મહાભારત · અધ્યાય 13.169

અરિષ્ટાનિ પ્રવક્ષ્યામિ તત્વેન શૃણુ તદ્ભવાન્ ।
મધ્ય ઉત્તરતસ્તાત દક્ષિણામુખનિષ્ઠિતમ્ ॥

વિદ્યુત્સંસ્થાનપુરુષં યદિ પશ્યેત માનવઃ । વર્ષત્રયેણ જાનીયાદ્દેહન્યાસમુપસ્થિતમ્ ।
એતત્ફલમંરિષ્ટસ્ય શઙ્કરાહુર્મનીષિણઃ ।

શુદ્ધમણ્ડમાદિત્યમરશ્મિમથ પશ્યતઃ ।
વર્ષાર્ધકેન જાનીયાદ્દેહન્યાસમુપસ્થિતમ્ ॥

છિદ્રાં ચન્દ્રમસશ્છાયાં પાદાવપ્યનપશ્યતઃ ।
સંવત્સરેણ જાનીયાદ્દેહન્યાસમુપસ્થિતમ્ ॥

કનીનિકાયામશિરઃપુરુષં યદિ પશ્યતિ ।
જાનીયાત્ષટ્સુ માસેષુ દેહન્યાસમુપસ્થિતમ્ ॥

કર્ણૌ પિધાય હસ્તાભ્યાં શબ્દં ન શૃણુયાદ્યદિ ।
વિજાનીયાત્તુ માસેન દેહન્યાસમુપસ્થિતમ્ ॥

આમગન્ધમુપાઘ્રાતિ સુરભિં પ્રાપ્ય ભાસ્વરમ્ ।
દેવતાયતનસ્થોપિ સપ્તરાત્રેણ મૃત્યુભાક્ ॥

સર્વાઙ્ગધારણાવસ્થાં ધારયેત સમાહિતઃ । યથા સ મૃત્યું જયતિ નાન્યથેહ મહેશ્વર ।
યદિ જીવિતુમિચ્છેત ચિરકાલં મહામુને ॥

અથ નેચ્છેચ્ચિરં કાલં ત્યજેદાત્માનમાત્મના ।
કેવલં ચિન્તયાનસ્તુ નિષ્કલં સ નિરામયમ્ ॥

અથ તં નિર્વિકારં તુ પ્રકૃતે પરમં શુચિઃ ।
પુરુષં દેહસાધર્મ્યં દેહન્યાસમુપાશ્નુયાત્ ॥

જાગ્રતો હિ મયોક્તાનિ તવારિષ્ટાનિ તત્વતઃ ।
ધારણાચ્ચૈવ સર્વાઙ્ગે મૃત્યુ જીયાત્સુરર્ષભ ॥

એકત્વદર્શનં ભૂયો નાનાત્વં ચ નિબોધ મે ।
અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ ચતુષ્ટયવિધાનતઃ ॥

અવ્યક્તાદીનિ તત્વાનિ સર્વાણ્યેવ મહાદ્યુતે ।
આહુશ્ચતુર્વિંશતિતમં વિકારપુરુષાન્વિતમ્ ॥

એકત્વદર્શનં ચૈવ નાનાત્વેન વરં સ્મૃતમ્ ।
પઞ્ચવિંશતિવર્ગઃ સ્યાદપવર્ગોઽજરામરઃ ॥

સ નિર્વિકારઃ પુરુષસ્તત્વેનૈવોપદિશ્યતે ।
સ એવ પઞ્ચવિંશસ્તુ વિકારઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥

યદ્યેષ નિર્વિકારઃ સ્યાત્તત્વં ન તુ ભવેદ્ભવ ।
વિકારો વિદ્યમાનસ્તુ તત્વસઞ્જ્ઞકમુચ્યતે ॥

યદ્યોષોઽવ્યક્તતાં નૈતિ વ્યતિરેકાન્ન સંશયઃ ।
તથા ભવતિ નિસ્તત્વસ્તથા સત્વસ્તથાગુણઃ ॥

વિકારગુણસન્ત્યાગાત્પ્રકૃત્યન્યત્વતા શુચિઃ ।
તદા નાનાત્વતામેતિ સર્ગહીનોઽપવર્ગભાક્ ॥

બોધ્યમાનઃ પ્રબુધ્યેત સમો ભવતિ બુદ્ધિમાન્ ।
અક્ષરશ્ચ ભવત્યેષ યથાવા ચ્યુતવાન્ક્ષણાત્ ॥

અવ્યક્તાવ્યક્તિરુક્તા સ્યાન્નિર્ગુણસ્ય ગુણાકરાત્ ।
એતદેકત્વનાનાત્વમક્ષરઃ ક્ષર એવ ચ ॥

વ્યાખ્યાતં તવ શૂલાઙ્ક તથારિષ્ટાનિ ચૈવ હિ । વિમોક્ષલક્ષણં શેષં તદપીહ બ્રવીમિ તે ।
યં જ્ઞાત્વા યતયઃ પ્રાપ્તાઃ કેવલત્વમનામયમ્ ॥

સાઙ્ખ્યાશ્ચાપ્યથ યોગાશ્ચ દગ્ધપઙ્કા ગતજ્વરાઃ ।
અમૂર્તિત્વમનુપ્રાપ્તા નિર્ગુણા નિર્ભયા ભવ ॥

વિપાપ્માનો મહાદેવ મુક્તાઃ સંસારસાગરાત્ । સરણે પ્રજનાદાને ગુણાનાં પ્રકૃતિઃ સદા ।
પરા પ્રમત્તા સતતમેતાવત્કાર્યકારણમ્ ॥

અસચ્ચૈવ ચ સચ્ચૈવ કુરુતે સ પુનઃ પુનઃ ।
ચૈતન્યેન પુરાણેન ચેતનાચેતનાત્પરઃ ॥

યસ્તુ ચેતયતે ચેતો મનસા ચૈકબુદ્ધિકમ્ ।
સ નૈવ સન્ન ચૈવાસન્સદસન્ન ચ સંસ્મૃતઃ ॥

વ્યતિરિક્તશ્ચ શુદ્ધશ્ચ સોઽન્યશ્ચાપ્રકૃતિસ્તથા ।
ઉપેક્ષકશ્ચ પ્રકૃતેર્વિકારપુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥

વિકારપુરુષેણૈષા સંયુક્તા સૃજતે જગત્ ।
પુનરાદદતે ચૈવ ગુણાનામન્યથાત્મનિ ॥

મત્સ્યોદકાત્સસઞ્જ્ઞાતઃ પ્રકૃતેરેવ કર્મણઃ ।
તદ્વત્ક્ષેત્રસહસ્રાણિ સ એવ પ્રકરિષ્યતિ ॥

ક્ષેત્રપ્રલયતજ્જ્ઞસ્તુ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ચોચ્યતે ।
સયોગો નિત્ય ઇત્યાહુર્યે જનાસ્તત્વદર્શિનઃ ॥

એવમેષ હ્યસત્સચ્ચ વિકારપુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
વિકારાપદ્યમાનં તુ વિકૃતિં પ્રવદન્તિ નઃ ॥

યદા ત્વેષ વિકારસ્ય પ્રકૃતાનિતિ મન્યતે ।
તદા વિકારતામેતિ વિકારાન્યત્વતાં વ્રજેત્ ॥

પ્રકૃત્યા ચ વિકારૈશ્ચ વ્યતિરિક્તો યદા ભવેત્ । શુચિ યત્પરમં શુદ્ધં પ્રતિબુદ્ધં સનાતનમ્ ।
અયુક્તં નિષ્કલં શુદ્ધમવ્યયં ચાજરામરમ્ ॥

સમેત્ય તેન શુદ્ધેન બુધ્યમાનઃ સ ભાસ્વરઃ ।
વિમોક્ષં ભજતે વ્યક્તાદપ્રબુદ્ધાદચેતનાત્ ॥

ઉદુમ્બરાદ્વા મશકઃ પ્રલયાન્નિર્ગતો યથા ।
તથાઽવ્યક્તસ્ય સન્ત્યાગાન્નિર્મમઃ પઞ્ચ વિંશકઃ ॥

યથા પુષ્કરપર્ણસ્થો જલબિન્દુર્ન સંશ્લિષેત્ ।
તથૈવાવ્યક્તવિષયે ન લિપ્યેત્પઞ્ચવિંશકઃ ॥

આકાશ ઇવ નિઃસઙ્ગસ્તથા સઙ્ગસ્ત્થા વરઃ ।
પઞ્ચવિંશતિમો બુદ્ધો બુદ્ધેનિ સમતાં ગતઃ ॥

એતદ્ધિ પ્રકૃતં જ્ઞાનં તત્વતશ્ચ સમુત્થિતમ્ ।
પૂર્વજેભ્યસ્તથોત્પન્નં બ્રહ્મજેભ્યસ્તથાનઘ ॥

આદિસર્ગો મહાબાહો તામસેનાવૃતં પરમ્ ।
પ્રતિષ્ટાવયવન્દેવમભેદ્યમજરામરમ્ ॥

સનકઃ સનન્દનશ્ચૈવિ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ ।
તે વિદુઃ પરમં ધર્મમવ્યયં વ્યયધર્ષણમ્ ॥

અવ્યક્તાત્પરમાત્સૂક્ષ્માદવ્રણાન્મૂર્તિસઞ્જ્ઞકાત્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞો ભગવાનાસ્તે નરાયણપરાયણઃ ॥

અસ્માકં સહજાતાનામુત્પન્નં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
એતે હિ મૂર્તિમન્તો વૈ લોકાન્પ્રવિચરામહે ॥

પુનઃપુનઃ પ્રજાતા વૈ તત્રતત્ર પિનાકધૃક્ ।
દ્વન્દ્વૈર્વિરજ્યમાનસ્ય જ્ઞાનમુત્પન્નમુત્તમમ્ ॥

કપિલાન્મૂલઆચાર્યાત્તત્વબુદ્ધિવિનિશ્ચયમ્ ।
યોગસાંખ્યમવાપ્તં મે કાર્ત્સ્ન્યેન મુનિસત્તમાત્ ॥

તેન સમ્બોધિતાઃ શિષ્યા બહવસ્તત્વદર્શિનઃ ।
તદ્બુદ્ધ્વા બહવઃ શિષ્યા મયાપ્યેતન્નિદર્શિતાઃ ॥

જન્મમૃત્યુહરં તથ્યં જ્ઞાનં જ્ઞેયં સનાતનમ્ ।
યજ્જ્ઞાત્વા નાનુશોચન્તિ તત્વજ્ઞાના નિરિન્દ્રિયાઃ ॥

શુદ્ધબીજમલાશ્ચૈવ વિપઙ્કા વૈ નિરક્ષરાઃ ।
સ્વતન્ત્રાસ્તે સ્વતન્ત્રેણ સમ્મિતા નિષ્કલાઃ સ્મૃતાઃ ॥

શાશ્વતાશ્ચાવ્યયાશ્ચૈવ તમોગ્રાહ્યાશ્ચ ભાસ્વર ।
વિપાપ્માનસ્તથા સર્વે સત્વસ્થાશ્ચાપિ નિર્વ્રણાઃ ॥

વિમુક્તાઃ કેવલાશ્ચૈવ વીતમોહભયાસ્તથા ।
અમૂર્તાસ્તે મહાભાગ સર્વે ચ વિગતજ્વરાઃ ॥

હિરણ્યનાભસ્ત્રિશિરાસ્તથા પ્રહ્લાદભાસ્કરૌ ।
વસુર્વિશ્વાવસુશ્ચૈવ સાર્ધં પઞ્ચશિખસ્તથા ॥

ગાર્ગ્યોઽથાસુરિરાવન્ત્યો ગૌતમો વૃત એવ ચ ।
કાત્યાયનોઽથ નમુચિર્હરિશ્ચ દમનશ્ચિ હ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવસ્તત્વમેવોપદર્શિતાઃ ।
કેચિન્મુક્તાઃ સ્થિતાઃ કેચિચ્છન્દતશ્ચાપરે મૃતાઃ ॥

દર્શિતાસ્ત્રિવિધં બન્ધં વિમોક્ષં ત્રિવિધં તથા ।
અજ્ઞાનં ચૈવ રાગશ્ચ સંયોગં પ્રાકૃતં તથા ॥

એતેભ્યો બન્ધનં પ્રોક્તં વિમોક્ષમપિ મે શૃણુ ।
પરિતસ્તાવતા સમ્યક્સમ્બન્ધો યાવતા કૃતઃ ॥

કૃત્સ્નક્ષયપરિત્યાગાદ્વિમોક્ષ ઇતિ નઃ શ્રુતિઃ ।
નિવૃત્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યઃ કેવલઃ પુરુષોઽમલઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાનીશ્વરાય મહાત્મને । સનત્કુમારઃ પ્રયયાવાકાશં સમુપાશ્રિતઃ ॥