મહાભારત · અધ્યાય 13.161

શતાયુરુક્તઃ પુરુષઃ શતવીર્યશ્ચિ વૈદિકે ।
કસ્માન્મ્રિયન્તે પુરુષા બાલા અપિ પિતામહ ॥

આયુષ્માન્કેન ભવતિ અલ્પાયુર્વાઽપિ માનવઃ ।
કેન વા લભતે કીર્તિં કેન વા લભતે શ્રિયમ્ ॥

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ જપૈર્હોમૈસ્તથા પરૈઃ ।
જન્મના યદિ વાઽચારાત્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્ર તેઽહં પ્રવક્ષ્યામિ યન્માં ત્વમનુપૃચ્છસિ ।
અલ્પાયુર્યેન ભવતિ દીર્ઘાયુર્યેનિ માનવઃ ॥

યેન વા લભતે કીર્તિં યેન વા લભતે શ્રિયમ્ ।
યથા ચ વર્તયન્પુરુષઃ શ્રેયસા સમ્પ્રયુજ્યતે ॥

આચારાલ્લભતે હ્યાયુરાચારાલ્લભતે શ્રિયમ્ ।
આચારાત્કીર્તિમાપ્નોતિ પુરુષઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

દુરાચારો હિ પુરુષો નેહાયુર્વિન્દતે મહત્ ।
ત્રસન્તિ ચાસ્ય ભૂતાનિ તથા પરિભવન્તિ ચ ॥

તસ્માત્કુર્યાદિહાચારં ય ઇચ્છેદ્ભૂતિમાત્મનઃ ।
અપિ પાપશરીરસ્ય આચારો હન્ત્યલક્ષણમ્ ॥

આચારલક્ષણો ધર્મઃ સન્તશ્ચારિત્રલક્ષણાઃ ।
સાધૂનાં ચ યથાવૃત્તમેતદાચારલક્ષણમ્ ॥

અપ્યદૃષ્ટં શ્રવાદેવ પુરુષં ધર્મચારિણમ્ ।
સ્વાનિ કર્માણિ કુર્વાણં તં જનાઃ કુર્વતે પ્રિયમ્ ॥

યે નાસ્તિકા નિષ્ક્રિયાશ્ચ ગુરુશાસ્ત્રાતિલઙ્ઘિનઃ ।
અધર્મજ્ઞા દુરાચારાસ્તે ભવન્તિ ગતાયુષઃ ॥

વિશીલા ભિન્નમર્યાદા નિત્યં સઙ્કીર્ણમૈથુનાઃ ।
અલ્પાયુષો ભવન્તીહ નરા નિરયગામિનઃ ॥

સર્વલક્ષણહીનોઽપિ સમુદાચારવાન્નરઃ ।
શ્રદ્દધાનોઽનસૂયુશ્ચ શતં વર્ષાણિ જીવતિ ॥

અક્રોધનઃ સત્યવાદી ભૂતાનામવિહિંસકઃ ।
અનસૂયુરજિહ્મશ્ચ શતં વર્ષાણિ જીવતિ ॥

લોષ્ઠમર્દી તૃણચ્છેદી નખખાદી ચ યો નરઃ ।
નિત્યોચ્છિષ્ટઃ સઙ્કુસુકો નેહાયુર્વિન્દતે મહત્ ॥

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુધ્યેત ધર્માર્થૌ ચાનુચિન્તયેત્ । ઉત્થાય ચોપતિષ્ઠેત પૂર્વાં સન્ધ્યાં કૃતાઞ્જલિઃ ।
એવમેવાપરાં સન્ધ્યાં સમુપાસીત વાગ્યતઃ ॥

નેક્ષેતાદિત્યમુદ્યન્તં નાસ્તં યન્તં કદાચન ।
નોપસૃષ્ટં ન વારિસ્થં ન મધ્યં નભસો ગતમ્ ॥

ઋષયો નિત્યસન્ધ્યત્વાદ્દીર્ઘમાયુરવાપ્નુવન્ ॥

સદર્ભપાણિસ્તત્કુર્વન્વાગ્યતસ્તન્મનાઃ શુચિઃ । તસ્માત્તિષ્ઠેત્સદા પૂર્વાં પશ્ચિમાં ચૈવ વાગ્યતઃ ॥

યે ન પૂર્વામુપાસન્તે દ્વિજાઃ સન્ધ્યાં ન પશ્ચિમામ્ ।
સર્વાંસ્તાન્ધાર્મિકો રાજા શૂદ્રકર્માણિ કારયેત્ ॥

પરદારા ન ગન્તવ્યાઃ સર્વવર્ણેષુ કર્હિચિત્ ।
નહીદૃશમનાયુષ્યં લોકે કિઞ્ચન વિદ્યતે ॥

યાદૃશં પુરુષસ્યેહ પરદારોપસેવનમ્ ।
તાદૃશં વિદ્યતે કિઞ્ચિદનાયુષ્યં નૃણામિહ ॥

યાવન્તો રોમકૂપાઃ સ્યુઃ સ્ત્રીણાં ગાત્રેષુ નિર્મિતાઃ ।
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ નરકં પર્યુપાસતે ॥

મૈત્રં પ્રસાધનં સ્નાનમઞ્જનં દન્તધાવનમ્ ।
પૂર્વાહ્ણ એવ કુર્વીત દેવતાનાં ચ પૂજનમ્ ॥

પુરીષમૂત્રે નોદીક્ષેન્નાધિતિષ્ઠેત્કદાચન । નાતિકલ્યં નાતિસાયં ન ચ મધ્યન્દિને સ્થિતે ।
નાજ્ઞાતૈઃ સહ ગચ્છેત નૈકો ન વૃષલૈઃ સહ ॥

પન્થા દેયો બ્રાહ્મણાય ગોભ્યો રાજભ્ય એવ ચ ।
વૃદ્ધાય ભારતપ્તાય ગર્ભિણ્યૈ દુર્બલાય ચ ॥

પ્રદક્ષિણં ચ કુર્વીત પરિજ્ઞાતાન્વનસ્પતીન્ ।
ચતુષ્પદાન્મઙ્ગલાંશ્ચ માન્યાન્વૃદ્ધાન્દ્વિજાનપિ ॥

મધ્યન્દિને નિશાકાલે અર્ધરાત્રે ચ સર્વદા ।
ચતુષ્પથં ન સેવેત ઉભે સન્ધ્યે તથૈવ ચ ॥

ઉપાનહૌ ન વસ્ત્રં ચ ધૃતમન્યૈર્ન ધારયેત્ ।
બ્રહ્મચારી ચ નિત્યં સ્યાત્પાદં પાદેન નાક્રમેત્ ॥

અમાવાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં ચતુર્દશ્યાં ચ જન્મનિ ।
અષ્ટમ્યામથ દ્વાદશ્યાં બ્રહ્મચારી સદા ભવેત્ ॥

વૃથા માંસં ન ખાદેનિ પૃષ્ઠમાંસં તથૈવ ચ ।
આક્રોશં પરિવાદં ચ પૈશુન્યં ચ વિવર્જયેત્ ॥

નારુન્તુદઃ સ્યાન્ન નૃશંસવાદી ન હીનતો વરમભ્યાદદીત ।
યયાઽસ્ય વાચા પર ઉદ્વિજેત
ન તાં વદેદ્રુશતીં પાપલોક્યામ્ ॥

અતિવાદબાણા મુખતો નિઃસરન્તિ યૈરાહતઃ શોચતિ રાત્ર્યહાનિ ।
પરસ્ય વા મર્મસુ યે પતન્તિ તાન્પણ્ડિતો નાવસૃજેત્પરેષુ ॥

સંરોહત્યગ્નિના દગ્ધં વનં પરશુના હતમ્ ।
વાચા દુરુક્તં બીભત્સં ન સંરોહતિ વાક્ક્ષતમ્ ॥

કર્ણિનાલીકનારાચાન્નિર્હરન્તિ શરીરતઃ ।
વાક્શલ્યસ્તુ ન નિર્હર્તું શક્યો હૃદિશયો હિ સઃ ॥

હીનાઙ્ગાનતિરિક્તાઙ્ગાન્વિદ્યાહીનાન્વયોધિકાન્ ।
રૂપદ્રવિણહીનાંશ્ચ સત્યહીનાંશ્ચ નાક્ષિપેત્ ॥

નાસ્તિક્યં વેદનિન્દાં ચ પરનિન્દાં ચ કુત્સનમ્ ।
દ્વેષસ્તમ્ભાભિમાનં ચ તૈક્ષ્ણ્યં ચ પરિવર્જયેત્ ॥

પરસ્ય દણ્ડં નોદ્યચ્છેત્ક્રુદ્ધો નૈનં નિપાતયેત્ ।
અન્યત્રિ પુત્રાચ્છિષ્યાચ્ચ શિક્ષાર્થં તાડનં સ્મૃતં ॥

ન બ્રાહ્મ્ણાન્પરિવદેન્નક્ષત્રાણિ ન નિર્દિશેત્ ।
તિથિં પક્ષસ્ય ન બ્રૂયાત્તથાઽસ્યાયુર્ન રિષ્યતે ॥

અમાવાસ્યામૃતે નિત્યં દન્તધાવનમાચરેત્ । ઇતિહાસપુરાણાનિ દાનં વેદં ચ નિત્યશઃ ।
ગાયત્રીમનનં નિત્યં કુર્યાત્સન્ધ્યાં સમાહિતઃ ॥

કૃત્વા મૂત્રપુરીષે તુ રથ્યામાક્રમ્ય વા પુનઃ ।
પાદપ્રક્ષાલનં કુર્યાત્સ્વાધ્યાયે ભોજને તથા ॥

ત્રીણિ દેવાઃ પવિત્રાણિ બ્રાહ્મણાનામકલ્પયન્ ।
અદૃષ્ટમદ્ભિર્નિર્ણિક્તં યચ્ચ વાચા પ્રશસ્યતે ॥

યાવકં કૃસરં માંસં શષ્કુલીં પાયસં તથા ।
આત્માર્થન્તં ન પ્રકર્તવ્યં દેવાર્થં તુ પ્રકલ્પયેત્ ॥

નિત્યમગ્નિં પરિચરેદ્ભિક્ષાં દદ્યાચ્ચ નિત્યદા ।
દન્તકાષ્ઠે ચ સન્ધ્યાયાં મલોત્સર્ગે ચ મૌનગઃ ॥

ન ચાભ્યુદિતસાયી સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તી તથા ભવેત્ । માતાપિતરમુત્થાય પૂર્વમેવાભિવાદયેત્ ।
આચાર્યમથવાઽપ્યન્તં તથાઽયુર્વિદન્તે મહત્ ॥

વર્જયેદ્દન્તકાષ્ઠાનિ વર્જનીયાનિ નિત્યશઃ । ભક્ષયેચ્છાસ્ત્રદૃષ્ટાનિ પર્વસ્વપિ વિવર્જયેત્ ।
ઉદઙ્મુખશ્ચ સતતં શૌચં કુર્યાત્સમાહિતઃ ॥

અકૃત્વા દેવપૂજાં ચ નાચરેદ્દન્તધાવનમ્ । અકૃત્વા દેવપૂજાં ચ નાન્યં ગચ્છેત્કદાચન ।
અન્યત્ર તુ ગુરું વૃદ્ધં ધાર્મિકં વા વિચક્ષણમ્ ॥

અવલોક્યો ન ચાદર્શો મલિનો બુદ્ધિમત્તરૈઃ ।
ન ચાજ્ઞાતાં સ્ત્રિયં ગચ્છેદ્ગર્ભિણીં વા કદાચન ॥

દારસઙ્ગ્રહણાત્પૂર્વં નાચરેન્મૈથુનં બુધઃ ।
અન્યથા ત્વવકીર્ણઃ સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તં સદાઽચરેત્ ॥

નીદીક્ષેત્પરદારાંશ્ચ રહસ્યેકાસનો ભવેત્ ।
ઇન્દ્રિયાણિ સદા યચ્છેત્સ્વગ્ને શુદ્ધમના ભવેત્ ॥

ઉદક્શિરા ન સ્વપેત તથા પ્રત્યક્શિરા ન ચ ।
પ્રાક્શિરાસ્તુ સ્વપેદ્વિદ્વાંસ્તથા વૈ દક્ષિણાશિરાઃ ॥

ન ભગ્ને નાવશીર્ણો ચ શયને પ્રસ્વપીત ચ ।
નાન્તર્ધાનેન સંયુક્તે ન ચ તિર્યક્કદાચન ॥

ન ચાપિ ગચ્છેત્કાર્યેણ સમયાદ્વાઽપિ નાસ્તિકૈઃ ।
આસનં તુ પદાઽકૃષ્ય ન પ્રસજ્જેત્તથા નરઃ ॥

ન નગ્નઃ કર્હિચિત્સ્નાયાન્ન નિશાયાં કદાચન । સ્નાત્વા ચ નાવમૃજ્યેત ગાત્રાણિ સુવિચક્ષણઃ ।
ન નિશાયાં પુનઃ સ્નાયાદાપદ્યગ્નિદ્વિજાન્તિકે ॥

ન ચાનુલિમ્પેદસ્નાત્વા વાસશ્ચાપિ ન નિર્ધુનેત્ ।
આર્દ્ર એવ તુ વાસાંસિ નિત્યં સેવેત માનવઃ ॥

સ્રજશ્ચ નાવકૃષ્યેત ન બહિર્ધારયીત ચ ।
ઉદક્યયા ચ સમ્ભાષાં ન કુર્વીત કદાચન ॥

નોત્સૃજેત પુરિષં ચ ક્ષેત્રે માર્ગસ્ય ચાન્તિકે ।
ઉભે મૂત્રપુરીષે તુ નાપ્સુ કુર્યાત્કદાચન ॥

દેવાલયેઽથ ગોવૃન્દે ચૈત્યે સસ્યેષુ વિશ્રમે । ભોક્ષ્યં ભુક્ત્વા ક્ષુતેઽધ્વાનં ગત્વા મૂત્રપુરીષયોઃ ।
દ્વિરાચામેદ્યથાન્યાયં હૃદ્ગતં તુ પિબન્નપઃ ॥

અન્નં બુભુક્ષમાણસ્તુ ત્રિમુખેન સ્પૃશેદપઃ ।
ભુક્ત્વા ચાન્નં તથૈવ ત્રિર્દ્વિઃ પુનઃ પરિમાર્જયેત્ ॥

પ્રાઙ્મુખો નિત્યમશ્નીયાદ્વાગ્યતોઽન્નમકુત્સયન્ ।
પ્રસ્કન્દયેચ્ચ મનસા ભુક્ત્વા ચાગ્નિમુપસ્પૃશેત્ ॥

આયુષ્યં પ્રાઙ્મુખો ભુઙ્ક્તે યશસ્યં દક્ષિણામુખઃ ।
ધન્યં પશ્ચાન્મુખો ભુઙ્ક્ત ઋતં ભુઙ્ક્ત ઉદઙ્મુખઃ ॥

અગ્રાસનો જિતક્રોધો બાલપૂર્વસ્ત્વલઙ્કૃતઃ । ઘૃતાહુતિવિશુદ્ધાન્નં હુતાગ્નિશ્ચ ક્ષિપન્ગ્રસેત્ ॥

અગ્નિમાલભ્ય તોયેન સર્વાન્પ્રાણાનુપસ્પૃશેત્ ।
ગાત્રાણિ ચૈવ સર્વાણિ નાભિં પાણિતલે તથા ॥

નાધિતિષ્ઠેત્તુષં જાતુ કેશભસ્મકપાલિકાઃ ।
અન્યસ્ય ચાપ્યવસ્નાતં દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ॥

શાન્તિહોમાંશ્ચ કુર્વીત સાવિત્રાણિ ચ ધારયેત્ ।
નિષષ્ણશ્ચાપિ ખાદેન ન તુ ગચ્છન્કદાચન ॥

મૂત્રં નોત્તિષ્ઠતા કાર્યં ન ભસ્મનિ ન ગોવ્રજે ।
આર્દ્રપાદસ્તુ ભુઞ્જીત નાર્દ્રપાદસ્તુ સંવિશેત્ ॥

આર્દ્રપાદસ્તુ ભુઞ્જાનો વર્ષાણાં જીવતે શતમ્ । ત્રીણિ તેજાંસિ નોચ્છિષ્ટ આલભેત કદાચન ।
અગ્નિં ગાં બ્રાહ્મણં ચૈવ તતા હ્યાયુર્ન રિષ્યતે ॥

ત્રીણિ જ્યોતીંષિ નોચ્છિષ્ટ ઉદીક્ષેત કદાચન ।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચૈવ નક્ષત્રાણિ ચ સર્વશઃ ॥

ઊર્ધ્વં પ્રાણા હ્યુત્ક્રમન્તિ યૂનઃ સ્થવિર આગતે ।
પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાભ્યાં પુનસ્તાન્પ્રતિપદ્યતે ॥

અભિવાદયીત વૃદ્ધાંશ્ચ દદ્યાચ્ચૈવાસનં સ્વયમ્ ।
કૃતાઞ્જલિરુપાસીત ગચ્છન્તં પૃષ્ઠતોઽન્વિયાત્ ॥

ન ચાસીતાસને ભિન્ને ભિન્નકાંસ્યં ચ વર્જયેત્ ।
નૈકવસ્ત્રેણ ભોક્તવ્યં ન નગ્નઃ સ્નાતુમર્હતિ ॥

સ્પપ્તવ્યં નૈવ નગ્નેન ન ચોચ્છિષ્ટોપિ સંવિશેત્ ।
ઉચ્છિષ્ટો ન સ્પૃશેચ્છીર્ષં સર્વે પ્રાણાસ્તદાશ્રયાઃ ॥

કેશગ્રહં પ્રહારાંશ્ચ સિરસ્યેતાન્વિવર્જયેત્ । ન સંહાતાભ્યાં પાણિભ્યાં કણ્ડૂયેદાત્મનઃ શિરઃ ।
ન ચાભીક્ષ્ણં શિરઃસ્નાયાત્તથા સ્યાયુર્ન રિષ્યતે ॥

શિરઃસ્નાતસ્તુ તૈલૈશ્ચ નાઙ્ગં કિઞ્ચિદપિ સ્પૃશેત્ ।
તિલપિષ્ટં ન ચાશ્નીયાદ્ગતસર્વરસં તથા ॥

નાધ્યાપયેત્તથોચ્છિષ્ટો નાધીયીત કદાચન ।
વાતે ચ પૂતિગન્ધે ચ મનસાઽપિ ન ચિન્તયેત્ ॥

અત્ર ગાથા યમોદ્ગીતાઃ કીર્તયન્તિ પુરાવિદઃ ।
આયુરસ્ય નિકૃન્તામિ પ્રજ્ઞામસ્યાદદે તથા ॥

ઉચ્છિષ્ટો યઃ પ્રાદ્રવતિ સ્વાધ્યાયં ચાધિગચ્છતિ ।
યશ્ચાનધ્યાયકાલેઽપિ મોહાદભ્યસ્યતિ દ્વિજઃ ॥

તસ્ય વેદઃ પ્રણશ્યેત આયુશ્ચિ પરિહીયતે ।
તસ્માદ્યુક્તો હ્યનધ્યાયે નાધીયીત કદાચન ॥

પ્રત્યાદિત્યં પ્રત્યનલં પ્રતિગાં ચ પ્રતિદ્વિજાન્ ।
યે મેહન્તિ ચ પન્થાનં તે ભવન્તિ ગતાયુષઃ ॥

ઉભે મૂત્રપુરીષે તુ દિવા કુર્યાદુદઙ્મુખઃ ।
દક્ષિણાભિમુખો રાત્રૌ તથા હન્યુર્ન રિષ્યતે ॥

ત્રીન્કૃશાન્નાવજાનીયાદ્દીર્ઘમાયુર્જિજીવિષુ ।
બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં સર્પં સર્વે હ્યાશીવિષાસ્ત્રયઃ ॥

દહત્યાશીવિષઃ ક્રુદ્ધો યાવત્પશ્યતિ ચક્ષુષા ।
ક્ષત્રિયોપિ દહેત્ક્રુદ્ધો યાવત્સ્પૃશતિ તેજસા ॥

બ્રાહ્મ્ણિસ્તુ કુલં હન્યાદ્ધ્યાનેનાવેક્ષિતેન ચ ।
તસ્માદેતત્ત્રયં યત્નાદુપસેવેત પણ્ડિતઃ ॥

ગુરુણા વૈરનિર્બન્ધો ન કર્તવ્યઃ કદાચન ।
અનુમાન્યઃ પ્રસાદ્યશ્ચ ગુરુઃ ક્રુદ્ધો યુદિષ્ઠિર ॥

સમ્યઙ્મિથ્યાપ્રવૃત્તેઽપિ વર્તિતવ્યં ગુરાવિહ ।
ગુરુનિન્દા દહત્યાયુર્મનુષ્યાણાં ન સંશયઃ ॥

દૂરાદાવસથાન્મૂત્રં દૂરાત્પાદાવસેચનમ્ ।
ઉચ્છિષ્ટોત્સર્જનં ચૈવ દૂરે કાર્યં હિતૈષિણા ॥

રક્તમાલ્યં ન ધાર્યં સ્યાચ્છુક્લં ધાર્યં તુ પણ્ડિતૈઃ ।
વર્જયિત્વા તુ કમલં તથા કુવલયં પ્રભો ॥

રક્તં શિરસિ ધાર્યં તુ તથા વાનેયમિત્યપિ ।
કાઞ્ચનીયાઽપિ માલા યા ન સા દુષ્યતિ કર્હિચિત્ ॥

સ્નાતસ્ય વર્ણકં નિત્યમાર્દ્રં દદ્યાદ્વિશામ્પતે ॥

વિપર્યયં ન કુર્વીત વાસસો બુદ્ધિમાન્નરઃ ।
તથા નાન્યધૃતં ધાર્યં ન ચાતિવિકૃતં તથા ॥

અન્યદેવ ભવેદ્વાસઃ શયનીયે નરોત્તમ ।
અન્યદ્રથ્યાસુ દેવાનામર્ચાયામન્યદેવ હિ ॥

પ્રિયઙ્ગુચન્દનાભ્યાં ચ બિલ્વેન સ્થગરેણ ચ ।
પૃથગેવાનુલિમ્પેત કેસરેણ ચ બુદ્ધિમાન્ ॥

ઉપવાસં ચ કુર્વીત સ્નાતઃ શુચિરલઙ્કૃતઃ । નોપવાસં વૃથા કુર્યાદ્ધનં નાપહરેદિહ ॥

પર્વકાલેષુ સર્વેષુ બ્રહ્મચારી સદા ભવેત્ ।
સમાનમેકપાત્રે તુ ભુઞ્જેન્નાન્નં જનેશ્વર ॥

નાવલીઢમવજ્ઞાતમાઘ્રાતું ભક્ષયેદપિ ।
તથા નોદ્ધૃતસારાણિ પ્રેક્ષતામપ્રદાય ચ ॥

નાસન્નિવિષ્ટો મેધાવી નાશુચિર્નિ ચ સત્યુ ચ ।
પ્રતિષિદ્ધાન્નં ધર્મેષુ ભક્ષ્યાન્ભુઞ્જીત પૃષ્ઠતઃ ॥

પિપ્પલં ચ વટં ચૈવ શણશાકં તથૈવ ચ ।
ઉદુમ્બરં ન ખાદેશ્ચ ભવાર્થી પુરુષો નૃપ ॥

આજં ગવ્યં ચ યન્માંસં માયૂરં ચૈવ વર્જયેત્ ।
વર્જયેચ્છુષ્કમાંસં ચ તથા પર્યુષિતં ચ યત્ ॥

ન પાણૌ લવણં વિદ્વાન્પ્રાશ્નીયાન્ન ચ રાત્રિષુ ।
દધિસક્તૂન્ન દોષાયાં પિબેન્મધુ ચ નિત્યશઃ ॥

સાયં પ્રાતશ્ચ ભુઞ્જીત નાન્તરાલે સમાહિતઃ ।
વાલેન તુ ન ભુઞ્જીત પરશ્રાદ્ધં તથૈવ ચ ॥

વાગ્યતો નૈકવસ્ત્રશ્ચ નાસંવિષ્ટઃ કદાચન ।
ભૂમૌ સદૈવ નાશ્નીયાન્નાશૌચં ન ચ શબ્દવત્ ॥

તોયપૂર્વં પ્રદાયાન્નમતિથિભ્યો વિશામ્પતે ।
પશ્ચાદ્ભુઞ્જીત મેધાવી ન ચાપ્યન્યમના નરઃ ॥

સમાનમેકપઙ્ક્ત્યાં તુ ભોજ્યમન્નં નરેશ્વર ।
વિષં હાલાહલં ભુઙ્ક્તે યોઽપ્રદાય સુહૃજ્જને ॥

પાનીયં પાયસં સક્તૂન્દધિ સર્પિર્મધૂન્યપિ ।
નિરસ્ય શેષમન્યેષાં ન પ્રદેયં તુ કસ્યચિત્ ॥

ભુઞ્જાનો મનુજવ્યાઘ્ર નૈવ શઙ્કાં સમાચરેત્ ।
દધિ ચાપ્યનુ પાનં વૈ ન કર્તવ્યં ભવાર્થિના ॥

આચમ્ય ચૈવ હસ્તેનિ પરિસ્રાવ્ય તથોદકમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠં ચરણસ્યાથ દક્ષિણસ્યાવસેચયેત્ ॥

પાણિં મૂર્ધ્નિ સમાધાય સ્પૃષ્ટ્વા ચાગ્નિં સમાહિતઃ ।
જ્ઞાતિશ્રૈષ્ઠ્યમવાપ્નોતિ પ્રયોગકુશલો નરઃ ॥

અદ્ભિઃ પ્રાણાન્સમાલભ્ય નાભિં પાણિતલે તથા ।
સ્પૃશંશ્ચૈવ પ્રતિષ્ઠેત ન ચાપ્યાર્દ્રેણ પાણિના ॥

અઙ્ગુષ્ઠમૂલસ્ય તલે બ્રાહ્મં તીર્તમુદાહૃતમ્ ।
કનિષ્ઠિકાયાઃ પશ્ચાત્તુ દેવતીર્થમિહોચ્યતે ॥

અઙ્ગુષ્ઠસ્ય ચ યન્મધ્યં પ્રદેશિન્યાશ્ચ ભારત ।
તેન પિત્ર્યાણિ કુર્વીત સ્પૃષ્ટ્વાઽપો ન્યાયતઃ સદા ॥

પરાપવાદં ન બ્રૂયાન્નાપ્રિયં ચ કદાચન ।
ન મન્યુઃ કશ્ચિદુત્પાદ્યઃ પુરુષેણિ ભવાર્થિના ॥

એતિતૈસ્તુ કથાં નેચ્છેદ્દર્શનં ચ વિવર્જયેત્ ।
સંસર્ગં ચ ન ગચ્છેત તથાઽયુર્વિન્દતે મહત્ ॥

ન દિવા મૈથુનં ગચ્છેન્ન કન્યાં ન ચ બન્ધકીમ્ ।
ન ચાસ્નાતાં સ્ત્રિયં ગચ્છેત્તથાઽયુર્વિન્દતે મહત્ ॥

સ્વેસ્વે તીર્થે સમાચમ્ય કાર્યે સમુપકલ્પિતે ।
ત્રિઃ પીત્વાઽપો દ્વિઃ પ્રમૃજ્ય કૃતશૌચો ભવેન્નરઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ સકૃત્સ્પૃશ્ય ત્રિરભ્યુક્ષ્ય ચ માનવઃ ।
કુર્વીત પિત્ર્યં દૈવં ચ વેદદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

બ્રાહ્મણાર્થે ચ યચ્છૌચં તચ્ચ મે શૃણુ કૌરવ ।
પ્રવૃત્તં ચાહિતં ચોક્ત્વા બહુભોજનવત્તદા ॥

સર્વશૌચેષુ બ્રાહ્મેણ તીર્થેન સમુપસ્પૃશેત્ ।
નિષ્ઠીવ્ય તુ તથા ક્ષુત્વા સ્પૃશ્યાપો હિ શુચિર્ભવેત્ ॥

નિષ્ઠિવને મૈથુને ચ ક્ષુતે અક્ષ્યાવિમેચને । ઉદક્યા દર્શને તદ્વન્નગ્નસ્યાચમનં સ્મૃતમ્ ।
સ્પૃશેત્કર્ણં સપ્રણવં સૂર્યમીક્ષેત્સદા તદા ॥

વૃદ્ધો જ્ઞાતિસ્તથા મિત્રમનાથા ચ સ્વસા ગુરુઃ । કુલીનઃ પણ્ડિત ઇતિ રક્ષ્યા નિઃસ્વઃ સ્વશક્તિતઃ ।
ગૃહે વાસયિતવ્યાસ્તે ધન્યમાયુષ્યમેવ ચ ॥

ગૃહે પારાવતા ધાર્યાઃ શુકાશ્ચ સહશારિકાઃ ।
દેવતાપ્રતિમાઽદર્શશ્ચન્દનાઃ પુષ્પવલ્લિકાઃ ॥

શુદ્ધં જલં સુવર્ણં ચ રજતં ગૃહમઙ્ગલમ્ । ગૃહેષ્વેતે ન પાપાય યથા વૈ તૈલપાયિકાઃ ॥

ઉદ્દીપકાશ્ચ ગૃધ્રાસ્ચ કપોતા ભ્રમરાસ્તથા ।
નિવિશેયુર્યદા તત્ર શાન્તિમેવ તદાઽચરેત્ ॥

અમઙ્ગલ્યઃ સતાં શાપસ્તથાઽક્રોશો મહાત્મનામ્ । મહાત્મનોતિગુહ્યાનિ ન વક્તવ્યાનિ કર્હિચિત્ ।

અગમ્યાશ્ચ ન ગચ્છેત રાજ્ઞઃ પત્નીં સખીસ્તથા । વૈદ્યાનાં બાલવૃદ્ધાનાં ભૃત્યાનાં ચ યુધિષ્ઠિર

બન્ધૂનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ તથા શારણિકસ્ય ચ ।
સમ્બન્ધિનાં ચ રાજેન્દ્ર તથાઽયુર્વિન્દતે મહત્ ॥

બ્રાહ્મણસ્તપતિભ્યાં ચ નિર્મિતં યન્નિવેશનમ્ ।
તદા વસેત્સદા પ્રાજ્ઞો ભવાર્થી મનુજેશ્વર ॥

સન્ધ્યાયાં ન સ્વપેદ્રાજન્વિદ્યાં ન ચ સમાચરેત્ ।
ન ભુઞ્જીત ચ મેધાવી તથાઽયુર્વિન્દતે મહત્ ॥

નક્તં ન કુર્યાત્પિત્ર્યાણિ નક્તં ચૈવ પ્રસાધનમ્ ।
પાનીયસ્ય ક્રિયા નક્તં ન કાર્યા ભૂતિમિચ્છતા ॥

વર્જનીયાશ્ચૈવ નિત્યં સક્તવો નિશિ ભારત ।
શેષાણિ ચાવદાતાનિ પાનીયં ચાપિ ભોજને ॥

સૌહિત્યં ન ચ કર્તવ્યં રાત્રૌ ન ચ સમાચરેત્ । ન ભુક્ત્વા મૈથુનં ગચ્છેન્ન ધાવેન્નાતિહાસકમ્ ।
દ્વિજચ્છેદં ન કુર્વીત ભુક્ત્વા ન ચ સમાચરેત્ ॥

મહાકુલે પ્રસૂતાં ચ પ્રશસ્તાં લક્ષણૈસ્તથા ।
વયસાઽવરાં સુનક્ષત્રાં કન્યામાવોઢુમર્હતિ ॥

અપત્યમુત્પાદ્ય તતઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય કુલં તથા ।
પુત્રાઃ પ્રદેયા જાતેષુ કુલધર્મેષુ ભારત ॥

કન્યા ચોત્પાદ્ય દાતવ્યા કુલપુત્રાય ધીમતે ।
પુત્રા નિવેશ્યાશ્ચ કુલાદ્ભૃત્યા લભ્યાશ્ચ ભારત ॥

શિરઃસ્નાતોથ કુર્વીત દૈવં પિત્ર્યમથાપિ ચ ॥

તૈલં જન્મદિનેઽષ્ટમ્યાં ચતુર્દશ્યાં ચ પર્વસુ । નક્ષત્રે ન ચ કુર્વીત યસ્મિઞ્જાતો ભવેન્નરઃ ।
ન પ્રોષ્ઠપદયોઃ કાર્યં તથાઽગ્નેયે ચ ભારત ॥

દારુણેષુ ચ સર્વેષુ પ્રત્યરિં ચ વિવર્જયેત્ ।
જ્યોતિષે યાનિ ચોક્તાનિ તાનિ સર્વાણિ વર્જયેત્ ॥

પ્રાઙ્મુખઃ શ્મશ્રુકર્માણિ કારયેત્સુસમાહિતઃ ।
ઉદઙ્મુખો વા રાજેન્દ્ર તથાઽયુર્વિન્દતે મહત્ ॥

સામુદ્રેણામ્યસા સ્નાનં ક્ષૌરં શ્રાદ્ધેષુ ભોજનમ્ ।
અન્તર્વત્નીપતિઃ કુર્વન્ન પુત્રફલમશ્નુતે ॥

સતાં ગુરૂણાં વૃદ્ધાનાં કુલસ્ત્રીણાં વિશેષતઃ । પરિવાદં ન ચ બ્રૂયાત્પરેષામાત્મનસ્તથા ।
પરિવાદો હ્યધર્માય પ્રોચ્યતે ભરતર્ષભ ॥

વર્જયેદ્વ્યઙ્ગિનીં નારીં તથા કન્યાં નરોત્તમ ।
સમાર્ષાં વ્યઙ્ગિકાં શ્ચૈવ માતુઃ સકુલજાં તથા ॥

વૃદ્ધાં પ્રવ્રજિતાં ચૈવ તથૈવ ચ પતિવ્રતામ્ । તથા નિકૃષ્ટવર્ણા ચ વર્ણોત્કૃષ્ટાં ચ વર્જયેત્ ।

અયોનિં ચ વિયોનિં ચ ન ગચ્છેત વિચક્ષણઃ ।
પિઙ્ગલાં કુષ્ઠિનીં નારીં ન ત્વમુદ્વોઢુમર્હસિ ॥

અપસ્મારિકુલે જાતાં નિહીનાં ચાપિ વર્જયેત્ ।
શ્વિત્રિણાં ચ કુલે જાતાં ક્ષયિણાં મનુજેશ્વર ॥

સુરોમશામતિસ્થૂલાં કન્યાં માતૃપિતૃસ્થિતામ્ । અલજ્જાં ભ્રાતૃજાં તુષ્ટાં વર્જયેદ્રક્તકેશિનીમ્ ॥

લક્ષણૈરન્વિતા યા ચ પ્રશસ્તા યા ચ લક્ષણૈઃ ।
મનોજ્ઞાં દર્શનીયાં ચ તાં ભવાન્વોઢુમર્હતિ ॥

મહાકુલે નિવેષ્ટવ્યં સદૃશે વા યુધિષ્ઠિર ।
અવરા પતિતા ચૈવ ન ગ્રાહ્યા ભૂતિમિચ્છતા ॥

અગ્નીનુત્પાદ્ય યત્નેન ક્રિયાઃ સુવિહિતાશ્ચ યાઃ ।
વેદે ચ બ્રાહ્મણૈઃ પ્રોક્તાસ્તાશ્ચ સર્વાઃ સમાચરેત્ ॥

ન ચેર્ષ્યા સ્ત્રીષુ કર્તવ્યા રક્ષ્યા દારાશ્ચ સર્વશઃ ।
અનાયુષ્યા ભવેદીર્ષ્યા તસ્માદીર્ષ્યાં વિવર્જયેત્ ॥

અનાયુષ્યં દિવા સ્વપ્નં તથાઽભ્યુદિતશાયિતા ।
પ્રાતર્નિશાયાં ચ તથા યે ચોચ્છિષ્ટા ભવન્તિ ચ ॥

પારદાર્યમનાયુષ્યં નાપિતોચ્છિષ્ટતા તથા ।
યત્નતો વૈ ન કર્તવ્યમત્યાશશ્ચૈવ ભારત ॥

સન્ધ્યાં ન ભુઞ્જ્યાન્ન સ્નાયેન્ન પુરીષં સમુત્સૃજેત્ ।
પ્રયતશ્ચ ભવેત્તસ્યાં ન ચ કિઞ્ચિત્સમાચરેત્ ॥

બ્રાહ્મણાન્પૂજયેચ્ચાપિ તથા સ્નાત્વા નરાધિપ ।
દેવાંશ્ચ પ્રણમેત્સ્નાતો ગુરૂંશ્ચાપ્યભિવાદયેત્ ॥

અનિમન્ત્રિતો ન ગચ્છેત યજ્ઞં ગચ્છેત દર્શકઃ ।
અનર્ચિતે હ્યનાયુષ્યં ગમનં તત્ર ભારત ॥

ન ચૈકેન પરિવ્રજ્યં ન ગન્તવ્યં તથા નિશિ ।
નાનાપદિ પરસ્યાન્નમનિમન્ત્રિતમાહરેત્ ॥

એકોદ્દિષ્ટં ન ભુઞ્જીત પ્રથમં તુ વિશેષતઃ ।
સપિણ્ડીકરણં વર્જ્યં સવિધાનં ચ માસિકમ્ ॥

અનાગતાયાં સન્ધ્યાયાં પશ્ચિમાયાં ગૃહે વસેત્ ॥

માતુઃ પિતુર્ગુરૂણાં ચ કાર્યમેવાનુશાસનમ્ ।
હિતં ચાપ્યહિતં ચાપિ ન વિચાર્યં નરર્ષભ ॥

ક્ષત્રિયસ્તુ વિશેષેણ ધનુર્વેદં સમભ્યસેત્ । ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ યત્નઃ કાર્યો નારાધિપ ॥

હસ્તિપૃષ્ઠેઽશ્વપૃષ્ઠે ચ રથચર્યાસુ ચૈવ હ ।
યત્નવાન્ભવ રાજેન્દ્ર યત્નવાન્સુવમેધતે ॥

અપ્રધૃષ્યશ્ચ શત્રૂમાં ભૃત્યાનાં સ્વજનસ્ય ચ ।
પ્રજાપાલનયુક્તશ્ચ નારતિં લભતે ક્વચિત્ ॥

યુક્તિશાસ્ત્રં ચ તે જ્ઞેયં શબ્દશાસ્ત્રં ચ ભારત ।
ગાન્ધર્વશાસ્ત્રં ચ કલાઃ પરિજ્ઞેયા નરાધિપ ॥

પુરાણમિતિહાસાશ્ચ તથાઽખ્યાનાનિ યાનિ ચ ।
મહાત્મનાં ચ ચરિતં શ્રોતવ્યં નિત્યમેવ તે ॥

માન્યાનાં માનનં કુર્યાન્નિન્દ્યાનાં નિન્દનં તથા ।
ગોબ્રાહ્મણાર્થે યુધ્યેત પ્રાણાનપિ પરિત્યજેત્ ॥

ન સ્ત્રીષુ સજ્જેદ્દ્રષ્ટવ્યં શક્ત્યા દાનરુચિર્ભવેત્ । ન બ્રાહ્મણાન્પરિભવેત્કાર્પણ્યં બ્રાહ્મણૈર્વૃતમ્ ।
પતિતાન્નાભિભાષેત નાહ્વયેત રજસ્વલામ્ ॥

પત્નીં રજસ્વલાં ચૈવ નાભિગચ્છેન્ન ચાહ્વયેત્ ।
સ્નાતાં ચતુર્થે દિવસે રાત્રૌ ગચ્છેદ્વિચક્ષણઃ ॥

પઞ્ચમે દિવસે નારી ષષ્ઠેઽહનિ પુમાન્ભવેત્ । આષોડશાદૃતુર્મુખ્યઃ પુત્રજન્મનિ શબ્દિતઃ

એતેન વિધિના પત્નીમુપગચ્છેત પણ્ડિતઃ ।
જ્ઞાતિસમ્બન્ધિમિત્રાણિ પૂજનીયાનિ સર્વશઃ ॥

યષ્ટવ્યં ચ યથાશક્તિ યજ્ઞૈર્વિવિધદક્ષિણૈઃ ।
અત ઊર્ધ્વમરણ્યં ચ સેવિતવ્યં નરાધિપ ॥

એષ તે લક્ષણોદ્દેશ આયુષ્યાણાં પ્રકીર્તિતઃ ।
શેષસ્ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધેભ્યઃ પ્રત્યાહાર્યો યુધિષ્ઠિર ॥

આચારો ભૂતિજનન આચારઃ કીર્તિવર્ધનઃ ।
આચારાદ્વર્ધતે હ્યાયુરાચારો હન્ત્યલક્ષણમ્ ॥

આગમાનાં હિ સર્વેષામાચારઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ।
આચારપ્રભવો ધર્મો ધર્માદાયુર્વિવર્ધતે ॥

એતદ્યશસ્યમાયુષ્યં સ્વર્ગ્યં સ્વસ્ત્યયનં મહત્ ।
અનુકમ્પ્ય સર્વવર્ણાન્બ્રહ્મણા સમુદાહૃતમ્ ॥

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં યશ્ચાપિ પરિકીર્તયેત્ ।
સ શુભાન્પ્રાપ્નુયાલ્લોકાન્સદાચારપરો નૃપ ॥