Mahabharata · Chapter 13.137

kīdṛśebhyaḥ pradātavyaṃ bhavecchrāddhaṃ pitāmaha /
dvijebhyaḥ kuruśārdūla tanme vyākhyātumarhasi //
bhīṣma uvāca /

brāhmaṇānna parīkṣeta kṣatriyo dānadharmavit /
daive karmaṇi pitrye tu nyāyamāhuḥ parīkṣaṇam //

devatāḥ pāvayantīha daivenaiveha tejasā /
upetya tasmāddevebhyaḥ sarvebhyo dāpayennaraḥ //

śrāddhe tvatha mahārāja parīkṣedbrāhmaṇānbudhaḥ /
kulaśīlavayorūpairvidyayā'bhijanena ca //

teṣāmanye paṅktidūṣyāstathā'nye paṅktipāvanāḥ /
apāṅkteyāstu ye rājankīrtayiṣyāmi tāñśṛṇu //

kitavo bhrūṇahā yakṣmīṃ paśupālo nirākṛtiḥ /
grāmapreṣyo vārdhuṣiko gāyanaḥ sarvavikrayī //

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī /
sāmudriko rājabhṛtyastailikaḥ kūṭakārakaḥ //

pitrā vibhajamānaśca yasya copapatirgṛhe /
abhiśastastathā stenaḥ śilpaṃ yaścopajīvatī //

parvakāraśca sūcī ca mitradhruk pāradārikaḥ /
avratānāmupādhyāyaḥ kāṇḍapṛṣṭhastathaiva ca //

śvabhiśca yaḥ parikrāmedyaḥ śunā daṣṭa eva ca / parivittiśca yaśca syādduścarmā gurutalpagaḥ /

kuśīlavo devalako nakṣatrairyaśca jīvatī // īdṛśairbrāhmaṇairbhuktamapāṅkteyairyudhiṣṭhira /

rakṣāṃsi gacchate havyamityāhurbrahmavādinaḥ // śrāddhaṃ bhuktvā tvadhīyīta vṛṣalītalpagaśca yaḥ /

purīṣe tasya te māsaṃ pitarastasya śerate /
somavikrayiṇe viṣṭhā bhiṣaje pūyaśoṇitam //

naṣṭaṃ devalake dattamapratiṣṭhaṃ ca vārdhuṣe / yattu vāṇijake dattaṃ neha nāmutra tadbhavet /
bhasmanīva hutaṃ havyaṃ tathā paunarbhave dvije //

ye tu dharmavyapeteṣu cāritrāpagateṣu ca /
havyaṃ kavyaṃ prayacchanti yeṣāṃ tatpretya naśyati //

jñānapūrvaṃ tu ye tebhyaḥ prayacchantyalpabuddhayaḥ /
purīṣaṃ bhuñjate tasya pitaraḥ pretya niścayaḥ //

etānimānvijānīyādapāṅkteyāndvijādhamān /
śūdrāṇāmupadeśaṃ ca ye kurvantyalpacetasaḥ //

ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍaḥ śvitrī yāvatprapaśyati /
paṅktyāṃ samupaviṣṭāyāṃ tāvaddūṣayate nṛpa //

yadveṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ /
sopānatkaśca yadbhuṅkte sarvaṃ vidyāttadāsuram //

asūyatā ca yadattaṃ yacca śraddhāvivarjitam /
sarvaṃ tadasurendrāya brahmā bhāgamakalpayat //

śvānaśca paṅktidūṣāśca nāvekṣerankathañcana /
tasmātparisṛte dadyāttilāṃścānvavakīrayet //

tilairvirahitaṃ śrāddhaṃ kṛtaṃ krodhavaśena ca /
yātudhānāḥ piśācāśca vipralumpanti taddhaviḥ //

apāṅkto yāvataḥ pāṅktānbhuñjānānanupaśyati /
tāvatphalāddhaṃśayati dātāraṃ tasya bāliśam //

ime tu bharataśreṣṭha vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ /
hetutastānpravakṣyāmi parīkṣasveha tāndvijān //

vidyāvedavratasnātā brāhmaṇāḥ sarva eva hi /
sadācāraparāścaiva vijñeyāḥ sarvapāvanāḥ //

pāṅkteyāṃstu pravakṣyāmi jñeyāste paṅktipāvanāḥ /
triṇāciketaḥ pañcāgnistrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit //

brahmadeyānusantānaśchandogo jyeṣṭhasāmagaḥ /
mātāpitroryaśca vaśyaḥ śrotriyo daśapūruṣaḥ //

ṛtukālābhigāmī ca dharmapatnīṣu yaḥ sadā /
vedavidyāvratasnāto vipraḥ paṅktiṃ punātyuta //

atharvaśiraso'dhyetā brahmacārī yatavrataḥ /
satyavādī dharmaśīlaḥ svakarmanirataśca saḥ //

ye ca puṇyeṣu tīrtheṣu abhiṣekakṛtaśramāḥ /
makheṣu ca samantreṣu bhantyavabhṛthaplutāḥ //

akrodhanā hyacapalāḥ kṣāntāḥ dāntā jitendriyāḥ /
sarvabhūtahitā ye ca śrāddheṣvetānnimantrayet //

eteṣu dattamakṣayyamete vai paṅktipāvanāḥ /
ime pare mahābhāgā vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ //

yatayo mokṣadharmajñā yoginaścaritavratāḥ /
pañcarātravido mukhyāstathā bhāgavatāḥ pare //

vaikhānasāḥ kulaśreṣṭhā vaidikācāracāriṇaḥ / ye cetihāsaṃ prayatāḥ śrāvayanti dvijottamān //

ye ca bhāṣyavidaḥ kecidye ca vyākaraṇe ratāḥ /
adhīyate purāṇaṃ ye dharmaśāstrāṇyathāpi ca //

adhītya ca yathānyāyaṃ vidhivattasya kāriṇaḥ /
upapanno gurukule satyavādī sahasraśaḥ //

agryāḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca /
yāvadete prapaśyanti paṅktyāstāvatpunantyuta //

tato hi pāvanātpaṅktyāḥ paṅktipāvana ucyate / krośādardhatṛtīyācca pāvayedeka eva hi /
brahmadeyānusantāna iti brahmavido viduḥ //

anutviganupādhyāyaḥ sa cedagrāsanaṃ vrajet /
ṛtvigbhirabhyanujñātaḥ paṅktyā harati duṣkṛtam //

atha cedvedavitsarvaiḥ paṅktidoṣairvivarjitaḥ /
na ca syātpatito rājanpaṅktipāvana eva saḥ //

tasmātsarvaprayatnena parīkṣyāmantrayeddvijān /
svakarmaniratāndāntānkule jātānbahuśratān //

yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca /
na prīṇanti pitṝndevānsvargaṃ ca na sa gacchati //

yaśca śrāddhe kurute saṅgatāni na devayānena pathā sa yāti /
sa vai muktaḥ pippalaṃ bandhanādvā svargāllokaccyavate śrāddhamitraḥ //

tasmānmitraṃ śrāddhakṛnnādriyeta dadyānmitrebhyaḥ saṅgrahārthaṃ dhanāni /
yanmanyate naiva śatruṃ na mitraṃ taṃ madhyasthaṃ bhojayeddhavyakavye //

yathoṣare bījamuptaṃ na rohe- nnacāvaptā prāpnuyādbījabhāgam /
evaṃ śrāddhaṃ bhuktamanarhamāṇai- rna ceha nāmutra phalaṃ dadāti //

brāhmaṇo hyanadhīyānastṛṇāgniriva śāmyati /
tasmai śrāddhaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate //

sambhojanī nāma piśācadakṣiṇā sā naiva devānna pitṝnupaiti /
ihaiva sā bhrāmyati hīnapuṇyā śālāntare gauriva naṣṭavatsā //

yathā'gnau śānte ghṛtamājuhoti tannaiva devānna pitṝnupaiti /
tathā dattaṃ nartake gāyake ca yāṃ cānṛte dakṣiṇāmāvṛṇoti //

ubhau hinasti na bhunakti caiṣā yā cānṛte dakṣiṇā dīyate vai /
āghātinī garhitaiṣā patantī teṣāṃ pretānpātayeddevayānāt //

ṛṣīṇāṃ samaye nityaṃ ye caranti yudhiṣṭhira /
niścitāḥ sarvadharmajñāstāndevā brāhmaṇānviduḥ //

svādhyāyaniṣṭhā ṛṣayo jñānaniṣṭhāstathaiva ca /
taponiṣṭhāśca boddhavyāḥ karmaniṣṭhāśca bhārata //

kavyāni jñānaniṣṭhebhyaḥ pratiṣṭhāpyāni bhārata /
tatra ye brāhmaṇānkecinna sīdanti hi te narāḥ //

ye tu nindanti jalpeṣu na tāñaśrāddheṣu bhojayat /
brāhmaṇā ninditā rājanhanyustraipuruṣaṃ kulam //

vaikhānasānāṃ vacanamṛṣīṇāṃ śrūyate nṛpa /
dūrādeva parīkṣeta brāhmaṇānvedapāragān //

priyo vā yadi vā dveṣyasteṣāṃ tu śrāddhamāvapet //

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ bhojayadenṛco naraḥ /
ekastānmantravitprītaḥ sarvānarhati bhārata //