ્મણઃ ॥

પતિતં યાજયિત્વા તુ કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે ।
તત્ર જીવતિ વર્ષાણિ દશ પઞ્ચ ચ ભારત ॥

કૃમિભાવાદ્વિમુક્તસ્તુ તતો જાયેત ગર્દભઃ ।
ગર્દભઃ પઞ્ચવર્ષાણિ પઞ્ચવર્ષાણિ સૂકરઃ ॥

કુક્કુટઃ પઞ્ચવર્ષાણિ પઞ્ચવર્ષાણિ જમ્બુકઃ ।
શ્વા વર્ષમેકં ભવતિ તતો જાયેત માનવઃ ॥

ઉપાધ્યાયસ્ત્રિયઃ પાપં શિષ્યઃ કુર્યાદબુદ્ધિમાન્ ।
સ જીવ ઇહ સંસારાંસ્ત્રીનાપ્નોતિ ન સંશયઃ ॥

વૃકો ભવતિ રાજેન્દ્ર તતઃ ક્રવ્યાત્તતઃ ખરઃ ।
તતઃ પ્રેતઃ પરિક્લિષ્ટઃ પશ્ચાજ્જાયેત બ્રાહ્મણઃ ॥

મનસાઽપિ ગુરોર્ભાર્યાં યઃ શિષ્યો યાતિ પાપકૃત્ ।
સ ઉગ્રાન્પ્રૈતિ સંસારાનધર્મેણેહ ચેતસા ॥

શ્વયોનૌ તુ સ સમ્ભૂતસ્ત્રીણિ વર્ષાણિ જીવતિ ।
તત્રાપિ નિધનં પ્રાપ્તઃ કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે ॥

કૃમિભાવમનુપ્રાપ્તો વર્ષમેકં તુ જીવતિ ।
તતસ્તુ નિધનં પ્રાપ્તો બ્રહ્મયોનૌ પ્રજાયતે ॥

યદિ પુત્રસમં શિષ્યં ગુરુર્હન્યાદકારણે ।
આત્મનઃ કામકારેણ સોપિ હિંસ્રઃ પ્રજાયતે ॥

પિતરં માતરં ચૈવ યસ્તુ પુત્રોઽવમન્યતે ।
સોઽપિ રાજન્મૃતો જન્તુઃ પૂર્વં જાયેત ગર્દભઃ ॥

ગર્દભત્વં તુ સમ્પ્રાપ્ય દશવર્ષાણિ જીવતિ ।
સંવત્સરં તુ કુમ્ભીરસ્તતો જાયેત માનવઃ ॥

પુત્રસ્ય માતાપિતરૌ યસ્ય રુષ્ટાવુભાવપિ ।
ગુર્વપધ્યાનતઃ સોપિ મૃતો જાયતિ ગર્દભઃ ॥

ખરો જીવતિ માસાંસ્તુ દશ શ્વા ચ ચતુર્દશઃ ।
બિડાલઃ સપ્તમાસાંસ્તુ તતો જાયેત માનવઃ ॥

માતાપિતરાવાક્રુશ્ય શારિકા સમ્પ્રજાયતે ।
તાડયિત્વા તુ તાવેવ જાયતે કચ્છપો નૃપ ॥

કચ્છપો દશવર્ષાણિ ત્રીણિ વર્ષાણિ શલ્યકઃ ।
વ્યાલો ભૂત્વા ચ ષણ્માસાંસ્તતો જાયતિ માનુષઃ ॥

ભર્તૃપિણ્ડમુપાશ્નન્યો રાજદ્વિષ્ટાનિ સેવતે ।
સોપિ મોહસમાપન્નો મૃતો જાયતિ વાનરઃ ॥

વાનરો દશવર્ષાણિ પઞ્ચવર્ષાણિ સૂકરઃ ।
શ્વાઽથ ભૂત્વા તુ ષણ્માસાંસ્તતો જાયતિ માનુષઃ ॥

ન્યાસાપહર્તા તુ નરો યમસ્ય વિષયં ગતઃ ।
યાતનાનાં શતં ગત્વા કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે ॥

તત્ર જીવતિ વર્ષાણિ દશપઞ્ચ ચ ભારત ।
દુષ્કૃતસ્ય ક્ષયં કૃત્વા તતો જાયતિ માનુષઃ ॥

અસૂયકઃ કુત્સિતશ્ચ ચણ્ડાલો દુઃખમશ્નુતે ।
વિશ્વાસહર્તા તુ નરો મીનો જાયતિ દુર્મતિઃ ॥

ભૂત્વા મીનોઽષ્ટમાસાંસ્તુ મૃગો જાયતિ ભારત ।
મૃગસ્તુ ચતુરો માસાંસ્તતશ્છાગઃ પ્રજાયતે ॥

છાગસ્તુ નિધનં પ્રાપ્ય પૂર્ણે સંવત્સરે તતઃ ।
ગૌઃ સ સઞ્જાયતે જન્તુસ્તતો જાયતિ માનુષઃ ॥

ધાન્યાન્યવાંસ્તિલાન્માષાન્કુલત્થાન્સર્ષપાંશ્ચણાન્ ।
કલાયાનથ મુદ્ગાંશ્ચ ગોધૂમાનતસીસ્તથા ॥

યસ્તુ ધાન્યાપહર્તા ચ મોહાજ્જન્તુરચેતનઃ ।
સ જાયતે મહારાજ મૂષિકો નિરપત્રપઃ ॥

તતઃ પ્રેત્ય મહારાજ મૃતો જાયતિ સૂકરઃ ।
સૂકરો જાતમાત્રસ્તુ રોગેણિ મ્રિયતે નૃપ ॥

શ્વા તતો જાયતે મૂઢઃ કર્મણા તેન પાર્થિવ ।
ભૂત્વા શ્વા પઞ્ચવર્ષાણિ તતો જાયતિ માનવઃ ॥

પરદારાભિમર્શં તુ કૃત્વા જાયતિ વૈ વૃકઃ ।
શ્વા શૃગાલસ્તતો ગૃધ્રો વ્યાલઃ કઙ્કો બકસ્તથા ॥

ભ્રાતુર્ભાર્યાં તુ પાપાત્મા યો ધર્મયતિ મોહિતઃ ।
પુંસ્કોકિલત્વમાપ્નોતિ સોઽપિ સંવત્સરં નૃપ ॥

સખિભાર્યાં ગુરોર્ભાર્યાં રાજભાર્યાં તથૈવ ચ ।
પ્રધર્ષયિત્વા કામાદ્યો મૃતો જાયતિ સૂકરઃ ॥

સૂકરઃ પઞ્ચવર્ષાણિ દશવર્ષાણિ શ્વાવિધઃ ।
બિડાલઃ પઞ્ચવર્ષાણિ દશવર્ષાણિ કુક્કુટઃ ॥

પિપીલિકા તુ માસાંસ્ત્રીન્વાનરો માસમેવ તુ ।
એતાનાસાદ્ય સંસારાન્કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે ॥

તત્ર જીવતિ માસાંસ્તુ કૃમિયોનૌ ચતુર્દશ ।
તતોઽધર્મક્ષયં કૃત્વા પુનર્જાયતિ માનવઃ ॥

ઉપસ્થિતે વિવાહે તુ યજ્ઞે દાનેઽપિ વા વિભો ।
મોહાત્કરોતિ યો વિઘ્નં સ મૃતો જાયતે કૃમિઃ ॥

કૃમિર્જીવતિ વર્ષાણિ દશ પઞ્ચ ચ ભારત ।
અધર્મિસ્ય ક્ષયં કૃત્વા તતો જાયતિ માનવઃ ॥

પૂર્વં દત્ત્વા તુ યઃ કન્યાં દ્વિતીયે દાતુમિચ્છતિ ।
સોપિ રાજન્મૃતો જન્તુઃ કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે ॥

તત્ર જીવતિ વર્ષાણિ ત્રયોદશ યુધિષ્ઠિર ।
અધર્મસન્ક્ષયે યુક્તસ્તતો જાયતિ માનવઃ ॥

દેવકાર્યમકૃત્વા તુ પિતૃકાર્યમથાપિ વા ।
અનિર્વાપ્ય સમશ્નન્વૈ મૃતો જાયતિ વાયસઃ ॥

વાયસઃ શતવર્ષાણિ તતો જાયતિ કુક્કુટઃ ।
જાયતે વ્યાલકશ્ચાપિ માસં તસ્માત્તુ માનુષઃ ॥

જ્યેષ્ઠં પિતૃસમં ચાપિ ભ્રાતરં યોઽવમન્યતે ।
સોઽપિ મૃત્યુમુપાગમ્ય ક્રૌઞ્ચયોનૌ પ્રજાયતે ॥

ક્રૌઞ્ચો જીવતિ વર્ષં તુ તતો જાયતિ ચીરકઃ ।
તતો નિધનમાપન્નો માનુષત્વમુપાશ્નુતે ॥

વૃષલો બ્રાહ્મણીં ગત્વા કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે ।
[તતઃ સમ્પ્રાપ્ય નિધનં જાયતે સૂકરઃ પુનઃ ॥

સૂકરો જાતમાત્રસ્તુ રોગેણ મ્રિયતે નૃપ ।
શ્વા તતો જાયતે મૂઢઃ કર્મણા તેન પાર્થિવ ॥

શ્વા ભૂત્વા કૃતકર્માઽસૌ જાયતે માનુષસ્તતઃ ।
તત્રાપત્યં સમુત્પાદ્ય મૃતો જાયતિ મૂષિકઃ ॥

કૃતઘ્નસ્તુ મૃતો રાજન્યમસ્ય વિષયં ગતઃ ।
યમસ્ય પુરુષૈઃ ક્રુદ્ધૈર્વધં પ્રાપ્નોતિ દારણમ્ ॥

દણ઼્ડં સમુદ્ગરં શૂલમગ્નિકુમ્ભં ચ દારુણમ્ ।
અસિપત્રવનં ઘોરવાલુકં કૂટશાલ્મલીમ્ ॥

એતાશ્ચાન્યાશ્ચ બહ્વીશ્ચ યમસ્ય વિષયં ગતઃ ।
યાતનાઃ પ્રાપ્ય તત્રોગ્રાસ્તતો વધ્યતિ ભારત ॥

તતો હતઃ કૃતઘ્નઃ સ તત્રોગ્રૈર્ભરતર્ષભ ।
સંસારચક્રમાસાદ્ય કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે ॥

કૃમિર્ભવતિ વર્ષાણિ દશપઞ્ચ ચ ભારત ।
તતો ગર્ભં સમાસાદ્ય તત્રૈવ મ્રિયતે શિશુઃ ॥

તતો ગર્ભશતૈર્જન્તુર્બહુભિ સમ્પ્રપદ્યતે ।
સંસારાંશ્ચ બહૂન્ગત્વા તતસ્મિર્યક્ષુ જાયતે ॥

તતો દુઃખમનુપ્રાપ્ય બહુવર્ષગણાનિહ ।
સ પુનર્ભવસંયુક્તસ્તતઃ કૂર્મઃ પ્રજાયતે ॥

દધિ હૃત્વા બકશ્ચાપિ પ્લવો મત્સ્યાનસંસ્કૃતાન્ ।
ચોરયિત્વા તુ દુર્બુદ્ધિર્મધુદંશઃ પ્રજાયતે ॥

ફલં વા મૂલકં હૃત્વા અપૂપં વા પિપીલિકાઃ ।
ચોરયિત્વા ચ નિષ્પાવં જાયતે હલગોલકઃ ॥

પાયસં ચોરયિત્વા તુ તિત્તિરિત્વમવાપ્નુતે ।
હૃત્વા પિષ્ટમયં પૂપં કુમ્ભોલૂકઃ પ્રજાયતે ॥

અયો હૃત્વા તુ દુર્બુદ્ધિર્વાયસો જાયતે નરઃ ।
કાંસ્યં હૃત્વા તુ દુર્બદ્ધિર્હારિતો જાયતે નરઃ ॥

રાજતં ભાજનં હૃત્વા કપોતઃ સમ્પ્રજાયતે ।
હૃત્વા તુ કાઞ્ચનં ભાણ્ડં કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે ॥

પત્રોર્ણં ચોરયિત્વા તુ કૃકલત્વં નિગચ્છતિ ।
કૌશિકં તુ તતો હૃત્વા નરો જાયતિ વર્તકઃ ॥

અંશુકં ચોરયિત્વા તુ શુક્રો જાયતિ માનવઃ ।
ચોરયિત્વા દુકૂલં તુ મૃતો હંસઃ પ્રજાયતે ॥

ક્રૌઞ્ચઃ કાર્પાસિકં હૃત્વા મૃતો જાયતિ માનવઃ । ચોરયિત્વા નરઃ પટ્ટં ત્વાવિકં ચૈવ ભારત । ક્ષૌમં ચ વસ્ત્રમાદાય શશો જન્તુઃ પ્રજાયતે ॥

વર્ણાન્હૃત્વા તુ પુરુષો મૃતો જાયતિ બર્હિણઃ ।
હૃત્વા રક્તાનિ વસ્ત્રાણિ જાયતે જીવજીવકઃ ॥

વર્ણકાદીંસ્તથા ગન્ધાંશ્ચોરયિત્વેહ માનવઃ ।
છુન્દુન્દરિત્વમાપ્નોતિ રાજઁલ્લોભપરાયણઃ ॥

તત્ર જીવતિ વર્ષાણિ તતો દશ ચ પઞ્ચ ચ । અધર્મસ્ય ક્ષયં ગત્વા તતો જાયતિ માનુષઃ ॥ 109અ ચોરયિત્વા પયશ્ચાપિ બલાકા સમ્પ્રજાયતે ॥ 110અ યસ્તુ ચોરયતે તૈલં નરો મોહસમન્વિતઃ । 110બ્ સોપિ રાજન્મૃતો જન્તુસ્તૈલપાયી પ્રજાયતે ॥ 111અ અશસ્ત્રં પુરુષં હત્વા સશસ્ત્રઃ પુરુષાધમઃ । 111બ્ અર્થાર્થી યદિ વા વૈરી સ મૃતો જાયતે સ્વરઃ ॥ 112અ ખરો જીવતિ વર્ષે દ્વે તતઃ શસ્ત્રેણ વધ્યતે । 112બ્ સ મૃતો મૃગયોનૌ તુ નિત્યોદ્વિગ્નોઽભિજાયતે ॥ 113અ મૃગો વધ્યતિ શસ્ત્રેણ ગતે સંવત્સરે તુ સઃ । 113બ્ હતો મૃગસ્તતો મીનઃ સોપિ જાલેન બધ્યતે ॥ 114અ માસે ચતુર્થે સમ્પ્રાપ્તે શ્વાપદઃ સમ્પ્રજાયતે । 114બ્ શ્વાપદો દશવર્ષાણિ દ્વીપી વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ ॥ 115અ તતસ્તુ નિધનં પ્રાપ્તઃ કાલપર્યાયચોદિતઃ । 115બ્ અધર્મસ્ય ક્ષયં કૃત્વા તતો જાયતિ માનુષઃ ॥ 116અ સ્ત્રિયં હત્વા તુ દુર્બુદ્ધિર્યમસ્ય વિષયં ગતઃ । 116બ્ બહૂન્ક્લેશાન્સમાસાદ્ય નરકાનેકવિંશતિમ્ ॥ 117અ તતઃ પશ્ચાન્મહારાજ કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે । 117બ્ કૃમિર્વિંશતિવર્ષાણિ ભૂત્વા જાયતિ માનુષઃ ॥ 118અ ભોજનં ચોરયિત્વા તુ મક્ષિકા જાયતે નરઃ । 118બ્ મક્ષિકાસઙ્ઘવશગો બહૂન્માસાન્ભવત્યુત ॥ 119અ તતઃ પાપક્ષયં કૃત્વા માનુષત્વમવાપ્નુતે । 119બ્ ભક્ષ્યં હૃત્વા તુ પુરુષો જાલપાશઃ પ્રજાયતે ॥ 120અ સ્વાદ્યં હૃત્વા તુ પુરુષશ્ચીરપાશઃ પ્રજાયતે । 120બ્ ધાન્યં હૃત્વા તુ પુરુષો લોમશઃ સમ્પ્રજાયતે ॥ 121અ તથા પિણ્યાકસમ્મિશ્રમશનં ચોરયેન્નરઃ । 121બ્ સ જાયતે ભૃતિધનો દારુણો મૂષિકો નરઃ ॥ 122અ દશન્વૈ માનુષાન્નિત્યં પાપાત્મા સ વિશામ્પતે । 122બ્ ઘૃતં હૃત્વા તુ દુર્બુદ્ધિઃ કાકમદ્ગુઃ પ્રજાયતે ॥ 123અ મત્સ્યમાંસમથો હૃત્વા કાકો જાયતિ દુર્મતિઃ । 123બ્ લવણં ચોરયિત્વા તુ ચિરિકાકઃ પ્રજાયતે । 124અ વિશ્વાસેન તુ નિક્ષિપ્તં યો વિનિહ્નોતિ માનવઃ । 124બ્ સ ગતાયુર્નરસ્તાત મત્સ્યયોનૌ પ્રજાયતે ॥ 125અ મત્સ્યયોનિમનુપ્રાપ્ય મૃતો જાયતિ માનુષઃ । 125બ્ માનુષત્વમનુપ્રાપ્ય ક્ષીણાયુરુપપદ્યતે ॥ 126અ પાપાનિ તુ નરાઃ કૃત્વા તિર્યગ્જાયન્તિ ભારત । 126બ્ ન ચાત્મનઃ પ્રયાણાન્તે ધર્મં જાનન્તિ કઞ્ચન ॥ 127અ યે પાપાનિ નરાઃ કૃત્વા નિરસ્યન્તિ વ્રતૈઃ સદા । 127બ્ સુખદુઃખસમાયુક્તા વ્યથિતાસ્તે ભવન્ત્યુત ॥ 128અ અપુમાંસઃ પ્રજાયન્તે મ્લેચ્છાશ્ચાપિ ન સંશયઃ । 128બ્ નરાઃ પાપસમાચારા લોભમોહસમન્વિતાઃ ॥ 129અ વર્જયન્તિ ચ પાપાનિ જન્મપ્રભૃતિ યે નરાઃ । 129બ્ અરોગા રૂપવન્તસ્તે ધનિનશ્ચ ભવન્ત્યુત ॥ 130અ સ્ત્રિયોઽપ્યેતેન કલ્પેન કૃત્વા પાપમવાપ્નુયુઃ । 130બ્ એતેષામેવ જન્તૂનાં ભાર્યાત્વમુપયાન્તિ તાઃ ॥ 131અ પરસ્વહરણે દોષાઃ સર્વ એવ પ્રકીર્તિતાઃ । 131બ્ એતદ્ધિ લેશમાત્રેણ કથિતં તે મયાઽનઘ ॥ 132અ અપરસ્મિન્કથાયોગે ભૂયઃ શ્રોષ્યસિ ભારત । 132બ્ એતન્મયા મહારાજ બ્રહ્મણો ગદતઃ પુરા ॥ 133અ સુરર્ષીણાં શ્રુતં મધ્યે પૃષ્ટશ્ચાપિ યથાતથમ્ । 133બ્ મયાઽપિ તચ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેન યથાવદનુવર્ણિતમ્ । 133ચ્ એતચ્છ્રુત્વા મહારાજ ધર્મે કુરુ મનઃ સદા ॥