મહાભારત · અધ્યાય 13.165

પિતામહેન કથિતા દાનધર્માશ્રિતાઃ કથાઃ ।
મયા શ્રુતા ઋષીણાં તુ સન્નિધૌ કેશવસ્ય ચ ॥

પુનઃ કૌતૂહલમભૂત્તામેવાધ્યાત્મિકીં પ્રતિ ।
કથાઃ કથય રાજેન્દ્ર ત્વદન્યઃ ક ઉદાહરેત્ ॥

એષ યાદવદાયાદસ્તથાનુજ્ઞાતુમર્હતિ ।
જ્ઞાતે તુ યસ્મિઞ્જ્ઞાતવ્યં જ્ઞાતં ભવતિ ભારત ॥

પશ્ચાચ્છ્રોષ્યામહે રાજ્ઞાં શ્રાવ્યાન્ધર્માન્પિતામહ ।
કૌતૂહલમૃષીણાં તુ ચ્છેતુમર્હસિ સામ્પ્રતમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત ઊર્ધ્વં મહારાજ સાઙ્ખ્યયોગોભયશાસ્ત્રાધિ- ગતયાથાત્મ્યદર્શનસમ્પન્નયોરાચાર્યયોઃ સંવાદમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

તદ્યથા ભગવન્તં સનત્કુમારમાસીનમઙ્ગુષ્ઠપર્વ- માત્રં મહતિ વિમાનવરે યોજનસહસ્રમણ્ડલે તરુણ-
ભાસ્કરપ્રતીકાશે શયનીયે મહતિ બદ્ધાસનમનુ- ધ્યાયન્તમમૃતમનાવર્તકરમમૂર્તમક્ષયજમથોપદિ- ષ્ટમુપસસર્પ ભગવન્તમાચાર્યં ભગવાનાચાર્યો રુદ્રઃ ॥

તં પ્રોવાચ સ્વાગતં મહેશ્વર બ્રહ્મસુત એતદાસ- નમાસ્તાં ભગવાન્ ॥

ઇત્યુક્તે ચાસીનો ભગવાનનન્તરૂપો રુદ્રસ્તં પ્રોવાચ ભગવાનપિ ધ્યાનમાવર્તયતિ । ઇત્યુક્તે ચાહ
ભગવાન્સનત્કુમારસ્તથેતિ ॥

તથેત્યુક્તશ્ચ પ્રોવાચ ભગવાઞ્શઙ્કરસ્તદા ।
પરાવરજ્ઞં સર્વસ્ય ત્રૈલોક્યસ્ય મહામુનિમ્ ॥

કિં વા ધ્યાનેન દ્રષ્ટવ્યં યદ્ભવાનનુપશ્યતિ ।
યચ્ચ ધ્યાત્વા ન શોચન્તિ યતયસ્તત્વદર્શિનઃ ॥

કથય ત્વમિમં દેવં દેહિનાં યતિસત્તમ ।
યચ્ચ તત્પુરુષં શુદ્ધમિત્યુક્તં યોગસાઙ્ખ્યયોઃ ॥

કિમધ્યાત્માધિભૂતં ચ તથા ચાપ્યધિદૈવતમ્ ।
કાલસઙ્ખ્યા ચ કા દેવ દ્રષ્ટવ્યા તસ્ય બ્રહ્મણઃ ॥

સઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યાદનસ્યૈવ યા પ્રોક્તા પરમર્ષિભિઃ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટેન માર્ગેણ યથાવદ્યતિસત્તમ ॥

યચ્ચ તત્પુરુષં શુદ્ધં પ્રબુદ્ધમજરં ધ્રુવમ્ ।
બુધ્યમાનાપ્રબુદ્ધાભ્યાં વિદ્યાવેદ્યં તથૈવ ચ ॥

વિમોક્ષં ત્રિવિધં ચૈવ બ્રૂહિ મોક્ષવિદાંવર ।
પરિસાઙ્ખ્યં ચ સાઙ્ખ્યાનાં ધ્યાનં યોગેષુ ચાર્થવત્ ॥

એકત્વદર્શનં ચૈવ તથા નાનાત્વદર્શનમ્ ।
અરિષ્ટાનિ ચ તત્વેન તથૈવોત્ક્રમણાનિ ચ ॥

દૈવતાનિ ચ સર્વાણિ નિખિલેનાનુપૂર્વશઃ । યાન્યાશ્રિતાનિ દેહેષુ દેહિનાં યતિસત્તમ ।
સર્વમેતદ્યથાતત્વમાખ્યાહિ મુનિસત્તમ ॥

શ્રેષ્ઠો ભવાન્હિ સર્વેષાં બ્રહ્મજ્ઞાનામનિન્દિતઃ । ચતુર્થસ્ત્વં ત્રયાણાં તુ યે ગતાઃઇ પરમાં ગતિમ્ ।
જ્ઞાનેન ચ પ્રાકૃતેન નિર્મુક્તો મૃત્યુબન્ધનાત્ ॥

વયં તુ વૈકૃતં માર્ગમાશ્રિતા વૈ ક્ષરં સદા ।
પરમુત્સૃજ્ય પન્થાનમમૃતાક્ષરમેવ તુ ॥

ન્યૂને પથિ નિમગ્નાસ્તુ ઐશ્વર્યેઽષ્ટગુણે તથા ।
મહિમાનં પ્રગૃહ્યેમં વિચરામો યથાસુખમ્ ॥

ન ચૈતત્સુખમત્યન્તં ન્યૂનમેતદનન્તરમ્ ।
મૂર્તિમત્પરમેતત્સ્યાદિદમેવં સુસત્તમ ॥

પુનઃ પુનશ્ચ પતનં મૂર્તિમત્યુપદિશ્યતે ।
ન પુનર્મૃત્યુમિત્યન્યં નિર્મુક્તાનાં તુ મૂર્તિતઃ ॥

મૃત્યુદોષાસ્ત્વનન્તા વૈ ઉત્પદ્યન્તે કૃતાત્મનામ્ ।
મર્ત્યેષુ નાકપૃષ્ઠેષુ નિરયેષુ મહામુને ॥

તત્ર મઞ્જન્તિ પુરુષાઃ સુખદુઃખેન વેષ્ટિતાઃ ॥

સુખદુઃખવ્યપેતં ચ યદાહુરમૃતં પદમ્ ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ યથાવચ્છ્રુતિદર્શનાત્ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ ।

યદુક્તં ભવતા વાક્યં તત્વસઞ્જ્ઞેતિ દેહિનામ્ ।
ચતુર્વિંશતિમેવાત્ર કેચિદાહુર્મનીષિણઃ ॥

કેચિદાહુસ્ત્રયોવિંશં યથાશ્રુતિનિદર્શનાત્ । વયં તુ પઞ્ચવિંશં વૈ તદધિષ્ઠાનસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
તત્વં સમધિમન્યામઃ સર્વતન્ત્રપ્રલાપનાત્ ॥

અવ્યયશ્ચૈવ વૈ વ્યક્તાવુભાવપિ પિનાકધૃક્ ।
સહ ચૈવ વિના ચૈવ તાવન્યોન્યં પ્રતિષ્ઠિતૌ ॥

હિરણ્મયીં પ્રવિશ્યૈષ મૂર્તિં મૂર્તિમતાંવર ।
ચકાર પુરુષસ્તાત વિકારપુરુષાવુભૌ ॥

અવ્યક્તાદેક એવૈષ મહાનાત્મા પ્રસૂયતે ।
અહઙ્કારેણ લોકાંશ્ચ વ્યાપ્ય ચાહન્કૃતેન વૈ ॥

પિના સર્વં તદવ્યક્તાદભફિમન્યસ્વ શૂલધૃક્ ।
ભૂતસર્ગમહઙ્કારાત્તૃતીયં વિદ્ધિ વૈ ક્રમાત્ ॥

અહઙ્કારાચ્ચ ભૂતેષુ ચતુર્થં વિદ્દિ વૈકૃતમ્ ।
અહઙ્કારાચ્ચ જાતાનિ યુગપદ્વિબુધેશ્વર ॥

સવિશેષાણિ ભૂતાનિ પઞ્ચ પ્રાહુર્મનીષિણઃ ।
ચતુર્વિંશાત્તુ વૈ પ્રોક્તાત્પઞ્ચવિંશોઽધિતિષ્ઠતિ ॥

એતે સર્ગા મયા પ્રોક્તાશ્ચત્વારઃ પ્રાકૃતાસ્ત્વિહ ।
અહઙ્કારાચ્ચ જાતાનિ યુગપદ્વિબુધેશ્વર ॥

અઙ્કારાચ્ચ ભૂતેષુ વિવિધાર્થં વ્યજાયત ।
ઇન્દ્રિયૈર્યુગપત્સર્વૈઃ સો નિત્યશ્ચ સમીક્ષતે ॥

મરુત્ત્વં સત્વસર્ગશ્ચ તુષ્ટિઃ સિદ્ધિસ્તથૈવ ચ ।
વૈકૃતાનિ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ તાનિ મહામતે ॥

એષા તત્વચતુર્વિંશન્મયા શાસ્ત્રાનુમાનતઃ ।
વર્ણિતા તવ દેવેશ પઞ્ચવિંશત્સમન્વિતા ॥

પઞ્ચમોઽનુગ્રહશ્ચૈવ નવૈતે પ્રાકૃતૈઃ સહ ।
ઐન્દ્રેપ્યહમધોપ્યન્યન્મમાત્મનિ ચ ભાસ્વરઃ ॥

યચ્ચ દેહમયં કિઞ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે ।
સર્વત્રૈવાભિમન્તવ્યં ત્વયા ત્રિપુરસૂદન ॥

અન્યથા યેઽનુપશ્યન્તિ તે ન પશ્યન્તિ બ્રહ્મજ ।
એતદવ્યક્તવિષયં પઞ્ચવિંશસમન્વિતમ્ ॥

અનેન કારણેનૈવ તત્વમાહુર્મનીષિણઃ ।
વિકારમાત્રમેતં તુ તત્વમાચક્ષતે પરમ્ ॥

નિસ્તત્વશ્ચૈષ દેવેશ બોદ્ધવ્યં તુ ન બુદ્ધ્યતે । યદિ બુદ્ધ્યેત્પરં બુદ્ધં બુદ્ધ્યમાનઃ સુરર્ષભઃ ।
પ્રબુદ્ધો હ્યભિમન્યેત યોયં નાહમિતિ પ્રભો ॥