Mahabharata · Chapter 13.161

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ śatavīryaści vaidike /
kasmānmriyante puruṣā bālā api pitāmaha //

āyuṣmānkena bhavati alpāyurvā'pi mānavaḥ /
kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śriyam //

tapasā brahmacaryeṇa japairhomaistathā paraiḥ /
janmanā yadi vā'cārāttanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

atra te'haṃ pravakṣyāmi yanmāṃ tvamanupṛcchasi /
alpāyuryena bhavati dīrghāyuryeni mānavaḥ //

yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śriyam /
yathā ca vartayanpuruṣaḥ śreyasā samprayujyate //

ācārāllabhate hyāyurācārāllabhate śriyam /
ācārātkīrtimāpnoti puruṣaḥ pretya ceha ca //

durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahat /
trasanti cāsya bhūtāni tathā paribhavanti ca //

tasmātkuryādihācāraṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ /
api pāpaśarīrasya ācāro hantyalakṣaṇam //

ācāralakṣaṇo dharmaḥ santaścāritralakṣaṇāḥ /
sādhūnāṃ ca yathāvṛttametadācāralakṣaṇam //

apyadṛṣṭaṃ śravādeva puruṣaṃ dharmacāriṇam /
svāni karmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate priyam //

ye nāstikā niṣkriyāśca guruśāstrātilaṅghinaḥ /
adharmajñā durācārāste bhavanti gatāyuṣaḥ //

viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṅkīrṇamaithunāḥ /
alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ //

sarvalakṣaṇahīno'pi samudācāravānnaraḥ /
śraddadhāno'nasūyuśca śataṃ varṣāṇi jīvati //

akrodhanaḥ satyavādī bhūtānāmavihiṃsakaḥ /
anasūyurajihmaśca śataṃ varṣāṇi jīvati //

loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ /
nityocchiṣṭaḥ saṅkusuko nehāyurvindate mahat //

brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet / utthāya copatiṣṭheta pūrvāṃ sandhyāṃ kṛtāñjaliḥ /
evamevāparāṃ sandhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ //

nekṣetādityamudyantaṃ nāstaṃ yantaṃ kadācana /
nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam //

ṛṣayo nityasandhyatvāddīrghamāyuravāpnuvan //

sadarbhapāṇistatkurvanvāgyatastanmanāḥ śuciḥ / tasmāttiṣṭhetsadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ //

ye na pūrvāmupāsante dvijāḥ sandhyāṃ na paścimām /
sarvāṃstāndhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet //

paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhicit /
nahīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiñcana vidyate //

yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam /
tādṛśaṃ vidyate kiñcidanāyuṣyaṃ nṛṇāmiha //

yāvanto romakūpāḥ syuḥ strīṇāṃ gātreṣu nirmitāḥ /
tāvadvarṣasahasrāṇi narakaṃ paryupāsate //

maitraṃ prasādhanaṃ snānamañjanaṃ dantadhāvanam /
pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam //

purīṣamūtre nodīkṣennādhitiṣṭhetkadācana / nātikalyaṃ nātisāyaṃ na ca madhyandine sthite /
nājñātaiḥ saha gaccheta naiko na vṛṣalaiḥ saha //

panthā deyo brāhmaṇāya gobhyo rājabhya eva ca /
vṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca //

pradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātānvanaspatīn /
catuṣpadānmaṅgalāṃśca mānyānvṛddhāndvijānapi //

madhyandine niśākāle ardharātre ca sarvadā /
catuṣpathaṃ na seveta ubhe sandhye tathaiva ca //

upānahau na vastraṃ ca dhṛtamanyairna dhārayet /
brahmacārī ca nityaṃ syātpādaṃ pādena nākramet //

amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca janmani /
aṣṭamyāmatha dvādaśyāṃ brahmacārī sadā bhavet //

vṛthā māṃsaṃ na khādeni pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca /
ākrośaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayet //

nāruntudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnato varamabhyādadīta /
yayā'sya vācā para udvijeta
na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām //

ativādabāṇā mukhato niḥsaranti yairāhataḥ śocati rātryahāni /
parasya vā marmasu ye patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu //

saṃrohatyagninā dagdhaṃ vanaṃ paraśunā hatam /
vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam //

karṇinālīkanārācānnirharanti śarīrataḥ /
vākśalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ //

hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvayodhikān /
rūpadraviṇahīnāṃśca satyahīnāṃśca nākṣipet //

nāstikyaṃ vedanindāṃ ca paranindāṃ ca kutsanam /
dveṣastambhābhimānaṃ ca taikṣṇyaṃ ca parivarjayet //

parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddho nainaṃ nipātayet /
anyatri putrācchiṣyācca śikṣārthaṃ tāḍanaṃ smṛtaṃ //

na brāhmṇānparivadennakṣatrāṇi na nirdiśet /
tithiṃ pakṣasya na brūyāttathā'syāyurna riṣyate //

amāvāsyāmṛte nityaṃ dantadhāvanamācaret / itihāsapurāṇāni dānaṃ vedaṃ ca nityaśaḥ /
gāyatrīmananaṃ nityaṃ kuryātsandhyāṃ samāhitaḥ //

kṛtvā mūtrapurīṣe tu rathyāmākramya vā punaḥ /
pādaprakṣālanaṃ kuryātsvādhyāye bhojane tathā //

trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayan /
adṛṣṭamadbhirnirṇiktaṃ yacca vācā praśasyate //

yāvakaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulīṃ pāyasaṃ tathā /
ātmārthantaṃ na prakartavyaṃ devārthaṃ tu prakalpayet //

nityamagniṃ paricaredbhikṣāṃ dadyācca nityadā /
dantakāṣṭhe ca sandhyāyāṃ malotsarge ca maunagaḥ //

na cābhyuditasāyī syātprāyaścittī tathā bhavet / mātāpitaramutthāya pūrvamevābhivādayet /
ācāryamathavā'pyantaṃ tathā'yurvidante mahat //

varjayeddantakāṣṭhāni varjanīyāni nityaśaḥ / bhakṣayecchāstradṛṣṭāni parvasvapi vivarjayet /
udaṅmukhaśca satataṃ śaucaṃ kuryātsamāhitaḥ //

akṛtvā devapūjāṃ ca nācareddantadhāvanam / akṛtvā devapūjāṃ ca nānyaṃ gacchetkadācana /
anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam //

avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ /
na cājñātāṃ striyaṃ gacchedgarbhiṇīṃ vā kadācana //

dārasaṅgrahaṇātpūrvaṃ nācarenmaithunaṃ budhaḥ /
anyathā tvavakīrṇaḥ syātprāyaścittaṃ sadā'caret //

nīdīkṣetparadārāṃśca rahasyekāsano bhavet /
indriyāṇi sadā yacchetsvagne śuddhamanā bhavet //

udakśirā na svapeta tathā pratyakśirā na ca /
prākśirāstu svapedvidvāṃstathā vai dakṣiṇāśirāḥ //

na bhagne nāvaśīrṇo ca śayane prasvapīta ca /
nāntardhānena saṃyukte na ca tiryakkadācana //

na cāpi gacchetkāryeṇa samayādvā'pi nāstikaiḥ /
āsanaṃ tu padā'kṛṣya na prasajjettathā naraḥ //

na nagnaḥ karhicitsnāyānna niśāyāṃ kadācana / snātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ /
na niśāyāṃ punaḥ snāyādāpadyagnidvijāntike //

na cānulimpedasnātvā vāsaścāpi na nirdhunet /
ārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ //

srajaśca nāvakṛṣyeta na bahirdhārayīta ca /
udakyayā ca sambhāṣāṃ na kurvīta kadācana //

notsṛjeta puriṣaṃ ca kṣetre mārgasya cāntike /
ubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryātkadācana //

devālaye'tha govṛnde caitye sasyeṣu viśrame / bhokṣyaṃ bhuktvā kṣute'dhvānaṃ gatvā mūtrapurīṣayoḥ /
dvirācāmedyathānyāyaṃ hṛdgataṃ tu pibannapaḥ //

annaṃ bubhukṣamāṇastu trimukhena spṛśedapaḥ /
bhuktvā cānnaṃ tathaiva trirdviḥ punaḥ parimārjayet //

prāṅmukho nityamaśnīyādvāgyato'nnamakutsayan /
praskandayecca manasā bhuktvā cāgnimupaspṛśet //

āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ /
dhanyaṃ paścānmukho bhuṅkta ṛtaṃ bhuṅkta udaṅmukhaḥ //

agrāsano jitakrodho bālapūrvastvalaṅkṛtaḥ / ghṛtāhutiviśuddhānnaṃ hutāgniśca kṣipangraset //

agnimālabhya toyena sarvānprāṇānupaspṛśet /
gātrāṇi caiva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitale tathā //

nādhitiṣṭhettuṣaṃ jātu keśabhasmakapālikāḥ /
anyasya cāpyavasnātaṃ dūrataḥ parivarjayet //

śāntihomāṃśca kurvīta sāvitrāṇi ca dhārayet /
niṣaṣṇaścāpi khādena na tu gacchankadācana //

mūtraṃ nottiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na govraje /
ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃviśet //

ārdrapādastu bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam / trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa ālabheta kadācana /
agniṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tatā hyāyurna riṣyate //

trīṇi jyotīṃṣi nocchiṣṭa udīkṣeta kadācana /
sūryācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvaśaḥ //

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkramanti yūnaḥ sthavira āgate /
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate //

abhivādayīta vṛddhāṃśca dadyāccaivāsanaṃ svayam /
kṛtāñjalirupāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhato'nviyāt //

na cāsītāsane bhinne bhinnakāṃsyaṃ ca varjayet /
naikavastreṇa bhoktavyaṃ na nagnaḥ snātumarhati //

spaptavyaṃ naiva nagnena na cocchiṣṭopi saṃviśet /
ucchiṣṭo na spṛśecchīrṣaṃ sarve prāṇāstadāśrayāḥ //

keśagrahaṃ prahārāṃśca sirasyetānvivarjayet / na saṃhātābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ /
na cābhīkṣṇaṃ śiraḥsnāyāttathā syāyurna riṣyate //

śiraḥsnātastu tailaiśca nāṅgaṃ kiñcidapi spṛśet /
tilapiṣṭaṃ na cāśnīyādgatasarvarasaṃ tathā //

nādhyāpayettathocchiṣṭo nādhīyīta kadācana /
vāte ca pūtigandhe ca manasā'pi na cintayet //

atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ /
āyurasya nikṛntāmi prajñāmasyādade tathā //

ucchiṣṭo yaḥ prādravati svādhyāyaṃ cādhigacchati /
yaścānadhyāyakāle'pi mohādabhyasyati dvijaḥ //

tasya vedaḥ praṇaśyeta āyuści parihīyate /
tasmādyukto hyanadhyāye nādhīyīta kadācana //

pratyādityaṃ pratyanalaṃ pratigāṃ ca pratidvijān /
ye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ //

ubhe mūtrapurīṣe tu divā kuryādudaṅmukhaḥ /
dakṣiṇābhimukho rātrau tathā hanyurna riṣyate //

trīnkṛśānnāvajānīyāddīrghamāyurjijīviṣu /
brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hyāśīviṣāstrayaḥ //

dahatyāśīviṣaḥ kruddho yāvatpaśyati cakṣuṣā /
kṣatriyopi dahetkruddho yāvatspṛśati tejasā //

brāhmṇistu kulaṃ hanyāddhyānenāvekṣitena ca /
tasmādetattrayaṃ yatnādupaseveta paṇḍitaḥ //

guruṇā vairanirbandho na kartavyaḥ kadācana /
anumānyaḥ prasādyaśca guruḥ kruddho yudiṣṭhira //

samyaṅmithyāpravṛtte'pi vartitavyaṃ gurāviha /
gurunindā dahatyāyurmanuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ //

dūrādāvasathānmūtraṃ dūrātpādāvasecanam /
ucchiṣṭotsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā //

raktamālyaṃ na dhāryaṃ syācchuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥ /
varjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ prabho //

raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyamityapi /
kāñcanīyā'pi mālā yā na sā duṣyati karhicit //

snātasya varṇakaṃ nityamārdraṃ dadyādviśāmpate //

viparyayaṃ na kurvīta vāsaso buddhimānnaraḥ /
tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cātivikṛtaṃ tathā //

anyadeva bhavedvāsaḥ śayanīye narottama /
anyadrathyāsu devānāmarcāyāmanyadeva hi //

priyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena sthagareṇa ca /
pṛthagevānulimpeta kesareṇa ca buddhimān //

upavāsaṃ ca kurvīta snātaḥ śuciralaṅkṛtaḥ / nopavāsaṃ vṛthā kuryāddhanaṃ nāpaharediha //

parvakāleṣu sarveṣu brahmacārī sadā bhavet /
samānamekapātre tu bhuñjennānnaṃ janeśvara //

nāvalīḍhamavajñātamāghrātuṃ bhakṣayedapi /
tathā noddhṛtasārāṇi prekṣatāmapradāya ca //

nāsanniviṣṭo medhāvī nāśucirni ca satyu ca /
pratiṣiddhānnaṃ dharmeṣu bhakṣyānbhuñjīta pṛṣṭhataḥ //

pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca /
udumbaraṃ na khādeśca bhavārthī puruṣo nṛpa //

ājaṃ gavyaṃ ca yanmāṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayet /
varjayecchuṣkamāṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yat //

na pāṇau lavaṇaṃ vidvānprāśnīyānna ca rātriṣu /
dadhisaktūnna doṣāyāṃ pibenmadhu ca nityaśaḥ //

sāyaṃ prātaśca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ /
vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva ca //

vāgyato naikavastraśca nāsaṃviṣṭaḥ kadācana /
bhūmau sadaiva nāśnīyānnāśaucaṃ na ca śabdavat //

toyapūrvaṃ pradāyānnamatithibhyo viśāmpate /
paścādbhuñjīta medhāvī na cāpyanyamanā naraḥ //

samānamekapaṅktyāṃ tu bhojyamannaṃ nareśvara /
viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yo'pradāya suhṛjjane //

pānīyaṃ pāyasaṃ saktūndadhi sarpirmadhūnyapi /
nirasya śeṣamanyeṣāṃ na pradeyaṃ tu kasyacit //

bhuñjāno manujavyāghra naiva śaṅkāṃ samācaret /
dadhi cāpyanu pānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā //

ācamya caiva hasteni parisrāvya tathodakam /
aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet //

pāṇiṃ mūrdhni samādhāya spṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ /
jñātiśraiṣṭhyamavāpnoti prayogakuśalo naraḥ //

adbhiḥ prāṇānsamālabhya nābhiṃ pāṇitale tathā /
spṛśaṃścaiva pratiṣṭheta na cāpyārdreṇa pāṇinā //

aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṃ tīrtamudāhṛtam /
kaniṣṭhikāyāḥ paścāttu devatīrthamihocyate //

aṅguṣṭhasya ca yanmadhyaṃ pradeśinyāśca bhārata /
tena pitryāṇi kurvīta spṛṣṭvā'po nyāyataḥ sadā //

parāpavādaṃ na brūyānnāpriyaṃ ca kadācana /
na manyuḥ kaścidutpādyaḥ puruṣeṇi bhavārthinā //

etitaistu kathāṃ neccheddarśanaṃ ca vivarjayet /
saṃsargaṃ ca na gaccheta tathā'yurvindate mahat //

na divā maithunaṃ gacchenna kanyāṃ na ca bandhakīm /
na cāsnātāṃ striyaṃ gacchettathā'yurvindate mahat //

svesve tīrthe samācamya kārye samupakalpite /
triḥ pītvā'po dviḥ pramṛjya kṛtaśauco bhavennaraḥ //

indriyāṇi sakṛtspṛśya trirabhyukṣya ca mānavaḥ /
kurvīta pitryaṃ daivaṃ ca vedadṛṣṭena karmaṇā //

brāhmaṇārthe ca yacchaucaṃ tacca me śṛṇu kaurava /
pravṛttaṃ cāhitaṃ coktvā bahubhojanavattadā //

sarvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspṛśet /
niṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spṛśyāpo hi śucirbhavet //

niṣṭhivane maithune ca kṣute akṣyāvimecane / udakyā darśane tadvannagnasyācamanaṃ smṛtam /
spṛśetkarṇaṃ sapraṇavaṃ sūryamīkṣetsadā tadā //

vṛddho jñātistathā mitramanāthā ca svasā guruḥ / kulīnaḥ paṇḍita iti rakṣyā niḥsvaḥ svaśaktitaḥ /
gṛhe vāsayitavyāste dhanyamāyuṣyameva ca //

gṛhe pārāvatā dhāryāḥ śukāśca sahaśārikāḥ /
devatāpratimā'darśaścandanāḥ puṣpavallikāḥ //

śuddhaṃ jalaṃ suvarṇaṃ ca rajataṃ gṛhamaṅgalam / gṛheṣvete na pāpāya yathā vai tailapāyikāḥ //

uddīpakāśca gṛdhrāsca kapotā bhramarāstathā /
niviśeyuryadā tatra śāntimeva tadā'caret //

amaṅgalyaḥ satāṃ śāpastathā'krośo mahātmanām / mahātmanotiguhyāni na vaktavyāni karhicit /

agamyāśca na gaccheta rājñaḥ patnīṃ sakhīstathā / vaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira

bandhūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya ca /
sambandhināṃ ca rājendra tathā'yurvindate mahat //

brāhmaṇastapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yanniveśanam /
tadā vasetsadā prājño bhavārthī manujeśvara //

sandhyāyāṃ na svapedrājanvidyāṃ na ca samācaret /
na bhuñjīta ca medhāvī tathā'yurvindate mahat //

naktaṃ na kuryātpitryāṇi naktaṃ caiva prasādhanam /
pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtimicchatā //

varjanīyāścaiva nityaṃ saktavo niśi bhārata /
śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ cāpi bhojane //

sauhityaṃ na ca kartavyaṃ rātrau na ca samācaret / na bhuktvā maithunaṃ gacchenna dhāvennātihāsakam /
dvijacchedaṃ na kurvīta bhuktvā na ca samācaret //

mahākule prasūtāṃ ca praśastāṃ lakṣaṇaistathā /
vayasā'varāṃ sunakṣatrāṃ kanyāmāvoḍhumarhati //

apatyamutpādya tataḥ pratiṣṭhāpya kulaṃ tathā /
putrāḥ pradeyā jāteṣu kuladharmeṣu bhārata //

kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate /
putrā niveśyāśca kulādbhṛtyā labhyāśca bhārata //

śiraḥsnātotha kurvīta daivaṃ pitryamathāpi ca //

tailaṃ janmadine'ṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ ca parvasu / nakṣatre na ca kurvīta yasmiñjāto bhavennaraḥ /
na proṣṭhapadayoḥ kāryaṃ tathā'gneye ca bhārata //

dāruṇeṣu ca sarveṣu pratyariṃ ca vivarjayet /
jyotiṣe yāni coktāni tāni sarvāṇi varjayet //

prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayetsusamāhitaḥ /
udaṅmukho vā rājendra tathā'yurvindate mahat //

sāmudreṇāmyasā snānaṃ kṣauraṃ śrāddheṣu bhojanam /
antarvatnīpatiḥ kurvanna putraphalamaśnute //

satāṃ gurūṇāṃ vṛddhānāṃ kulastrīṇāṃ viśeṣataḥ / parivādaṃ na ca brūyātpareṣāmātmanastathā /
parivādo hyadharmāya procyate bharatarṣabha //

varjayedvyaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ narottama /
samārṣāṃ vyaṅgikāṃ ścaiva mātuḥ sakulajāṃ tathā //

vṛddhāṃ pravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratām / tathā nikṛṣṭavarṇā ca varṇotkṛṣṭāṃ ca varjayet /

ayoniṃ ca viyoniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ /
piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tvamudvoḍhumarhasi //

apasmārikule jātāṃ nihīnāṃ cāpi varjayet /
śvitriṇāṃ ca kule jātāṃ kṣayiṇāṃ manujeśvara //

suromaśāmatisthūlāṃ kanyāṃ mātṛpitṛsthitām / alajjāṃ bhrātṛjāṃ tuṣṭāṃ varjayedraktakeśinīm //

lakṣaṇairanvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥ /
manojñāṃ darśanīyāṃ ca tāṃ bhavānvoḍhumarhati //

mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhira /
avarā patitā caiva na grāhyā bhūtimicchatā //

agnīnutpādya yatnena kriyāḥ suvihitāśca yāḥ /
vede ca brāhmaṇaiḥ proktāstāśca sarvāḥ samācaret //

na cerṣyā strīṣu kartavyā rakṣyā dārāśca sarvaśaḥ /
anāyuṣyā bhavedīrṣyā tasmādīrṣyāṃ vivarjayet //

anāyuṣyaṃ divā svapnaṃ tathā'bhyuditaśāyitā /
prātarniśāyāṃ ca tathā ye cocchiṣṭā bhavanti ca //

pāradāryamanāyuṣyaṃ nāpitocchiṣṭatā tathā /
yatnato vai na kartavyamatyāśaścaiva bhārata //

sandhyāṃ na bhuñjyānna snāyenna purīṣaṃ samutsṛjet /
prayataśca bhavettasyāṃ na ca kiñcitsamācaret //

brāhmaṇānpūjayeccāpi tathā snātvā narādhipa /
devāṃśca praṇametsnāto gurūṃścāpyabhivādayet //

animantrito na gaccheta yajñaṃ gaccheta darśakaḥ /
anarcite hyanāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata //

na caikena parivrajyaṃ na gantavyaṃ tathā niśi /
nānāpadi parasyānnamanimantritamāharet //

ekoddiṣṭaṃ na bhuñjīta prathamaṃ tu viśeṣataḥ /
sapiṇḍīkaraṇaṃ varjyaṃ savidhānaṃ ca māsikam //

anāgatāyāṃ sandhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaset //

mātuḥ piturgurūṇāṃ ca kāryamevānuśāsanam /
hitaṃ cāpyahitaṃ cāpi na vicāryaṃ nararṣabha //

kṣatriyastu viśeṣeṇa dhanurvedaṃ samabhyaset / dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryo nārādhipa //

hastipṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha /
yatnavānbhava rājendra yatnavānsuvamedhate //

apradhṛṣyaśca śatrūmāṃ bhṛtyānāṃ svajanasya ca /
prajāpālanayuktaśca nāratiṃ labhate kvacit //

yuktiśāstraṃ ca te jñeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhārata /
gāndharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa //

purāṇamitihāsāśca tathā'khyānāni yāni ca /
mahātmanāṃ ca caritaṃ śrotavyaṃ nityameva te //

mānyānāṃ mānanaṃ kuryānnindyānāṃ nindanaṃ tathā /
gobrāhmaṇārthe yudhyeta prāṇānapi parityajet //

na strīṣu sajjeddraṣṭavyaṃ śaktyā dānarucirbhavet / na brāhmaṇānparibhavetkārpaṇyaṃ brāhmaṇairvṛtam /
patitānnābhibhāṣeta nāhvayeta rajasvalām //

patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchenna cāhvayet /
snātāṃ caturthe divase rātrau gacchedvicakṣaṇaḥ //

pañcame divase nārī ṣaṣṭhe'hani pumānbhavet / āṣoḍaśādṛturmukhyaḥ putrajanmani śabditaḥ

etena vidhinā patnīmupagaccheta paṇḍitaḥ /
jñātisambandhimitrāṇi pūjanīyāni sarvaśaḥ //

yaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñairvividhadakṣiṇaiḥ /
ata ūrdhvamaraṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa //

eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakīrtitaḥ /
śeṣastraividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira //

ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ /
ācārādvardhate hyāyurācāro hantyalakṣaṇam //

āgamānāṃ hi sarveṣāmācāraḥ śreṣṭha ucyate /
ācāraprabhavo dharmo dharmādāyurvivardhate //

etadyaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat /
anukampya sarvavarṇānbrahmaṇā samudāhṛtam //

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścāpi parikīrtayet /
sa śubhānprāpnuyāllokānsadācāraparo nṛpa //