Mahabharata · Chapter 13.169

ariṣṭāni pravakṣyāmi tatvena śṛṇu tadbhavān /
madhya uttaratastāta dakṣiṇāmukhaniṣṭhitam //

vidyutsaṃsthānapuruṣaṃ yadi paśyeta mānavaḥ / varṣatrayeṇa jānīyāddehanyāsamupasthitam /
etatphalamaṃriṣṭasya śaṅkarāhurmanīṣiṇaḥ /

śuddhamaṇḍamādityamaraśmimatha paśyataḥ /
varṣārdhakena jānīyāddehanyāsamupasthitam //

chidrāṃ candramasaśchāyāṃ pādāvapyanapaśyataḥ /
saṃvatsareṇa jānīyāddehanyāsamupasthitam //

kanīnikāyāmaśiraḥpuruṣaṃ yadi paśyati /
jānīyātṣaṭsu māseṣu dehanyāsamupasthitam //

karṇau pidhāya hastābhyāṃ śabdaṃ na śṛṇuyādyadi /
vijānīyāttu māsena dehanyāsamupasthitam //

āmagandhamupāghrāti surabhiṃ prāpya bhāsvaram /
devatāyatanasthopi saptarātreṇa mṛtyubhāk //

sarvāṅgadhāraṇāvasthāṃ dhārayeta samāhitaḥ / yathā sa mṛtyuṃ jayati nānyatheha maheśvara /
yadi jīvitumiccheta cirakālaṃ mahāmune //

atha necchecciraṃ kālaṃ tyajedātmānamātmanā /
kevalaṃ cintayānastu niṣkalaṃ sa nirāmayam //

atha taṃ nirvikāraṃ tu prakṛte paramaṃ śuciḥ /
puruṣaṃ dehasādharmyaṃ dehanyāsamupāśnuyāt //

jāgrato hi mayoktāni tavāriṣṭāni tatvataḥ /
dhāraṇāccaiva sarvāṅge mṛtyu jīyātsurarṣabha //

ekatvadarśanaṃ bhūyo nānātvaṃ ca nibodha me /
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva catuṣṭayavidhānataḥ //

avyaktādīni tatvāni sarvāṇyeva mahādyute /
āhuścaturviṃśatitamaṃ vikārapuruṣānvitam //

ekatvadarśanaṃ caiva nānātvena varaṃ smṛtam /
pañcaviṃśativargaḥ syādapavargo'jarāmaraḥ //

sa nirvikāraḥ puruṣastatvenaivopadiśyate /
sa eva pañcaviṃśastu vikāraḥ puruṣaḥ smṛtaḥ //

yadyeṣa nirvikāraḥ syāttatvaṃ na tu bhavedbhava /
vikāro vidyamānastu tatvasañjñakamucyate //

yadyoṣo'vyaktatāṃ naiti vyatirekānna saṃśayaḥ /
tathā bhavati nistatvastathā satvastathāguṇaḥ //

vikāraguṇasantyāgātprakṛtyanyatvatā śuciḥ /
tadā nānātvatāmeti sargahīno'pavargabhāk //

bodhyamānaḥ prabudhyeta samo bhavati buddhimān /
akṣaraśca bhavatyeṣa yathāvā cyutavānkṣaṇāt //

avyaktāvyaktiruktā syānnirguṇasya guṇākarāt /
etadekatvanānātvamakṣaraḥ kṣara eva ca //

vyākhyātaṃ tava śūlāṅka tathāriṣṭāni caiva hi / vimokṣalakṣaṇaṃ śeṣaṃ tadapīha bravīmi te /
yaṃ jñātvā yatayaḥ prāptāḥ kevalatvamanāmayam //

sāṅkhyāścāpyatha yogāśca dagdhapaṅkā gatajvarāḥ /
amūrtitvamanuprāptā nirguṇā nirbhayā bhava //

vipāpmāno mahādeva muktāḥ saṃsārasāgarāt / saraṇe prajanādāne guṇānāṃ prakṛtiḥ sadā /
parā pramattā satatametāvatkāryakāraṇam //

asaccaiva ca saccaiva kurute sa punaḥ punaḥ /
caitanyena purāṇena cetanācetanātparaḥ //

yastu cetayate ceto manasā caikabuddhikam /
sa naiva sanna caivāsansadasanna ca saṃsmṛtaḥ //

vyatiriktaśca śuddhaśca so'nyaścāprakṛtistathā /
upekṣakaśca prakṛtervikārapuruṣaḥ smṛtaḥ //

vikārapuruṣeṇaiṣā saṃyuktā sṛjate jagat /
punarādadate caiva guṇānāmanyathātmani //

matsyodakātsasañjñātaḥ prakṛtereva karmaṇaḥ /
tadvatkṣetrasahasrāṇi sa eva prakariṣyati //

kṣetrapralayatajjñastu kṣetrajña iti cocyate /
sayogo nitya ityāhurye janāstatvadarśinaḥ //

evameṣa hyasatsacca vikārapuruṣaḥ smṛtaḥ /
vikārāpadyamānaṃ tu vikṛtiṃ pravadanti naḥ //

yadā tveṣa vikārasya prakṛtāniti manyate /
tadā vikāratāmeti vikārānyatvatāṃ vrajet //

prakṛtyā ca vikāraiśca vyatirikto yadā bhavet / śuci yatparamaṃ śuddhaṃ pratibuddhaṃ sanātanam /
ayuktaṃ niṣkalaṃ śuddhamavyayaṃ cājarāmaram //

sametya tena śuddhena budhyamānaḥ sa bhāsvaraḥ /
vimokṣaṃ bhajate vyaktādaprabuddhādacetanāt //

udumbarādvā maśakaḥ pralayānnirgato yathā /
tathā'vyaktasya santyāgānnirmamaḥ pañca viṃśakaḥ //

yathā puṣkaraparṇastho jalabindurna saṃśliṣet /
tathaivāvyaktaviṣaye na lipyetpañcaviṃśakaḥ //

ākāśa iva niḥsaṅgastathā saṅgastthā varaḥ /
pañcaviṃśatimo buddho buddheni samatāṃ gataḥ //

etaddhi prakṛtaṃ jñānaṃ tatvataśca samutthitam /
pūrvajebhyastathotpannaṃ brahmajebhyastathānagha //

ādisargo mahābāho tāmasenāvṛtaṃ param /
pratiṣṭāvayavandevamabhedyamajarāmaram //

sanakaḥ sanandanaścaivi tṛtīyaśca sanātanaḥ /
te viduḥ paramaṃ dharmamavyayaṃ vyayadharṣaṇam //

avyaktātparamātsūkṣmādavraṇānmūrtisañjñakāt /
kṣetrajño bhagavānāste narāyaṇaparāyaṇaḥ //

asmākaṃ sahajātānāmutpannaṃ jñānamuttamam /
ete hi mūrtimanto vai lokānpravicarāmahe //

punaḥpunaḥ prajātā vai tatratatra pinākadhṛk /
dvandvairvirajyamānasya jñānamutpannamuttamam //

kapilānmūlaācāryāttatvabuddhiviniścayam /
yogasāṃkhyamavāptaṃ me kārtsnyena munisattamāt //

tena sambodhitāḥ śiṣyā bahavastatvadarśinaḥ /
tadbuddhvā bahavaḥ śiṣyā mayāpyetannidarśitāḥ //

janmamṛtyuharaṃ tathyaṃ jñānaṃ jñeyaṃ sanātanam /
yajjñātvā nānuśocanti tatvajñānā nirindriyāḥ //

śuddhabījamalāścaiva vipaṅkā vai nirakṣarāḥ /
svatantrāste svatantreṇa sammitā niṣkalāḥ smṛtāḥ //

śāśvatāścāvyayāścaiva tamogrāhyāśca bhāsvara /
vipāpmānastathā sarve satvasthāścāpi nirvraṇāḥ //

vimuktāḥ kevalāścaiva vītamohabhayāstathā /
amūrtāste mahābhāga sarve ca vigatajvarāḥ //

hiraṇyanābhastriśirāstathā prahlādabhāskarau /
vasurviśvāvasuścaiva sārdhaṃ pañcaśikhastathā //

gārgyo'thāsurirāvantyo gautamo vṛta eva ca /
kātyāyano'tha namucirhariśca damanaści ha //

ete cānye ca bahavastatvamevopadarśitāḥ /
kecinmuktāḥ sthitāḥ kecicchandataścāpare mṛtāḥ //

darśitāstrividhaṃ bandhaṃ vimokṣaṃ trividhaṃ tathā /
ajñānaṃ caiva rāgaśca saṃyogaṃ prākṛtaṃ tathā //

etebhyo bandhanaṃ proktaṃ vimokṣamapi me śṛṇu /
paritastāvatā samyaksambandho yāvatā kṛtaḥ //

kṛtsnakṣayaparityāgādvimokṣa iti naḥ śrutiḥ /
nivṛttaḥ sarvasaṅgebhyaḥ kevalaḥ puruṣo'malaḥ //
bhīṣma uvāca /

ityevamuktvā bhagavānīśvarāya mahātmane / sanatkumāraḥ prayayāvākāśaṃ samupāśritaḥ //