Mahabharata · Chapter 13.131

asurastārako nāma tvayā dattavaraḥ prabho /
surānṛṣīṃśca kliśnāti vadhastasya vidhīyatām //

tasmādbhayaṃ samutpannamasmākaṃ vai pitāmaha /
paritrāyasva no deva na hyanyā gatirasti naḥ //
brahmovāca /

samohaṃ sarvabhūtānāmadharmaṃ neha rocaye /
hanyatāṃ tārakaḥ kṣipra surarṣigaṇabādhitā //

vedā dharmāśca nocchedaṃ gaccheyuḥ surasattamāḥ /
vihitaṃ pūrvamevātra mayā vai vyetu vo jvaraḥ //
devā ūcuḥ /

varadānādbhagavato daiteyo balagarvitaḥ /
devairna śakyate hantu sa kathaṃ praśamaṃ vrajet //

sa hi naiva sma devānāṃ nāsurāṇāṃ na rakṣasām /
vadhyaḥ syāmiti jagrāha varaṃ tvattaḥ pitāmaha //

devāśca śaptā rudrāṇyā prajocchede purā kṛte /
na bhaviṣyati vo'patyamiti sarve jagatpate //
brahmovāca /

hutāśano na tatrāsīcchāpakāle surottamāḥ /
sa utpādayitā'patyaṃ vadhāya tridaśadviṣām //

tadvai sarvānatikramya devadānavarākṣasān /
mānuṣānatha gandharvānnāgānatha ca pakṣiṇaḥ //

astreṇāmoghapātena śaktyā taṃ ghātayiṣyati /
yato vo bhayaputpannaṃ ye cānye suraśatravaḥ //

sanātano hi saṅkalpaḥ kāma ityabhidhīyate /
rudrasya tejaḥ praskannamagnau nipatitaṃ ca yat //

tattajo'gnirmahadbhūtaṃ dvitīyamiva pāvakam /
vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ gaṅgāyāṃ janayiṣyati //

sa tu nāvāpa taṃ śāpaṃ naṣṭaḥ sa hutabhuktadā /
tasmādvo bhayahṛddevāḥ samutpatsyati pāvakiḥ //

anviṣyatāṃ vai jvalanastathā cādya niyujyatām /
tārakasya vadhopāyaḥ kathito vai mayā'naghāḥ //

na hi tejasvināṃ śāpāstejaḥsu prabhavanti vai /
balānyatibalaṃ prāpya durbalāni bhavanti vai //

hanyādavadhyānvaradānapi caiva tapasvinaḥ /
saṅkalpābhiruciḥ kāmaḥ sanātanatamo'bhavat //

jagatpatiranirdeśya sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ /
hṛcchayaḥ sarvabhūtānāṃ jyeṣṭho rudrādapi prabhuḥ //

anviṣyatāṃ sa tu kṣipraṃ tejorāśirhutāśanaḥ /
sa vo manogataṃ kāmaṃ devaḥ sampādayiṣyati //

etadvākyamupaśrutya tato devā mahātmanaḥ /
jagmu- saṃsiddhasaṅkalpāḥ paryeṣanto vibhāvasum //

tatastrailokyamṛṣayo vyacinvanta suraiḥ saha /
kāṅkṣanto darśanaṃ vahneḥ sarve tadgatamānasāḥ //

pareṇa tapasā yuktāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ / lokānanvacaransiddhāḥ sarva eva bhṛgūttama /
naṣṭamātmani saṃlīnaṃ nābhijagmurhutāśanam //

tataḥ sañjātasantrāsānagnidarśanalālasān / jalecaraḥ klāntamanāstejasā'gneḥ pradīpitaḥ /
uvāca devānmaṇḍūko rasātalatalotthitaḥ /

rasātalatale devā vasatyagniriti prabho /
santāpādiha samprāptaḥ pāvakaprabhavādaham //

sa saṃsupto jale devā bhagavānhavyavāhanaḥ /
apaḥ saṃsṛjya tejobhistena santāpitā vayam //

tasya darśanamiṣṭaṃ vo yadi devā vibhāvasoḥ /
tatraivamadhigacchadhvaṃ kāryaṃ vo yadi vahninā //

gamyatāṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ hyagnibhayātsurāḥ /
etāvaduktvā maṇḍūkastvarito jalamāviśat //

hutāśanastu bubudhe maṇḍūkasya ca paiśunam /
śaśāpa sa tamāsādya na rasānvetsyasīti vai //

taṃ vai saṃyujya śāpena maṇḍūkaṃ tvarito yayau /
anyatra vāsāya vibhurna cātmānamadarśayat //

devāstvanugrahaṃ cakrurmaṇḍūkānāṃ bhṛgūttama /
yattacchṛṇu mahābāho gadato mama sarvaśaḥ //
devā ūcuḥ /

agniśāpādajihvā'pi rasajñānabahiṣkṛtāḥ /
sarasvatīṃ bahuvidhāṃ yūmamuccārayiṣyatha //

bilavāsaṃ gatāṃścaiva nirāhārānacetasaḥ /
gatāsūnapi vaḥ śuṣkānbhūmiḥ sandhārayiṣyati //

tamoghanāyāmapi vai niśāyāṃ vicariṣyatha /
ityuktvā tāṃstato devāḥ punareva mahīmimām //

parīyurjvalanasyārthe na cāvindanhutāśanam /
atha tāndviradaḥ kaścitsurendradviradopamaḥ //

aśvatthastho'gnirityevamāha devānbhṛgūdvaha /
śaśāpa jvalanaḥ sarvāndviradānkrodhamūrcchitaḥ //

pratīpā bhavatāṃ jihvā bhavitrīti bhṛgūdvaha / ityuktvā niḥsṛto'śvatthādagnirvāraṇasūcitaḥ /
praviveśa śamīgarbhamatha vahniḥ suṣupsayā //

anugrahaṃ tu nāgānāṃ yaṃ cakruḥ śṛṇu taṃ prabho /
devā bhṛgukulaśreṣṭha prītyā satyaparākramāḥ //
devā ūcuḥ /

pratīpayā jihvayā'pi sarvāhārānhariṣyatha / vācaṃ coccārayiṣyadhvamuccairavyañjitākṣarām /
ityuktvā punarevāgnimanusasrurdivaukasaḥ //

aśvatthānniḥsṛtaścāgniḥ śamīgarbhamupāviśat /
śukena khyāpito vipra taṃ devāḥ samupādravan //

śaśāpa sukamagnistu vāgvihīno bhaviṣyasi /
jihvāmāvartayāmāsa tasyāpi hutabhuktadā //

dṛṣṭvā tu jvalanaṃ devāḥ śukamūcurdayānvitāḥ /
bhavitā na tvamatyantaṃ śukatve naṣṭavāgiti //

āvṛttajihvasya sato vākyaṃ kāntaṃ bhaviṣyati /
bālasyeva pravṛddhasya kalamavyaktamadbhutam //

ityuktvā taṃ śamīgarbhe vahnimālakṣya devatāḥ /
tadevāyatanaṃ cakruḥ puṇyaṃ sarvakriyāsvapi //

tadāprabhṛti cāpyagniḥ śamīgarbheṣu dṛśyate /
utpādane tathopāyamabhijagmuśca mānavāḥ //

āpo rasātale yāstu saṃspṛṣṭāścitrabhānunā / tāḥ parvataprasravaṇairūṣmāṃ muñcanti bhārgava /
pāvakenādhiśayatā santaptāstasya tejasā //

athāgnirdevatā dṛṣṭvā babhūva vyathitastadā /
kimāgamanamityevaṃ tānapṛcchata pāvakaḥ //

tamūcurvibudhāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ / tvāṃ niyokṣyāmahe kārye tadbhavānkartumarhati /
kṛte ca tasminbhavitā tavāpi sumahānguṇaḥ //
agniruvāca /

brūta yadbhavatāṃ kāryaṃ kartāsmi tadahaṃ surāḥ /
bhavatāṃ tu niyojyosmi māvotrāstu vicāraṇā //
devā ūcuḥ /

asurastārako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ /
asmānprabādhate vīryādvadhastasya vidhīyatām //

imāndevagaṇāṃstāta prajāpatigaṇāṃstathā /
ṛṣīṃścāpi mahābhāga paritrāyasva pāvaka //

apatyaṃ tejasā yuktaṃ pravīraṃ janayaka prabho /
yadbhayaṃ no'surāttasmānnāśayeddhavyavāhana //

śaptānāṃ no mahādevyā nānyadasti parāyaṇam /
anyatra bhavato vīra tasmāttrāyasva naḥ prabho //

ityuktaḥ sa tathetyuktvā bhagavānhavyavāhanaḥ /
jagāmātha durādharṣo gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati //

tayā cāpyabhavanmiśro garbhaṃ cāsyāṃ dadhe tadā /
vavṛdhe sa tadā garbhaḥ kakṣe kṛṣṇagatiryathā //

tejasā tasya devasya gaṅgā vihvalacetanā /
santāpamagamattīvraṃ voḍhuṃ sā na śaśāka ha //

āhite jvalanenātha garbhe tejaḥsamanvite /
gaṅgāyāmasuraḥ kaścidbhairavaṃ nādamānadat //

abuddhipatitenātha nādena vipulena sā //
vitrastoddhāntanayanā gaṅgā viplutalocanā //

visañjñā nāśakadgarbhaṃ voḍhumātmānameva ca /
sā tu tejaḥparītāṅgī kampamānā ca jāhnavī //

uvāca jvalanaṃ vipra tadā garbhabaloddhutā /
nate śaktā'smi bhagavaṃstejaso'sya vidhāraṇe //

vimūḍhā'smi kṛtā'nena na me svāsdhyaṃ yathā purā / vihvalā cāsmi bhagavaṃśceto naṣṭaṃ ca me'nagha

dhāraṇe nāsya śaktā'haṃ garbhasya tapatāṃvara /
utsrakṣye'hamimaṃ duḥkhānna tu kāmātkathañcana //

na tejasā'sti saṃsparśo mama deva vibhāvaso /
āpadarthe hi sambandhaḥ susūkṣmo'pi mahādyute //

yadatra guṇasampannamitaradvā hutāśana /
tvayyeva tadahaṃ manye dharmādharmau ca kevalau //

tāmuvāca tato vahnirdhāryatāṃ dhāryatāmiti /
garbho mattejasā yukto mahāguṇaphalodayaḥ //

śaktā hyasi mahīṃ kṛtsnāṃ voḍhuṃ dhārayituṃ tathā /
na hi te kiñcidaprāpyamanyato dhāraṇādṛte //

evamuktā tu sā devī tatraivāntaradhīyata / pāvakaścāpi tejasvī kṛtvā kāryaṃ divaukasām /
jagāmeṣṭaṃ tadā deśaṃ tato bhārgavanandana //

sā vahninā vāryamāṇā devairapi saridvarā /
samutsasarja taṃ garbhaṃ merau girivera tadā //

samarthā dhāraṇe cāpi rudratejaḥpradharṣitā / nāśakatsā tadā garbhaṃ sandhārayitumojasā /
samutsasarja taṃ duḥkhāddīptavaiśvānaraprabham //

darśayāmāsa cāgnistāṃ tadā gaṅgāṃ bhṛgūdvaha /
papraccha saritāṃ śreṣṭhāṃ kaccidgarbhaḥ sukhodayaḥ //

kīdṛgguṇopi vā devi kīdṛgrūpaśca dṛśyate /
tejasā kena vā yuktaḥ sarvametadbravīhi me //
gaṅgovāca /

jātarūpaḥ sa garbho vai tejasā tvamivānagha /
suvarṇo vimalo dīptaḥ parvataṃ cāvabhāsayan //

padmotpalavimiśrāṇāṃ hradānāmiva śītalaḥ /
gandhosya sa kadambānāṃ tulyo vai tapatāṃvara //

tejasā tasya garbhasya bhāskarasyeva raśmibhiḥ / yaddravyaṃ parisaṃsṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ parvateṣu ca /
tatsarvaṃ kāñcanībhūtaṃ samantātpratyadṛśyata //

paryadhāvata śailāṃśca nadīḥ prasravaṇāni ca /
vyādīpayattejasā ca trailokyaṃ sacarācaram //

evaṃrūpaḥ sa bhagavānputraste havyavāhana /
sūryavaiśvānarasamaḥ kāntyā soma ivāparaḥ //
vasiṣṭha uvāca /

evamuktvā tu sā devī tatraivāntaradhīyata / pāvakaścāpi tejasvī kṛtvā kāryaṃ divaukasām /
jagāmeṣṭaṃ tato deśaṃ tadā bhārgavanandana //

etaiḥ karmaguṇairloke nāmāgneḥ parigīyate / hiraṇyaretā iti vai ṛṣibhirvibudhaistathā /
pṛthivī ca tadā devī khyātā vasumatīti vai //

sa tu garbho mahātejā gāṅgeyaḥ pāvakodbhavaḥ /
divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe'dbhutadarśanaḥ //

dadṛśuḥ kṛttikāstaṃ tu bālārkasadṛśadyutim /
jātasnehāstu taṃ bālaṃ pupuṣuḥ stanyavisravaiḥ //

tataḥ sa kārtikeyatvamavāpa paramadyutiḥ /
skannatvātskandatāṃ cāpi guhāvāsādguho'bhavat //

evaṃ suvarṇamutpannamapatyaṃ jātavedasaḥ /
tatra jāmbūnadaṃ śreṣṭhaṃ devānāmapi bhūṣaṇam //

tataḥprabhṛti cāpyetañjātarūpamudāhṛtam /
ratnānāmuttamaṃ ratnaṃ bhūṣaṇānāṃ tathaiva ca //

pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam /
yatsuvarṇaṃ sa bhagavānagnirīśaḥ prajāpatiḥ //

pavitrāṇāṃ pavitraṃ hi kanakaṃ dvijasattamāḥ /
agnīṣomātmakaṃ caiva jātarūpamudāhṛtam //