મહાભારત · અધ્યાય 13.167

પ્રભવશ્ચાપ્યયસ્તાત વર્ણિતસ્તેઽનુપૂર્વશઃ ।
તથાઽધ્યાત્માધેભૂતં ચ તથૈવાત્રાધિદૈવતમ્ ॥

નિખિલેન તુ વક્ષ્યામિ દૈવતાનિ હ દેહિનામ્ ।
યાન્યાશ્રિતેષુ દેહેષુ યાનિ પૃચ્છસિ શઙ્કર ॥

વાચ્યગ્નિસ્ત્વથ જિહ્વાયાં સોમઃ પ્રાણે તુ મારુતઃ ।
રૂપે ચાપ્યથ નક્ષત્રં જિહ્વાયાં ચાપ એવ તુ ॥

નાભ્યાં સમુદ્રશ્ચ વિભુર્નખરોમ તથૈવ ચ ।
વનસ્પતિવનૌષધ્યસ્ત્વઙ્ગેષુ મરુતસ્તથા ॥

સંવત્સરાઃ પર્વસુ ચ આકાશે દૈવમાનુષે ।
ઉદાને વિદ્યુદભવદ્વ્યાને પર્જન્ય એવ ચ ॥

સ્તનયોરેવ ચાકાશં બલે ચેન્દ્રસ્તથૈવ ચ ।
મનસોઽપ્યથ ચેશાનસ્ત્વપાને રુદ્ર એવ ચ ॥

ગન્ધર્વાપ્સરસો વ્યાને સત્યે મિત્રશ્ચ શઙ્કર ।
પ્રજ્ઞાયાં વરુણશ્ચૈવ ચક્ષુષ્યાદિત્ય એવ ચ ॥

શરીરે પૃથિવી ચૈવ પાદયોર્વિષ્ણુરેવ ચ ।
પાયૌ મિત્રસ્તથોપસ્થે પ્રજાપતિરરિન્દમ ॥

મૂર્ધ્નિ ચૈવ દિશઃ પ્રાહુર્બુદ્ધૌ બ્રહ્મા પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
બુધ્યમાનોઽત્મનિષ્ઠઃ સ્યાદધિષ્ઠાતા તુ શઙ્કરઃ ॥

અબુદ્ધશ્ચાભવત્તસ્માદ્બુધ્યમાનાન્ન સંશયઃ ।
આભ્યામન્યઃ પરો બુદ્ધો વેદવાદેષુ શઙ્કર ॥

યદાશ્રિતાનિ દેહેષુ દૈવતાનિ પૃથક્પૃથક્ ।
યોઽગ્નયે જાયતે નિત્યમાત્મયાજી સમાહિતઃ ॥

ય એવમનુપશ્યેત દૈવતાનિ સમાહિતઃ । સોત્ર યોગી ભવત્યેવ ય એવમનુપશ્યતિ ।
સ સર્વજ્ઞયાજિભ્યો હ્યાત્મયાજી વિશિષ્યતે ॥

મુખે જુહોતિ યો નિત્યં કૃત્સ્નં વિશ્વમિદં જગત્ ।
સોત્મવિત્પ્રોચ્યતે તજ્જ્ઞૈર્મહાદેવ મહાત્મભિઃ ॥

સર્વેભ્યઃ પરમેભ્યો વૈ દૈવતેભ્યો હ્યાત્મયાજિના ।
ગન્તવ્યં પરમાકાઙ્ક્ષન્પરમેવ ચ ચિન્તયન્ ॥

યથા સન્ક્રમતે દેહાદ્દેહી ત્રિપુરસૂદન ।
તથાસ્ય સ્થાનમાખ્યાસ્યે પૃથક્ત્વેનેહ શઙ્કર ॥

પાદાભ્યાં વૈષ્ણવં સ્થાનમાપ્નોતિ વિનિયોજનાત્ ।
પાયુના મિત્રમાપ્નોતિ ઉપસ્થેન પ્રજાપતિમ્ ॥

નાભ્યા ચ વારુણં સ્થાનં સ્તનાભ્યાં તુ ભવો લભેત્ બાહુભ્યાં વાસવં સ્થાનં શ્રોત્રાભ્યામાપ્નુયાદ્દિશઃ ।
આદિત્યં ચક્ષુષા સ્થાનં મૂર્ધ્ના બ્રહ્મણ એવ ચ ॥

અથ મૂર્ધસુ યઃ પ્રાણાન્ધારયેત સમાહિતઃ ।
બુદ્ધ્યા માનમવાપ્નોતિ દ્રવ્યાવસ્થં ચ સંશયઃ ॥

અવ્યક્તાત્પરમં શુદ્ધમપ્રમેયમનામયમ્ ।
તમાહુઃ પરમં નિત્યં યદ્યદાપ્નોતિ બુદ્ધિમાન્ ॥

બુધ્યમાનાપ્રબુદ્ધાભ્યાં સ બુદ્ધ ઇતિ પઠ્યતે ।
બુધ્યમાનમબુદ્ધશ્ચ નિત્યમેવાનુપશ્યતિ ॥

વિકારપુરુષસ્ત્વેષ બુધ્યમાન ઇતિ સ્મૃતઃ ।
પઞ્ચવિંશતિતત્વં તત્પ્રોચ્યતે તત્ર સંશયઃ ॥

સ એષ પ્રકૃતિસ્થત્વાત્તસ્થુરિત્યુપદિશ્યતે ।
મહાનાત્મા મહાદેવ મહાનત્રાધિતિષ્ઠતિ ॥

અધિષ્ઠાનાદધિષ્ઠાતા પ્રોચ્યતે શાસ્ત્રદર્શનાત્ ।
એષ ચેતયતે દેવ મોહજાલમબુદ્ધિમાન્ ॥

અવ્યક્તસ્યૈવ સાધર્મ્યમેતદાહુર્મનીષિણઃ ।
સોહં સોહમતો નિત્યાદજ્ઞાનાદિતિ મન્યતે ॥

યદિ બુધ્યતિ ચૈવાયં મન્યેયમિતિ ભાસ્વરઃ ।
ન પ્રબુદ્ધો ન વર્તેત પાનીયં મત્સ્યકો યથા ॥

દેવતા નિખિલેનૈતાઃ પ્રોક્તાસ્ત્રિભુવનેશ્વર ।
યોગકૃત્યં તુ તાવન્મે ત્વં નિબોધાનુપૂર્વશઃ ॥

શૂન્યાગારેષ્વરણ્યેષુ સાગરે વા ગુહાસુ વા ।
વિષ્ટમ્ભયિત્વા ત્રીન્દણ્ડાનવાપ્તો હ્યદ્વયો ભવેત્ ॥

પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો વાપિ તથા પશ્ચાન્મુખોપિ વા ।
દક્ષિણાવદનો વાપિ બદ્ધ્વા વિધિવદાસનમ્ ॥

સ્વસ્તિકેનોપસંવિષ્ટઃ કાયમુન્નામ્ય ભાસ્વરમ્ ।
યથોપદિષ્ટં ગુરુણા તથા તદ્બ્રહ્મ ધારયેત્ ॥

લઘ્વાહારો યતો દાન્તસ્ત્રિકાલપરિવર્જકઃ ।
મૂત્રોત્સર્ગપુરીષાભ્યામાહારે ચ સમાહિતઃ ॥

શેષકાલં તુ યુઞ્જીત મનસા સુસમાહિતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યો મનસા વિનિવર્તયેત્ ॥

મનસ્તથૈવ સઙ્ગૃહ્ય બુદ્ધ્યા બુદ્ધિમતાં વર ।
વિધાવમાનં ધૈર્યેણ વિસ્ફુરન્તમિતસ્તતઃ ॥

નિરુધ્ય સર્વસઙ્કલ્પાંસ્તતો વૈ સ્થિરતાં વ્રજેત્ ।
એકાગ્રસ્તદ્વિજાનીયાત્સર્વં ગુહ્યતમં પરમ્ ॥

નિવાતસ્થ ઇવાલોલો યથા દીપોઽતિદીપ્યતે ।
ઊર્ધ્વમેવ ન તિર્યક્ચ તથૈવાભ્રાન્તિ તે મનઃ ॥

હૃદિસ્થસ્તિષ્ઠતે યોસૌ તસ્યૈવાભિમુખો યદા ।
મનો ભવતિ દેવેશ પાષાણમિવ નિશ્ચલમ્ ॥

સ નિર્જને વિનિર્ઘોષે સઘોષે ચાઽવસઞ્જને ।
યુક્તો યો ન વિકમ્પેત યોગી યોગવિધિઃ શ્રુતઃ ॥

તતઃ પશ્યતિ તદ્બ્રહ્મ જ્વલદાત્મનિ સંસ્થિતમ્ ।
વિદ્યુદમ્બુધરે યદ્વત્તદ્વદેકમનાશ્રયમ્ ॥

તમસ્યગાધે તિષ્ઠન્તં નિસ્તમસ્કમચેતનમ્ ।
ચેતયાનમચેતં ચ દીપ્યમાનં સ્વતેજસા ॥

અઙ્ગષ્ઠપર્વમાત્રં તન્નૈશ્રેયસમનિન્દિતમ્ ।
મહદ્ભૂતમનન્તં ચ સ્વતન્ત્રં વિગતજ્વરમ્ ॥

જ્યોતિષાં જ્યોતિષં દેવં વિષ્ણુમત્યન્તનિર્મલમ્ ।
નારાયણમણીયાંસમીશ્વરાણામધીશ્વરમ્ ॥

વિશ્વતઃ પરમં નિત્યં વિશ્વં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
અવિજ્ઞાય નિમજ્જન્તિ લોકાઃ સંસારસાગરે ॥

યં દૃષ્ટ્વા યતયસ્તાત ન શોચન્તિ ગતજ્વરાઃ ।
જન્મમૃત્યુભયાન્મુક્તાસ્તીર્ણાઃ સંસારસાગરમ્ ॥

અણિમા લઘિમા ભૂમા પ્રાપ્તિઃ પ્રાકમ્યમેવ ચ । ઈશિત્વં ચ વશિત્વં ચ યત્ર કામાવસાયિતા ।
એતદષ્ટુગુણં યોગં યોગાનામમિતં સ્મૃતમ્ ॥

દૃષ્ટ્વાત્માનં નિરાત્માનમપ્રમેયં સનાતનમ્ । તે વિશન્તિ શરીરાણિ યોગેનાનેન ભાસ્વરમ્ ।
દૈત્યદેવમનુષ્યાણાં બલેન બલવત્તમાઃ ॥

એતત્તત્વમનાદ્યન્તં યદ્ભવાનનુપૃચ્છતિ ।
નિત્યં વયમુપાસ્યામો યોગધર્મં સનાતનમ્ ॥

યોગધર્માન્ન ધર્મોસ્તિ ગરીયાન્સુરસત્તમ ।
એતદ્ધર્મ હિ ધર્માણામપુનર્ભવસંસ્કૃતમ્ ॥

તત્વતઃ પરમસ્તીસ્તિ કેચિદાહુર્મનીષિણઃ ।
કેચિદાહુઃ પરં નાસ્તિ યે જ્ઞાનફલમાશ્રિતાઃ ॥

જ્ઞાનસ્થઃ પુરુષસ્ત્વેષ વિકૃતઃ સ્વેન વર્ણિતઃ ।
યે ધ્યાનેનાનુપશ્યન્તિ નિત્યં યોગપરાયણાઃ ॥

તમેવ પુરુષં દેવં કેચિદેવ મહેશ્વર ।
નિત્યમન્યતમાઃ પ્રાહુર્જ્ઞાનં પરમકં સ્મૃતમ્ ॥

જ્ઞાનમેવ વિનિર્મુક્તાઃ સાંખ્યા ગચ્છન્તિ કેવલમ્ ।
ચિન્તાધ્યાત્મનિ ચાન્યત્ર યોગાઃ પરમબુદ્ધયઃ ॥

ઉક્તમેતાવદેતત્તે યોગદર્શનમુત્તમમ્ । સાઙ્ખ્યજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ પરિસંખ્યાવિદર્શનમ્ ॥