Mahabharata · Chapter 13.168
indriyebhyo manaḥ pūrvamahaṅkārastataḥ param /
ahaṅkārātparā buddhirbuddheḥ parataraṃ mahat //
mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ /
etāvadetatsāṃkhyānāṃ darśanaṃ devasattama //
avyaktaṃ buddhyahaṅkārau mahābhūtāni pañca ca / manastathā viśeṣāśca daśa caivendriyāṇi ca /
etāstatvacaturviṃśanmahāpuruṣasammitāḥ //
buddhyāmānena deveśa cetanena mahātmanā /
saṃyogametayornityamāhuravyaktapuṃsayoḥ //
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca sargapralayakoṭiśaḥ /
tamaḥsañjñitametaddhi pravadanti triśūladhṛk //
samutpāṭya yathāvyaktājjīvā yānti punaḥpunaḥ /
ādireṣa mahānātmā guṇānāmiti naḥ prabho //
guṇasthatvādguṇaṃ cainamāhuravyaktalakṣaṇam /
etenādhyuṣito vyaktastriguṇaṃ cetayatyuta //
acetanaḥ prakṛtyeṣu na cānyamanubudhyate /
budhyamāno hyahankāro nityaṃ mānāprabodhanāt //
vimalasva viśuddhasya nīrujasya mahātmanaḥ /
vimalodaraśīlaḥ syādbudhyamānāprabuddhayoḥ //
draṣṭā bhavatyabhoktā ca satvamūrtiśca nirguṇaḥ /
budhyamānāprabuddhābhyāmanya eva tu nirguṇaḥ //
upekṣakaḥ śucistābhyāmubhābhyāmayutastathā /
budhyamāno na budhyeta buddhamevaṃ sanātanam //
sa eva buddheravyaktasvabhāvatvādacetanaḥ /
sohameva na me'nyosti ya evamabhimanyate //
na manyate mamānyosti yena cetosmyacetanaḥ /
evamevābhimanyeta budhyamānopyanātmavān //
ahameva na me'nyosti na prabuddhavaśānugaḥ /
avyaktastho guṇāneṣa nityamevābhimanyate //
tenādhiṣṭhitatatvajñairmahadbhirabhidhīyate /
ahaṅkāreṇa saṃyuktastatasdadabhimanyate //
kṣetraṃ praviśya durbuddhirbuddhyamāno hyanātmavān /
ahameva sṛjatyanyaddvitīyaṃ lokasārathiḥ //
sarvābhāvairahaṅkāraistṛtīyaṃ sargasañjñitam /
tato bhūtānyahaṅkāramahaṅkāro mano'sṛjat //
sarvasnotasyabhimukhaṃ samprāvartata buddhimān / tathaiva yajñe bhūteṣu viṣayārthī punaḥpunaḥ /
indriyaiḥ saha śūlāṅka pañca pañcabhireva ca //
mano veda na cātmānamaṅkāraṃ prajāpatiḥ /
na veda vāpyahaṅkāro buddhiṃ buddhimatāṃvara //
evamete mahābhāga netare nayavādinaḥ /
ahaṅkāreṇa saṃyuktaḥ srotasyabhimukhaḥ sadā //
evameṣa vikārātmā mahāpuruṣasañjñakaḥ /
pratanoti jagatkṛtsnaṃ punarādadate sakṛt //
sasañjñatvājjagatkṛtsnamavyaktasya hṛdi sthitam /
saṃviśadrajanīṃ kṛtsnāṃ niśānte divasāgame //
punarātmā vijayate bahavo nirguṇāstathā /
ajñānena samāyuktaḥ sovyaktena tamotmanā //
yadi hyeṣo nu manyeta mamāsti parato varaḥ /
sa punaḥ punarātmānaṃ na kuryādākṣipeta ca //
etamavyaktaviṣayaṃ sūkṣmaṃ manyeta buddhimān /
pañcaviṃśaṃ mahādeva mahāpuruṣavaikṛtam //
prabuddhau buddhavānetatsṛjamānamabuddhavān /
guṇānpunaśca tāneva sotmanātmani nikṣipet //
avyaktasya vaśībhūto yo'jñānasya tamotmanaḥ /
budhyamāno hyabuddhasya buddhastadanubhujyate //
upekṣakaḥ śucirvyagraḥ soliṅgaḥ sovraṇo'malaḥ /
ṣaḍviṃśo bhagavānāste buddhaḥ śuddho nirāmayaḥ //
avyaktādiviśeṣāntametadvaidyā vadantyuta /
etaireva vihīnaṃ tu kecidāhurmanīṣiṇaḥ //
nistatvaṃ budhyamānāstu kecidāhurmahāmate /
kecidāhurmahātmānastatvasañjñitameva tu //
tatvasya śravaṇādenaṃ tatvamevaṃ vadanti vai /
satvasaṃśrayaṇāccaiva satvavantaṃ maheśvara //
evameṣa vikārātmā budhyamāno mahābhuja / avyakto bhavate vyaktau satvaṃsatvaṃ tathā guṇau /
vidyā ca bhavate vidyā bhavettu grahasañjñitam //
ya evamanubuddhyante yogasāṅkhyāśca tatvataḥ /
te'vyaktaṃ śaṅkarāgāḍhaṃ muñcante śāstrabuddhayaḥ //
teṣāmetattu vadatāṃ śāstrārthaṃ sūkṣmadarśinām /
buddhirvistīryate sarvaṃ tailabindurivāmbhasi //
vidyā tu sarvavidyānāmavabodha iti smṛtaḥ /
yena vidyāmavidyāṃ ca vindanti yatisattamāḥ //
saiṣā trayī parā vidyā caturthyānvīkṣikī smṛtā /
yāṃ buddhyamāno buddhyeta buddhyātmani samaṃ gataḥ //
aprabuddhamathāvyaktamavidyāsañjñikaṃ smṛtam / vimohitaṃ tu śokena kevalena samanvitam /
etadbuddhyā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhilakṣaṇam //
ye tvetannāvabuddhyante te prabuddhavaśānugāḥ /
te punaḥpunaravyaktājjaniṣyantyabudhāntmanaḥ //
tameva tulayiṣyanti abuddhivaśavartinaḥ /
ye cāpyanye tanmanasastepyetatphalabhāginaḥ //
viditvainaṃ na śocanti yogopetārthadarśinaḥ /
svātantryaṃ pratilapsyante kevalatvaṃ ca bhāsvaram //
ajñānabandhanānmuktāstīrṇāḥ saṃsārabandhanāt / ajñānasāgaraṃ ghoramagādhaṃ tamasañjñakam /
yatra majjanti bhūtāni punaḥpunararindam //
eṣā vidyā tathā'vidyā kathitā te mayā'rthataḥ /
yasmindeyaṃ ca no grāhyaṃ sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ tathaiva ca //
tathā caikatvanānātvamakṣaraṃ kṣarameva ca /
nigadiṣyāmi deveśa vimokṣaṃ trividhaṃ ca te //
buddhyamānāprabuddhābhyāmabuddhasya prapañcanam /
bhūya eva nibodha tvaṃ devānāṃ devasattama //
yacca kiñca śrutaṃ na syāddṛṣṭaṃ caiva na kiñcana / tacca te sampravakṣyāmi ekāgraḥ śṛṇu tatparaḥ //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0