Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 13.168

13.168.1

indriyebhyo manaḥ pūrvamahaṅkārastataḥ param /
ahaṅkārātparā buddhirbuddheḥ parataraṃ mahat //

13.168.2

mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ /
etāvadetatsāṃkhyānāṃ darśanaṃ devasattama //

13.168.3

avyaktaṃ buddhyahaṅkārau mahābhūtāni pañca ca / manastathā viśeṣāśca daśa caivendriyāṇi ca /
etāstatvacaturviṃśanmahāpuruṣasammitāḥ //

13.168.4

buddhyāmānena deveśa cetanena mahātmanā /
saṃyogametayornityamāhuravyaktapuṃsayoḥ //

13.168.5

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca sargapralayakoṭiśaḥ /
tamaḥsañjñitametaddhi pravadanti triśūladhṛk //

13.168.6

samutpāṭya yathāvyaktājjīvā yānti punaḥpunaḥ /
ādireṣa mahānātmā guṇānāmiti naḥ prabho //

13.168.7

guṇasthatvādguṇaṃ cainamāhuravyaktalakṣaṇam /
etenādhyuṣito vyaktastriguṇaṃ cetayatyuta //

13.168.8

acetanaḥ prakṛtyeṣu na cānyamanubudhyate /
budhyamāno hyahankāro nityaṃ mānāprabodhanāt //

13.168.9

vimalasva viśuddhasya nīrujasya mahātmanaḥ /
vimalodaraśīlaḥ syādbudhyamānāprabuddhayoḥ //

13.168.10

draṣṭā bhavatyabhoktā ca satvamūrtiśca nirguṇaḥ /
budhyamānāprabuddhābhyāmanya eva tu nirguṇaḥ //

13.168.11

upekṣakaḥ śucistābhyāmubhābhyāmayutastathā /
budhyamāno na budhyeta buddhamevaṃ sanātanam //

13.168.12

sa eva buddheravyaktasvabhāvatvādacetanaḥ /
sohameva na me'nyosti ya evamabhimanyate //

13.168.13

na manyate mamānyosti yena cetosmyacetanaḥ /
evamevābhimanyeta budhyamānopyanātmavān //

13.168.14

ahameva na me'nyosti na prabuddhavaśānugaḥ /
avyaktastho guṇāneṣa nityamevābhimanyate //

13.168.15

tenādhiṣṭhitatatvajñairmahadbhirabhidhīyate /
ahaṅkāreṇa saṃyuktastatasdadabhimanyate //

13.168.16

kṣetraṃ praviśya durbuddhirbuddhyamāno hyanātmavān /
ahameva sṛjatyanyaddvitīyaṃ lokasārathiḥ //

13.168.17

sarvābhāvairahaṅkāraistṛtīyaṃ sargasañjñitam /
tato bhūtānyahaṅkāramahaṅkāro mano'sṛjat //

13.168.18

sarvasnotasyabhimukhaṃ samprāvartata buddhimān / tathaiva yajñe bhūteṣu viṣayārthī punaḥpunaḥ /
indriyaiḥ saha śūlāṅka pañca pañcabhireva ca //

13.168.19

mano veda na cātmānamaṅkāraṃ prajāpatiḥ /
na veda vāpyahaṅkāro buddhiṃ buddhimatāṃvara //

13.168.20

evamete mahābhāga netare nayavādinaḥ /
ahaṅkāreṇa saṃyuktaḥ srotasyabhimukhaḥ sadā //

13.168.21

evameṣa vikārātmā mahāpuruṣasañjñakaḥ /
pratanoti jagatkṛtsnaṃ punarādadate sakṛt //

13.168.22

sasañjñatvājjagatkṛtsnamavyaktasya hṛdi sthitam /
saṃviśadrajanīṃ kṛtsnāṃ niśānte divasāgame //

13.168.23

punarātmā vijayate bahavo nirguṇāstathā /
ajñānena samāyuktaḥ sovyaktena tamotmanā //

13.168.24

yadi hyeṣo nu manyeta mamāsti parato varaḥ /
sa punaḥ punarātmānaṃ na kuryādākṣipeta ca //

13.168.25

etamavyaktaviṣayaṃ sūkṣmaṃ manyeta buddhimān /
pañcaviṃśaṃ mahādeva mahāpuruṣavaikṛtam //

13.168.26

prabuddhau buddhavānetatsṛjamānamabuddhavān /
guṇānpunaśca tāneva sotmanātmani nikṣipet //

13.168.27

avyaktasya vaśībhūto yo'jñānasya tamotmanaḥ /
budhyamāno hyabuddhasya buddhastadanubhujyate //

13.168.28

upekṣakaḥ śucirvyagraḥ soliṅgaḥ sovraṇo'malaḥ /
ṣaḍviṃśo bhagavānāste buddhaḥ śuddho nirāmayaḥ //

13.168.29

avyaktādiviśeṣāntametadvaidyā vadantyuta /
etaireva vihīnaṃ tu kecidāhurmanīṣiṇaḥ //

13.168.30

nistatvaṃ budhyamānāstu kecidāhurmahāmate /
kecidāhurmahātmānastatvasañjñitameva tu //

13.168.31

tatvasya śravaṇādenaṃ tatvamevaṃ vadanti vai /
satvasaṃśrayaṇāccaiva satvavantaṃ maheśvara //

13.168.32

evameṣa vikārātmā budhyamāno mahābhuja / avyakto bhavate vyaktau satvaṃsatvaṃ tathā guṇau /
vidyā ca bhavate vidyā bhavettu grahasañjñitam //

13.168.33

ya evamanubuddhyante yogasāṅkhyāśca tatvataḥ /
te'vyaktaṃ śaṅkarāgāḍhaṃ muñcante śāstrabuddhayaḥ //

13.168.34

teṣāmetattu vadatāṃ śāstrārthaṃ sūkṣmadarśinām /
buddhirvistīryate sarvaṃ tailabindurivāmbhasi //

13.168.35

vidyā tu sarvavidyānāmavabodha iti smṛtaḥ /
yena vidyāmavidyāṃ ca vindanti yatisattamāḥ //

13.168.36

saiṣā trayī parā vidyā caturthyānvīkṣikī smṛtā /
yāṃ buddhyamāno buddhyeta buddhyātmani samaṃ gataḥ //

13.168.37

aprabuddhamathāvyaktamavidyāsañjñikaṃ smṛtam / vimohitaṃ tu śokena kevalena samanvitam /
etadbuddhyā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhilakṣaṇam //

13.168.38

ye tvetannāvabuddhyante te prabuddhavaśānugāḥ /
te punaḥpunaravyaktājjaniṣyantyabudhāntmanaḥ //

13.168.39

tameva tulayiṣyanti abuddhivaśavartinaḥ /
ye cāpyanye tanmanasastepyetatphalabhāginaḥ //

13.168.40

viditvainaṃ na śocanti yogopetārthadarśinaḥ /
svātantryaṃ pratilapsyante kevalatvaṃ ca bhāsvaram //

13.168.41

ajñānabandhanānmuktāstīrṇāḥ saṃsārabandhanāt / ajñānasāgaraṃ ghoramagādhaṃ tamasañjñakam /
yatra majjanti bhūtāni punaḥpunararindam //

13.168.42

eṣā vidyā tathā'vidyā kathitā te mayā'rthataḥ /
yasmindeyaṃ ca no grāhyaṃ sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ tathaiva ca //

13.168.43

tathā caikatvanānātvamakṣaraṃ kṣarameva ca /
nigadiṣyāmi deveśa vimokṣaṃ trividhaṃ ca te //

13.168.44

buddhyamānāprabuddhābhyāmabuddhasya prapañcanam /
bhūya eva nibodha tvaṃ devānāṃ devasattama //

13.168.45

yacca kiñca śrutaṃ na syāddṛṣṭaṃ caiva na kiñcana / tacca te sampravakṣyāmi ekāgraḥ śṛṇu tatparaḥ //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc