મહાભારત · અધ્યાય 13.137

કીદૃશેભ્યઃ પ્રદાતવ્યં ભવેચ્છ્રાદ્ધં પિતામહ ।
દ્વિજેભ્યઃ કુરુશાર્દૂલ તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણાન્ન પરીક્ષેત ક્ષત્રિયો દાનધર્મવિત્ ।
દૈવે કર્મણિ પિત્ર્યે તુ ન્યાયમાહુઃ પરીક્ષણમ્ ॥

દેવતાઃ પાવયન્તીહ દૈવેનૈવેહ તેજસા ।
ઉપેત્ય તસ્માદ્દેવેભ્યઃ સર્વેભ્યો દાપયેન્નરઃ ॥

શ્રાદ્ધે ત્વથ મહારાજ પરીક્ષેદ્બ્રાહ્મણાન્બુધઃ ।
કુલશીલવયોરૂપૈર્વિદ્યયાઽભિજનેન ચ ॥

તેષામન્યે પઙ્ક્તિદૂષ્યાસ્તથાઽન્યે પઙ્ક્તિપાવનાઃ ।
અપાઙ્ક્તેયાસ્તુ યે રાજન્કીર્તયિષ્યામિ તાઞ્શૃણુ ॥

કિતવો ભ્રૂણહા યક્ષ્મીં પશુપાલો નિરાકૃતિઃ ।
ગ્રામપ્રેષ્યો વાર્ધુષિકો ગાયનઃ સર્વવિક્રયી ॥

અગારદાહી ગરદઃ કુણ્ડાશી સોમવિક્રયી ।
સામુદ્રિકો રાજભૃત્યસ્તૈલિકઃ કૂટકારકઃ ॥

પિત્રા વિભજમાનશ્ચ યસ્ય ચોપપતિર્ગૃહે ।
અભિશસ્તસ્તથા સ્તેનઃ શિલ્પં યશ્ચોપજીવતી ॥

પર્વકારશ્ચ સૂચી ચ મિત્રધ્રુક્ પારદારિકઃ ।
અવ્રતાનામુપાધ્યાયઃ કાણ્ડપૃષ્ઠસ્તથૈવ ચ ॥

શ્વભિશ્ચ યઃ પરિક્રામેદ્યઃ શુના દષ્ટ એવ ચ । પરિવિત્તિશ્ચ યશ્ચ સ્યાદ્દુશ્ચર્મા ગુરુતલ્પગઃ ।

કુશીલવો દેવલકો નક્ષત્રૈર્યશ્ચ જીવતી ॥ ઈદૃશૈર્બ્રાહ્મણૈર્ભુક્તમપાઙ્ક્તેયૈર્યુધિષ્ઠિર ।

રક્ષાંસિ ગચ્છતે હવ્યમિત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિનઃ ॥ શ્રાદ્ધં ભુક્ત્વા ત્વધીયીત વૃષલીતલ્પગશ્ચ યઃ ।

પુરીષે તસ્ય તે માસં પિતરસ્તસ્ય શેરતે ।
સોમવિક્રયિણે વિષ્ઠા ભિષજે પૂયશોણિતમ્ ॥

નષ્ટં દેવલકે દત્તમપ્રતિષ્ઠં ચ વાર્ધુષે । યત્તુ વાણિજકે દત્તં નેહ નામુત્ર તદ્ભવેત્ ।
ભસ્મનીવ હુતં હવ્યં તથા પૌનર્ભવે દ્વિજે ॥

યે તુ ધર્મવ્યપેતેષુ ચારિત્રાપગતેષુ ચ ।
હવ્યં કવ્યં પ્રયચ્છન્તિ યેષાં તત્પ્રેત્ય નશ્યતિ ॥

જ્ઞાનપૂર્વં તુ યે તેભ્યઃ પ્રયચ્છન્ત્યલ્પબુદ્ધયઃ ।
પુરીષં ભુઞ્જતે તસ્ય પિતરઃ પ્રેત્ય નિશ્ચયઃ ॥

એતાનિમાન્વિજાનીયાદપાઙ્ક્તેયાન્દ્વિજાધમાન્ ।
શૂદ્રાણામુપદેશં ચ યે કુર્વન્ત્યલ્પચેતસઃ ॥

ષષ્ટિં કાણઃ શતં ષણ્ડઃ શ્વિત્રી યાવત્પ્રપશ્યતિ ।
પઙ્ક્ત્યાં સમુપવિષ્ટાયાં તાવદ્દૂષયતે નૃપ ॥

યદ્વેષ્ટિતશિરા ભુઙ્ક્તે યદ્ભુઙ્ક્તે દક્ષિણામુખઃ ।
સોપાનત્કશ્ચ યદ્ભુઙ્ક્તે સર્વં વિદ્યાત્તદાસુરમ્ ॥

અસૂયતા ચ યદત્તં યચ્ચ શ્રદ્ધાવિવર્જિતમ્ ।
સર્વં તદસુરેન્દ્રાય બ્રહ્મા ભાગમકલ્પયત્ ॥

શ્વાનશ્ચ પઙ્ક્તિદૂષાશ્ચ નાવેક્ષેરન્કથઞ્ચન ।
તસ્માત્પરિસૃતે દદ્યાત્તિલાંશ્ચાન્વવકીરયેત્ ॥

તિલૈર્વિરહિતં શ્રાદ્ધં કૃતં ક્રોધવશેન ચ ।
યાતુધાનાઃ પિશાચાશ્ચ વિપ્રલુમ્પન્તિ તદ્ધવિઃ ॥

અપાઙ્ક્તો યાવતઃ પાઙ્ક્તાન્ભુઞ્જાનાનનુપશ્યતિ ।
તાવત્ફલાદ્ધંશયતિ દાતારં તસ્ય બાલિશમ્ ॥

ઇમે તુ ભરતશ્રેષ્ઠ વિજ્ઞેયાઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ ।
હેતુતસ્તાન્પ્રવક્ષ્યામિ પરીક્ષસ્વેહ તાન્દ્વિજાન્ ॥

વિદ્યાવેદવ્રતસ્નાતા બ્રાહ્મણાઃ સર્વ એવ હિ ।
સદાચારપરાશ્ચૈવ વિજ્ઞેયાઃ સર્વપાવનાઃ ॥

પાઙ્ક્તેયાંસ્તુ પ્રવક્ષ્યામિ જ્ઞેયાસ્તે પઙ્ક્તિપાવનાઃ ।
ત્રિણાચિકેતઃ પઞ્ચાગ્નિસ્ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્ ॥

બ્રહ્મદેયાનુસન્તાનશ્છન્દોગો જ્યેષ્ઠસામગઃ ।
માતાપિત્રોર્યશ્ચ વશ્યઃ શ્રોત્રિયો દશપૂરુષઃ ॥

ઋતુકાલાભિગામી ચ ધર્મપત્નીષુ યઃ સદા ।
વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતો વિપ્રઃ પઙ્ક્તિં પુનાત્યુત ॥

અથર્વશિરસોઽધ્યેતા બ્રહ્મચારી યતવ્રતઃ ।
સત્યવાદી ધર્મશીલઃ સ્વકર્મનિરતશ્ચ સઃ ॥

યે ચ પુણ્યેષુ તીર્થેષુ અભિષેકકૃતશ્રમાઃ ।
મખેષુ ચ સમન્ત્રેષુ ભન્ત્યવભૃથપ્લુતાઃ ॥

અક્રોધના હ્યચપલાઃ ક્ષાન્તાઃ દાન્તા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
સર્વભૂતહિતા યે ચ શ્રાદ્ધેષ્વેતાન્નિમન્ત્રયેત્ ॥

એતેષુ દત્તમક્ષય્યમેતે વૈ પઙ્ક્તિપાવનાઃ ।
ઇમે પરે મહાભાગા વિજ્ઞેયાઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ ॥

યતયો મોક્ષધર્મજ્ઞા યોગિનશ્ચરિતવ્રતાઃ ।
પઞ્ચરાત્રવિદો મુખ્યાસ્તથા ભાગવતાઃ પરે ॥

વૈખાનસાઃ કુલશ્રેષ્ઠા વૈદિકાચારચારિણઃ । યે ચેતિહાસં પ્રયતાઃ શ્રાવયન્તિ દ્વિજોત્તમાન્ ॥

યે ચ ભાષ્યવિદઃ કેચિદ્યે ચ વ્યાકરણે રતાઃ ।
અધીયતે પુરાણં યે ધર્મશાસ્ત્રાણ્યથાપિ ચ ॥

અધીત્ય ચ યથાન્યાયં વિધિવત્તસ્ય કારિણઃ ।
ઉપપન્નો ગુરુકુલે સત્યવાદી સહસ્રશઃ ॥

અગ્ર્યાઃ સર્વેષુ વેદેષુ સર્વપ્રવચનેષુ ચ ।
યાવદેતે પ્રપશ્યન્તિ પઙ્ક્ત્યાસ્તાવત્પુનન્ત્યુત ॥

તતો હિ પાવનાત્પઙ્ક્ત્યાઃ પઙ્ક્તિપાવન ઉચ્યતે । ક્રોશાદર્ધતૃતીયાચ્ચ પાવયેદેક એવ હિ ।
બ્રહ્મદેયાનુસન્તાન ઇતિ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ ॥

અનુત્વિગનુપાધ્યાયઃ સ ચેદગ્રાસનં વ્રજેત્ ।
ઋત્વિગ્ભિરભ્યનુજ્ઞાતઃ પઙ્ક્ત્યા હરતિ દુષ્કૃતમ્ ॥

અથ ચેદ્વેદવિત્સર્વૈઃ પઙ્ક્તિદોષૈર્વિવર્જિતઃ ।
ન ચ સ્યાત્પતિતો રાજન્પઙ્ક્તિપાવન એવ સઃ ॥

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પરીક્ષ્યામન્ત્રયેદ્દ્વિજાન્ ।
સ્વકર્મનિરતાન્દાન્તાન્કુલે જાતાન્બહુશ્રતાન્ ॥

યસ્ય મિત્રપ્રધાનાનિ શ્રાદ્ધાનિ ચ હવીંષિ ચ ।
ન પ્રીણન્તિ પિતૄન્દેવાન્સ્વર્ગં ચ ન સ ગચ્છતિ ॥

યશ્ચ શ્રાદ્ધે કુરુતે સઙ્ગતાનિ ન દેવયાનેન પથા સ યાતિ ।
સ વૈ મુક્તઃ પિપ્પલં બન્ધનાદ્વા સ્વર્ગાલ્લોકચ્ચ્યવતે શ્રાદ્ધમિત્રઃ ॥

તસ્માન્મિત્રં શ્રાદ્ધકૃન્નાદ્રિયેત દદ્યાન્મિત્રેભ્યઃ સઙ્ગ્રહાર્થં ધનાનિ ।
યન્મન્યતે નૈવ શત્રું ન મિત્રં તં મધ્યસ્થં ભોજયેદ્ધવ્યકવ્યે ॥

યથોષરે બીજમુપ્તં ન રોહે- ન્નચાવપ્તા પ્રાપ્નુયાદ્બીજભાગમ્ ।
એવં શ્રાદ્ધં ભુક્તમનર્હમાણૈ- ર્ન ચેહ નામુત્ર ફલં દદાતિ ॥

બ્રાહ્મણો હ્યનધીયાનસ્તૃણાગ્નિરિવ શામ્યતિ ।
તસ્મૈ શ્રાદ્ધં ન દાતવ્યં ન હિ ભસ્મનિ હૂયતે ॥

સમ્ભોજની નામ પિશાચદક્ષિણા સા નૈવ દેવાન્ન પિતૄનુપૈતિ ।
ઇહૈવ સા ભ્રામ્યતિ હીનપુણ્યા શાલાન્તરે ગૌરિવ નષ્ટવત્સા ॥

યથાઽગ્નૌ શાન્તે ઘૃતમાજુહોતિ તન્નૈવ દેવાન્ન પિતૄનુપૈતિ ।
તથા દત્તં નર્તકે ગાયકે ચ યાં ચાનૃતે દક્ષિણામાવૃણોતિ ॥

ઉભૌ હિનસ્તિ ન ભુનક્તિ ચૈષા યા ચાનૃતે દક્ષિણા દીયતે વૈ ।
આઘાતિની ગર્હિતૈષા પતન્તી તેષાં પ્રેતાન્પાતયેદ્દેવયાનાત્ ॥

ઋષીણાં સમયે નિત્યં યે ચરન્તિ યુધિષ્ઠિર ।
નિશ્ચિતાઃ સર્વધર્મજ્ઞાસ્તાન્દેવા બ્રાહ્મણાન્વિદુઃ ॥

સ્વાધ્યાયનિષ્ઠા ઋષયો જ્ઞાનનિષ્ઠાસ્તથૈવ ચ ।
તપોનિષ્ઠાશ્ચ બોદ્ધવ્યાઃ કર્મનિષ્ઠાશ્ચ ભારત ॥

કવ્યાનિ જ્ઞાનનિષ્ઠેભ્યઃ પ્રતિષ્ઠાપ્યાનિ ભારત ।
તત્ર યે બ્રાહ્મણાન્કેચિન્ન સીદન્તિ હિ તે નરાઃ ॥

યે તુ નિન્દન્તિ જલ્પેષુ ન તાઞશ્રાદ્ધેષુ ભોજયત્ ।
બ્રાહ્મણા નિન્દિતા રાજન્હન્યુસ્ત્રૈપુરુષં કુલમ્ ॥

વૈખાનસાનાં વચનમૃષીણાં શ્રૂયતે નૃપ ।
દૂરાદેવ પરીક્ષેત બ્રાહ્મણાન્વેદપારગાન્ ॥

પ્રિયો વા યદિ વા દ્વેષ્યસ્તેષાં તુ શ્રાદ્ધમાવપેત્ ॥

યઃ સહસ્રં સહસ્રાણાં ભોજયદેનૃચો નરઃ ।
એકસ્તાન્મન્ત્રવિત્પ્રીતઃ સર્વાનર્હતિ ભારત ॥