મહાભારત · અધ્યાય 13.168

ઇન્દ્રિયેભ્યો મનઃ પૂર્વમહઙ્કારસ્તતઃ પરમ્ ।
અહઙ્કારાત્પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેઃ પરતરં મહત્ ॥

મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ ।
એતાવદેતત્સાંખ્યાનાં દર્શનં દેવસત્તમ ॥

અવ્યક્તં બુદ્ધ્યહઙ્કારૌ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ । મનસ્તથા વિશેષાશ્ચ દશ ચૈવેન્દ્રિયાણિ ચ ।
એતાસ્તત્વચતુર્વિંશન્મહાપુરુષસમ્મિતાઃ ॥

બુદ્ધ્યામાનેન દેવેશ ચેતનેન મહાત્મના ।
સંયોગમેતયોર્નિત્યમાહુરવ્યક્તપુંસયોઃ ॥

એકત્વં ચ બહુત્વં ચ સર્ગપ્રલયકોટિશઃ ।
તમઃસઞ્જ્ઞિતમેતદ્ધિ પ્રવદન્તિ ત્રિશૂલધૃક્ ॥

સમુત્પાટ્ય યથાવ્યક્તાજ્જીવા યાન્તિ પુનઃપુનઃ ।
આદિરેષ મહાનાત્મા ગુણાનામિતિ નઃ પ્રભો ॥

ગુણસ્થત્વાદ્ગુણં ચૈનમાહુરવ્યક્તલક્ષણમ્ ।
એતેનાધ્યુષિતો વ્યક્તસ્ત્રિગુણં ચેતયત્યુત ॥

અચેતનઃ પ્રકૃત્યેષુ ન ચાન્યમનુબુધ્યતે ।
બુધ્યમાનો હ્યહન્કારો નિત્યં માનાપ્રબોધનાત્ ॥

વિમલસ્વ વિશુદ્ધસ્ય નીરુજસ્ય મહાત્મનઃ ।
વિમલોદરશીલઃ સ્યાદ્બુધ્યમાનાપ્રબુદ્ધયોઃ ॥

દ્રષ્ટા ભવત્યભોક્તા ચ સત્વમૂર્તિશ્ચ નિર્ગુણઃ ।
બુધ્યમાનાપ્રબુદ્ધાભ્યામન્ય એવ તુ નિર્ગુણઃ ॥

ઉપેક્ષકઃ શુચિસ્તાભ્યામુભાભ્યામયુતસ્તથા ।
બુધ્યમાનો ન બુધ્યેત બુદ્ધમેવં સનાતનમ્ ॥

સ એવ બુદ્ધેરવ્યક્તસ્વભાવત્વાદચેતનઃ ।
સોહમેવ ન મેઽન્યોસ્તિ ય એવમભિમન્યતે ॥

ન મન્યતે મમાન્યોસ્તિ યેન ચેતોસ્મ્યચેતનઃ ।
એવમેવાભિમન્યેત બુધ્યમાનોપ્યનાત્મવાન્ ॥

અહમેવ ન મેઽન્યોસ્તિ ન પ્રબુદ્ધવશાનુગઃ ।
અવ્યક્તસ્થો ગુણાનેષ નિત્યમેવાભિમન્યતે ॥

તેનાધિષ્ઠિતતત્વજ્ઞૈર્મહદ્ભિરભિધીયતે ।
અહઙ્કારેણ સંયુક્તસ્તતસ્દદભિમન્યતે ॥

ક્ષેત્રં પ્રવિશ્ય દુર્બુદ્ધિર્બુદ્ધ્યમાનો હ્યનાત્મવાન્ ।
અહમેવ સૃજત્યન્યદ્દ્વિતીયં લોકસારથિઃ ॥

સર્વાભાવૈરહઙ્કારૈસ્તૃતીયં સર્ગસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
તતો ભૂતાન્યહઙ્કારમહઙ્કારો મનોઽસૃજત્ ॥

સર્વસ્નોતસ્યભિમુખં સમ્પ્રાવર્તત બુદ્ધિમાન્ । તથૈવ યજ્ઞે ભૂતેષુ વિષયાર્થી પુનઃપુનઃ ।
ઇન્દ્રિયૈઃ સહ શૂલાઙ્ક પઞ્ચ પઞ્ચભિરેવ ચ ॥

મનો વેદ ન ચાત્માનમઙ્કારં પ્રજાપતિઃ ।
ન વેદ વાપ્યહઙ્કારો બુદ્ધિં બુદ્ધિમતાંવર ॥

એવમેતે મહાભાગ નેતરે નયવાદિનઃ ।
અહઙ્કારેણ સંયુક્તઃ સ્રોતસ્યભિમુખઃ સદા ॥

એવમેષ વિકારાત્મા મહાપુરુષસઞ્જ્ઞકઃ ।
પ્રતનોતિ જગત્કૃત્સ્નં પુનરાદદતે સકૃત્ ॥

સસઞ્જ્ઞત્વાજ્જગત્કૃત્સ્નમવ્યક્તસ્ય હૃદિ સ્થિતમ્ ।
સંવિશદ્રજનીં કૃત્સ્નાં નિશાન્તે દિવસાગમે ॥

પુનરાત્મા વિજયતે બહવો નિર્ગુણાસ્તથા ।
અજ્ઞાનેન સમાયુક્તઃ સોવ્યક્તેન તમોત્મના ॥

યદિ હ્યેષો નુ મન્યેત મમાસ્તિ પરતો વરઃ ।
સ પુનઃ પુનરાત્માનં ન કુર્યાદાક્ષિપેત ચ ॥

એતમવ્યક્તવિષયં સૂક્ષ્મં મન્યેત બુદ્ધિમાન્ ।
પઞ્ચવિંશં મહાદેવ મહાપુરુષવૈકૃતમ્ ॥

પ્રબુદ્ધૌ બુદ્ધવાનેતત્સૃજમાનમબુદ્ધવાન્ ।
ગુણાન્પુનશ્ચ તાનેવ સોત્મનાત્મનિ નિક્ષિપેત્ ॥

અવ્યક્તસ્ય વશીભૂતો યોઽજ્ઞાનસ્ય તમોત્મનઃ ।
બુધ્યમાનો હ્યબુદ્ધસ્ય બુદ્ધસ્તદનુભુજ્યતે ॥

ઉપેક્ષકઃ શુચિર્વ્યગ્રઃ સોલિઙ્ગઃ સોવ્રણોઽમલઃ ।
ષડ્વિંશો ભગવાનાસ્તે બુદ્ધઃ શુદ્ધો નિરામયઃ ॥

અવ્યક્તાદિવિશેષાન્તમેતદ્વૈદ્યા વદન્ત્યુત ।
એતૈરેવ વિહીનં તુ કેચિદાહુર્મનીષિણઃ ॥

નિસ્તત્વં બુધ્યમાનાસ્તુ કેચિદાહુર્મહામતે ।
કેચિદાહુર્મહાત્માનસ્તત્વસઞ્જ્ઞિતમેવ તુ ॥

તત્વસ્ય શ્રવણાદેનં તત્વમેવં વદન્તિ વૈ ।
સત્વસંશ્રયણાચ્ચૈવ સત્વવન્તં મહેશ્વર ॥

એવમેષ વિકારાત્મા બુધ્યમાનો મહાભુજ । અવ્યક્તો ભવતે વ્યક્તૌ સત્વંસત્વં તથા ગુણૌ ।
વિદ્યા ચ ભવતે વિદ્યા ભવેત્તુ ગ્રહસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥

ય એવમનુબુદ્ધ્યન્તે યોગસાઙ્ખ્યાશ્ચ તત્વતઃ ।
તેઽવ્યક્તં શઙ્કરાગાઢં મુઞ્ચન્તે શાસ્ત્રબુદ્ધયઃ ॥

તેષામેતત્તુ વદતાં શાસ્ત્રાર્થં સૂક્ષ્મદર્શિનામ્ ।
બુદ્ધિર્વિસ્તીર્યતે સર્વં તૈલબિન્દુરિવામ્ભસિ ॥

વિદ્યા તુ સર્વવિદ્યાનામવબોધ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
યેન વિદ્યામવિદ્યાં ચ વિન્દન્તિ યતિસત્તમાઃ ॥

સૈષા ત્રયી પરા વિદ્યા ચતુર્થ્યાન્વીક્ષિકી સ્મૃતા ।
યાં બુદ્ધ્યમાનો બુદ્ધ્યેત બુદ્ધ્યાત્મનિ સમં ગતઃ ॥

અપ્રબુદ્ધમથાવ્યક્તમવિદ્યાસઞ્જ્ઞિકં સ્મૃતમ્ । વિમોહિતં તુ શોકેન કેવલેન સમન્વિતમ્ ।
એતદ્બુદ્ધ્યા ભવેદ્બુદ્ધઃ કિમન્યદ્બુદ્ધિલક્ષણમ્ ॥

યે ત્વેતન્નાવબુદ્ધ્યન્તે તે પ્રબુદ્ધવશાનુગાઃ ।
તે પુનઃપુનરવ્યક્તાજ્જનિષ્યન્ત્યબુધાન્ત્મનઃ ॥

તમેવ તુલયિષ્યન્તિ અબુદ્ધિવશવર્તિનઃ ।
યે ચાપ્યન્યે તન્મનસસ્તેપ્યેતત્ફલભાગિનઃ ॥

વિદિત્વૈનં ન શોચન્તિ યોગોપેતાર્થદર્શિનઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં પ્રતિલપ્સ્યન્તે કેવલત્વં ચ ભાસ્વરમ્ ॥

અજ્ઞાનબન્ધનાન્મુક્તાસ્તીર્ણાઃ સંસારબન્ધનાત્ । અજ્ઞાનસાગરં ઘોરમગાધં તમસઞ્જ્ઞકમ્ ।
યત્ર મજ્જન્તિ ભૂતાનિ પુનઃપુનરરિન્દમ્ ॥

એષા વિદ્યા તથાઽવિદ્યા કથિતા તે મયાઽર્થતઃ ।
યસ્મિન્દેયં ચ નો ગ્રાહ્યં સાંખ્યાઃ સાંખ્યં તથૈવ ચ ॥

તથા ચૈકત્વનાનાત્વમક્ષરં ક્ષરમેવ ચ ।
નિગદિષ્યામિ દેવેશ વિમોક્ષં ત્રિવિધં ચ તે ॥

બુદ્ધ્યમાનાપ્રબુદ્ધાભ્યામબુદ્ધસ્ય પ્રપઞ્ચનમ્ ।
ભૂય એવ નિબોધ ત્વં દેવાનાં દેવસત્તમ ॥

યચ્ચ કિઞ્ચ શ્રુતં ન સ્યાદ્દૃષ્ટં ચૈવ ન કિઞ્ચન । તચ્ચ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ એકાગ્રઃ શૃણુ તત્પરઃ ॥